Uçurtma

Uçurtma, hafif malzemeden yapılmış yüzeylerin, rüzgâra direnç oluşturan yükselme yönünde oluşturduğu kuvvet ile bağlı bulunduğu ipin oluşturduğu kuvvet arasındaki etkileşim sonucunda gökyüzünde asılı kalabilen nesnelere verilen genel isimdir.

Tarihçe

MÖ 200 civarında Çin'de ortaya çıktığı tahmin edilmektedir. Eski Çin'deki, bayrak ve flemaları ipin ucuna bağlayarak rüzgarda sallandırma geleneğinden uçurtmaların doğduğu düşünülmektedir.

Uçurtma yapımına elverişli olan bambu ve ipek gibi dayanıklı ama hafif malzemelere erişimin kolay olması sayesinde Çin, uçurtmanın geliştiği bir bölge olmuştur. Bir efsaneye göre bir Çinlinin rüzgarlı havada şapkasının uçmasını önlemek için ona bir ip bağlaması ile ilk uçurtma gelişmiştir.

Uzak Doğu coğrafyasında uçurtma

Çin

Geleneksel Çin hikâyelerinde uçurtmaya ilişkin bazı anlatılar bulunmaktadır. Örneğin, MÖ 5. yüzyılda, kuş şeklinde, üç gün uçabilen uçurtmalar yapan Kungshu Pan ve 3 yıl boyunca uğraşıp ahşaptan bir şahin yapan Mozi'ye dair anlatılar meşhurdur.

Uçurtmalar başlangıçta askeri amaçlarla kullanılmıştır. Örneğin, Han Hanedanlığı döneminde General Han Hsin, kuşattığı şehrin surları ile kendi ordusunun bulunduğu yer arasındaki mesafeyi ölçerek ne uzunlukta bir tünel kazılacağını belirlemede uçurtma kullanmıştır. MÖ 196'da gerçekleşen bu olay, Çin'de tarihi kesin olarak bilinen ilk uçurtma uçurma olayıdır. Uçurtma, savaşta düşmanı şaşırtmak için ya da destek kuvvet talebini içeren bir mektubu gizlice ulaştırmak için de kullanılmıştır.

Uçurtma, kötü ruhları uzaklaştırmak ve tanrılara dua etmek için dini törenlerde de kullanılmıştır. İlk uçurtmalar ahşaptan ve kumaştan yapılırken, MS 105'te kağıdın icadıyla birlikte uçurtmalar kağıt ile kaplanır olmuştur.

Çin'de uçurtmaları mitolojik figürler ve sembollerle süslemek yaygındı. Bazıları ise rüzgarla birlikte kulağa müzik gibi gelen sesler çıkartmak üzere tasarlanmıştı. Müzikli uçurtma için, uçurtmaya bambudan bir flüt takılırdı.

Uçurtmalar basit bir dikdörtgen şeklinde veya ejderha, kırkayak gibi komplike şekillerde olabiliyordu. Birkaç kişinin yardımı olmaksızın uçurulamayacsk büyüklükte uçurtmalar yapılabiliyor.

MS 960 ile 1126 arasında hüküm süren Kuzey Sung Hanedanı döneminde her ayın dokuzuncu günü uçurtma uçurma geleneği başlamış, bu yolla kötü ruhların kovulduğuna inanılmıştır.

Çin'deki uçurtma geleneği Kore, Japonya, Hindistan ve Orta Doğu'ya yayılmıştır. Her kültür, uçurtmayı kendi geleneklerine uygun şekilde şekillendirmiştir.

Kore

Uçurtma Kore'de ilk defa 637 yılında kullanılmıştır. Silla Hanedanlığı döneminde, bir isyanı durdurmakta görevli komutan Kim Yu Şin, ucuna yanan bir top asılı büyük bir uçurtmayı geceleyin uçurmak suretiyle bu görevi başarabilmiştir. İsyancılar gördüklerini bir yıldızın cennete yükselmesi olduğunu zannederek isyanları durdurdu.

Japonya

Nara döneminde Çin'den gelen Budist misyonerler Japonya'ya uçurtmayı tanıttı. Japonya'da Edo dönemine kadar yalnızca ayrıcalıklı kişiler uçurtma uçurabiliyordu. Uçurtma, Budist rahipler tarafından, hasat zamanında bereketi artırmak için uçurulurdu. Edo döneminde, samuray sınıfının altıdakilere de uçurtma uçurmsları için izin verildi.

Japon kültüründe uçurtma temalı birçok öykü bulunur. Bunlardan birisi, bir hırsızın Nagoya Kalesi'ndeki altın yunus kabatmayı çalmak için kendini uçurtma ile havalandırması, ancak yakalanıp kızgın yağa atılarak cezalandırılmasına ilişkindir.

Katsushika Hokusai'nin bu resminde, arkada Fuji Dağı görülüyor, önde ise uçurtmayı kale kulesinden hırsızlık yapmakta kullanan adam betimleniyor.

Japonya'da wan-wan adı verilen büyük uçurtmalar yapılırdı. 18. yüzyılda, büyük gemilerden ödünç alınan halatlarla, çok sayıda kişinin yardımıyla uçurulan büyük uçurtmalar uçurulmuştur. Bir kez uçurulduğunda geri yere indirilmeye bu uçurtmalar, kendi kendine inmesi için havada bırakılırdı. 1692'de yapılan bir wan-wan, 20m çapında ve 2500kg ağırlığında olup uçması için 200 kişinin çalışması gerekiyordu.

Mayıs 2004, Japonya'daki bir dev uçurtmalar festivalinden

Japonya'nın Hamamutsu bölgesinde Hikuma Kalesi prensinin en büyük oğlu Yoşihiro'nun doğumunu kutlamak üzere büyük bir uçurtma uçurma uçurulmuş ve her yıl, ‘Oğlan Günü' olarak anılan o gün ve uçurtma uçurulması geleneği başlanmıştır. Günümüzde bu gelenek Hamamutsu Uçurtma Festivali ile devam etmektedir.

Hindistan

Uçurtmalara dair Hindistan'daki ilk kayıtlar, 1500′lü yıllarda Moğol Dönemindeki minyatürlerde bulunur. Genç bir adamın görüşmesine izin verilmeyen sevgilisine mesaj ulaştırmak için uçurtma kullanması tasvir edilir. Kelile ve Dimne adlı Hindistan Pançatantra hikâyelerinde de uçurtmadan bahsedilmektedir.

Hindistan'daki uçurtma yapımı

İslam Coğrafyasında uçurtma

İslam ülkelerinde uçurtmaya ilk kez,1250 yılında rastlanır. Uçurtma İslam coğrafyasına Türkler ve Moğollar tarafından tanıtılmış, Kahire'den Delhi'ye kadar geniş bir alanda popüler olmuştur. Uçurtma uçurmak, özellikle zenginler için bir eğlence haline gelmiştir.

Avrupa coğrafyasında uçurtma

Uçurtmanın Avrupa'ya gelmesi, 13. yüzyılda Marco Polo'nun Malaya adasından Hollanda'ya uçurtma getirmesi ile olmuştur. O zamana kadar Avrupa'da sadece rüzgar hortumu biliniyordu. 13 yüzyıldan itibaren, rüzgar hortumu ile uçurtmanın karışımı olan ejderha uçurtmaları, savaşlarda bayrak ve flemalarla birlikte kullanılır oldu.

16. yüzyıldaki coğrafi keşiflerin ardından, Güneydoğu Asya'ya giden Hollandalılar ülkelerine dönüşlerinde yanlarında uçurtma getirmeyi adet edindiler. Bu uçurtmalar, Avrupa'daki günümüz ıçurtmalarına öncülük etti. Hollanda'yı ziyaret eden Avrupalılar, orada çocukların ellerinde uçuduklararı "şeyler" gördüklerinden bahsettiler. 1635'te İngiltere'de yayınlanan bir kitapta ilk kez uçurtma (kite) kelimesi kullanıldı. 16. yüzyılda daha çok yetişkinlerin eğlence aracı olan uçurtma, 17. yüzyılda çocuk oyuncağı olarak bilinir oldu. 18. yüzyılda da uçurtmalara olan ilgi devam etti. O döneme ait birçok resimde, açık arazide uçurtma uçuracak gösterilmektedir. Fransa'da yetişkinler de uçurtmayı çok seviyordu ve hatta 1736'da uçurtmalarını yarıştıranlar arasındaki kavgaları önlemek için kamuya açık alanlarda uçurtma uçurmak bir süre için yasaklandı

Önceleri sadece eğlence aracı iken, 18. yüzyıldan itibaren bilimsel çalışmalarda kullanılır olmuş, rüzgar ve hava akımı gibi konularda bilgileri artırmaya yönelik deneylerde kullanılmıştır.

Uçurtma, 1752 yılında Benjamin Franklin tarafından, fırtınalı bir gökyüzündeki elektrik yüklerini incelemek için kullanılmıştır. Franklin'in metal bir anahtarla donatılmış bir uçurtmayı uçurduğu deneyi, paratonerin icadı için önemli bir adım olmuştur.

Benjamin Franklin'i uçurtma uçururken gösteren gümüş para

Uçurtmanın tarihteki ilginç bir kullanımı, 1822'de George Pocock adlı bir öğretmenin, uçurtma yardımıyla bir at arabasını saatte 20 mil hızla çekmeyi başarmasıdır.

1880lerde İngiliz meteorolog E. D. Archibald, uçurtmayı meteorolojik bir araç olarak kullandı. Uçurtmasını doğal iplerin onda biri kalınlığında çelik iplerle uçurdu. Ayrıca uçurtmanın bir fotoğraf makinesi bağlayıp ilk kez yüksekten fotoğraf çeken kişi oldu.

19. yüzyılda uçurtmadan, modern havacılığın gelişimi için faydalanılmıştır. Örneğin Sir George Cayley, uçurtmaların insanlı uçuşlara uygunluğunu test etmiştir. Uçurtma, Wright Kardeşler tarafından ise motorlu uçaklarını geliştirilmesinde bir test aracı olarak kullanılmıştır. Alexander Graham Bell'in tetrahedral uçurtması, insanlı uçuşların gelişmesine katkı sağlamıştır.

I. Dünya Savaşı sırasında uçurtmalardan İngiliz Fransız, İtalyan ve Rus orduları düşmanların yerlerini belirlemekte ve işaretleşmekte faydalanmıştır. II. Dünya Savaşında ise, uçakların hedeflere yakın olabilecek kadar alçaktan uçmalarını önlemede hücum uçurtması (barrage kite) denilen uçurtmalardan faydalanılmıştır. Denizde kaybolan pilotların yerini tespit edebilmek için de uçurtma uçurulmuştur.

Ayrıca bakınız

• Wau bulan

Dış bağlantılar

• İstanbul Uçurtmacılar Derneği 14 Temmuz 2011 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.
• Martı Uçurtma Kulübü 16 Şubat 2021 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.
• Uçurtma kültürü ve hobisi hakkında bir günlük 19 Ocak 2021 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.
• Uçurtma planları 30 Nisan 2009 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.
• Bir uçurtma tarifi 24 Eylül 2020 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.