Türkiye Öğretmenler Sendikası
| Türkiye Öğretmenler Sendikası | |
|---|---|
 | |
| Kısaltma | TÖS |
| Öncül | Türkiye Öğretmen Dernekleri Milli Federasyonu (TÖDMF) (de facto) |
| Ardıl | TÖB-DER (de facto) |
| Kuruluş | 8 Temmuz 1965 |
| Kapanış | 20 Eylül 1971 |
| Tür | Sendika |
| Üyeler | 72.000 (Muhtıra zamanında) |
| Genel sekreter | Fakir Baykurt |
Türkiye Öğretmenler Sendikası (TÖS), 1961 Anayasası'nın 46. maddesinde yer alan sendikalaşma hakkından[1] yararlanarak 8 Temmuz 1965 tarihinde kurulmuş, 1971 yılında gerçekleştirilen 12 Mart Muhtırası sonucunda kapatılmış bir öğretmen sendikasıdır. TÖS, hem ilk memur sendikası hem de ilk öğretmen sendikası özelliğini taşımaktadır. Kapatıldığı 20 Eylül 1971 tarihinde 72 bin üyesi ve 67 ilin 66'sında (Bitlis hariç) 535 şubesi bulunmaktaydı.[2][3]
Bünyesinde Sermet Çağan, Uğurtan Sayıner, Fakir Baykurt, Selçuk Uluergüven, Tomris İncer gibi isimler bulunmuştur.
Tarihçe
[değiştir | kaynağı değiştir]1946 yılında Cemiyetler Kanunu'nda değişikliğe gidilmesiyle öğretmenlerin bir dernek altında örgütlenmesine olanak verildi. 1947'den sonra birçok yerel öğretmen dernekleri kuruldu. Siyasi faaliyetlerde bulunulmayacağı tüzüklerinde belirtilen, amaçlarını yardımlaşma ve dayanışma ekseninde buluşturan bu dernekler birleştirildi ve bir üst birlik oluşturuldu. Bu birliğe, 1954'te Türkiye Öğretmen Dernekleri Milli Federasyonu (TÖDMF) adı verildi.[4]
27 Mayıs Darbesi ve 1961 anayasası ile öğretmenlere sendikalaşma hakkı verildi. Bu gelişme üzerine TÖDMF'nin 1964 Eskişehir ve 1965 yılındaki Adapazarı kurultaylarında alınan karar ve yapılan çalışmaların sonucunda Türkiye Öğretmenler Sendikası'nın (TÖS) kurulması kararı verildi. Böylece 8 Temmuz 1965 tarihinde TÖDMF içinden gelen ve çoğu Köy Enstitülerinden mezun 90 öğretmen TÖS'ü kurdu. Kurucu üyelerin yaptığı ilk görüşmede Fakir Baykurt, genel başkan olarak seçildi. TÖDMF ise 1968'de TÖS ile yönetimlerini ortaklaştırmış ve 1969'da yapılan 22. Kurultayı'nda kendini feshetmiştir.[2]
TÖS'le beraber o dönemde İlkokul Öğretmenleri Sendikası (İLK-SEN), Teknik Öğretmenler Sendikası (TEK-SEN), Milliyetçi Türk Öğretmenleri Sendikası (MTÖS) gibi öğretmen sendikaları kuruldu fakat TÖS'ün büyüklüğüne ulaşamadılar.
12 Mart 1971 Muhtırası TÖS'ü kapatma davasına sürükledi. Sıkıyönetim Mahkemesi TÖS'ün 1968-1971 yıllarındaki eylem ve etkinlikleri hakkında dava açtı. TÖS yöneticileri tutuklandı veya gözaltına alındı. TÖS iddianamesini hazırlayan Savcı Baki Tuğ'a göre, "TÖS Marksist-Leninist bir örgüttü ve üyeleri de anarşiye ya destek vermiş, ya da anarşiye bizzat katılmışlardı." 20 Eylül 1971 tarihinde yapılan yasal değişikliklerle memurların sendikalaşma hakları kaldırıldı. TÖS yönetimi bu değişikliğe karşın önlem almış, mal varlığını elinde tutmak için anayasa değişikliğinden önce, 3 Eylül 1971 günü TÖB'ü (Türkiye Öğretmenler Birliği, sonradan TÖB-DER) kurmuş ve mal varlığını ona devretmiştir.[3][5]
Eylemleri
[değiştir | kaynağı değiştir]Büyük Eğitim Yürüyüşü
[değiştir | kaynağı değiştir]15 Şubat 1969 tarihinde TÖS ve TÖDMF tarafından eğitim düzenini protesto etmek için bir yürüyüş düzenlendi. Önce Anıtkabir'de toplanan grup öğle saatlerinde Ankara Tandoğan Meydanı'na geçiş yapmış ve burada sendika liderlerinin konuşmalarıyla birlikte çeşitli sloganlar atılmıştır. Yürüyüşe çoğunluğu öğretmen olmak üzere öğrenci, işçi ve memurlarlardan oluşan 30 binden fazla kişi katılmıştır. Eğitimde eşitlik, adil ücret ve grev hakkı gibi konular yürüyüşün başlıca sebeplerindendir.[6][7][8]
Büyük Öğretmen Boykotu
[değiştir | kaynağı değiştir]TÖS'ün İLK-SEN ile birlikte 15-18 Aralık 1969 tarihlerinde gerçekleştirdiği Büyük Öğretmen Boykotu, Türkiye tarihinin ilk genel grevidir. Öğretmenler, o yıllarda kamu görevlilerinin grev yapmasının yasak olmasına rağmen, "boykot" adıyla genel grev yapmışlardır. Dört günlük Büyük Öğretmen Boykotuna, Türkiye'de o tarihte çalışan toplam 170 bin civarı öğretmenin 109 bini katılmıştır. Bu tarihte TÖS'ün üye sayısı yaklaşık 70 bindi.
Eyleme katıldıkları için yaklaşık 50 bin öğretmen hakkında kovuşturmaya gidildi. Bunların 19.250'si takipsizlikle sonuçlandı, 2.118 öğretmen açığa alındı; Bazı diğer öğretmenlere de maaş kesimi cezası, kıdem indirimi cezası, başka ile sürgün edilme, il içinde bir başka yere atanma gibi yaptırımlar uygulandı. TÖS, boykot nedeniyle açığa alınan veya görevden el çektirilen öğretmenlerin ücretlerini ödedi.[9][10][11]
Kaynakça
[değiştir | kaynağı değiştir]- ↑ "1961 Anayasası". Türkiye Cumhuriyeti Anayasa Mahkemesi. 19 Kasım 2025 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 30 Ocak 2026.
- 1 2 Yıldırım, Hidayet (2013). "Türkiye'de Öğretmen Örgütlenmeleri (1960-1980)" (PDF). 9 Eylül Üniversitesi. 29 Ocak 2026 tarihinde kaynağından arşivlendi (PDF). Erişim tarihi: 30 Ocak 2026.
- 1 2 Aydın, İsmail (2025). Belgelerle TÖB-DER Tarihi. Eğitim Sen Yayınları. ss. 43-47. ISBN 9789755350332.
- ↑ Tansü, Yunus Emre; Tunçay, Gamze (27 Mart 2024). "Türkiye'de Öğretmen Sendikalarının Öncüsü: Türkiye Öğretmenler Sendikası(TÖS)". Baltacı, Önder (Ed.). Eğitim Bilimlerinde Güncel Araştırmalar. Özgür Yayınları. doi:10.58830/ozgur.pub429.c1863.
- ↑ "birgün.net". 13 Aralık 2010 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 20 Mart 2013.
- ↑ Şafak, Can (20 Mayıs 2010). "TÖS tarihinden bir yaprak: Büyük Eğitim Yürüyüşü (15 Şubat 1969)". Sendika.org. 30 Ocak 2026 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 30 Ocak 2026.
- ↑ "Büyük Eğitim Yürüyüşü'nün 51. yılı". Birgün. 15 Şubat 2020. 17 Mayıs 2025 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 30 Ocak 2026.
- ↑ "Binlerce öğretmen dün Ankara'da yürüdü". Milliyet. 16 Şubat 1969.
- ↑ Koç, Aydın. "40. Yılında Büyük Öğretmen Boykotu" (PDF). Aydınlık dergisi, 29 Kasım 2020. 27 Mayıs 2016 tarihinde kaynağından (PDF) arşivlendi. Erişim tarihi: 13 Aralık 2020.
- ↑ "TÜRKİYE'NİN İLK GENEL GREVİ (BÜYÜK ÖĞRETMEN BOYKOTU, 15-18 ARALIK 1969)". Tek Gıda-İş. 14 Temmuz 2025.
- ↑ "Boykot Bitti..." Milliyet. 19 Aralık 1969.