Samuel Pepys

Vikipedi, özgür ansiklopedi
Şuraya atla: kullan, ara
Samuel Pepys
Samuel Pepys.jpg
Pepys'in portresi
Ressam: John Hayes (1666)
Doğum 23 Şubat 1633
Birleşik Krallık, Londra, Birleşik Krallık
Ölüm 26 Mayıs 1703 (70 yaşında)
Birleşik Krallık Chalpam, Surrey, Birleşik Krallık
Ölüm sebebi Böbrek yetmezliği
Meslek Yüksek seviyede bürokrat,
İngiltere Amirallik dairesi sekreteri olarak İngiltere donanmasının organize edicisi,
sonra İngiltere Parlamentosu üyesi
Royal Society üyesi ve bu bilim kurumunun başkanı
Evlilik(ler) Elisabeth Pepys

Samuel Pepys (okunuşu: Samuel Pi:ps) (23 Şubat 1633 - 26 Mayıs 1703) Londra'da Parlamento Üyeliği yapmış İngiltere bahriyesinin yönetilmesi ilgili olarak yüksek devlet mevkilerine erişmiş yetenekli bir yönetici bürokrattır. Pepys hiç denizcilik tecrübesi olamadan İngiltere donanmasını yöneten Amirallık devlet dairesinde en yüksek görev olan "Baş Sekreterlik" görevini "Restorasyon Dönemi" denilen Kral II. Charles ve Kral II. James hükümdarlıklarında kısmen yüksektekilerinin şahsi himeyeleri ve kısmende yöneticilikte gösterdiği üstün yeteneklerle erişmiştir. İngiltere Kraliyet Bahriyesi'nin rakip ülkelerden çok daha önce profesyonel olarak yönetimini gayet sözü geçer şahsi etkileri ile yaptırdığı reformlar ile sağlamıştır.

Fakat İngiltere'de ve edebiyat dünyasında Samuel Pepys, öldükten çok sonra XIX. yüzyılda şifresi çözülüp basılıp yayınlanan gayet detaylı olarak tuttuğu günlük hatıraları ile tanınmaktadır. Hayatının 1660 - 1669 yılları arasında tuttuğu ayrıntılı günlükler, bu günlüklere düşündüklerini ve yaşadıklarını hiçbir çekinme göstermeden geçırdığı için, yaşadığı XVII yuzyil dönemine ilişkin gayet açıklayıcı bilgiler sağlamaktadır. Bu hatıraları gün be gün gayet uzun ve detaylı şekilde hemen daha unutmadan kaleme aldığı aşikardır. Gerçekte bu hatıraları bir şifre ile yazmış ve yaşadığı dönemde bu şifrenin ve hatıraların hiç kimse eline geçmiyeceğini düşünmüş olduğu kabul edilmektedir. Bu bir yüksek bürokratın ve idareci orta sınıfın en ust seviyesine ait bir kişinin güncel şahsi hatıraları XVII. İngiltere'nin yönetici sınıfının yaşamına büyük bir açıklama getirmektedir. Bu dönemde önemli olayalar olan Büyük Veba Salgını, Büyük Londra Yangını ve ikinci Hollanda - İngiltere Savaşı'nı yaşayan Pepys'in yazdıklar gündelik yazılar bu devir hakkında en etken ve inanılır bilgi kaynağı olmaktadır. Restorasyon dönemi öncesi kral II. Charles'in kaçışını da saat saat kaleme almıştır.

Hayatı[değiştir | kaynağı değiştir]

Çocukluğu ve gençliği[değiştir | kaynağı değiştir]

Samuel Pepys 23 Şubat 1633de Londra Şehri'nde tanisn "Fleet Street Sokağı"'nın biraz ilerisinde sokakta doğdu.[1]

Babası John Pepys (d. 1601– o. 1680) bir terzi ve annesi Margaret (doğum adı: Kite o. 1667) bir kasapın kızı idi. Fakat ailenin yakın akrabaları daha zengin ve daha prestijli unvanlar taşıyıp işler yapmakta idiler. Örneğin büyük amcası önemli bir yargıç ("recorder") ve kısa dönem Parlamento üyesi; babasının kuzeni Parlameto üyesi ve mali davalara bakan yüksek yargıç ("Baron of Exchequer") ve sonra İrlanda "Lord Baş Yargıcı" idi. Samuel ailenin 11 çocuğundan 5. idi ama çocuk ölümleri yüksek olduğu için daha yetişkenliğe erişmeden ailenin en büyük yaşayan çocuğu olmuştu.

Eğitimini önce Londra dışında akrabaları ile yaşayarak yaptı, Babasının kuzeni olan sonradan İngiliz İç Savaşı sırasında Oliver Cromwell'in yakın danışmanı olarak politikacılığa atılarak birinci Sandiwich Lordu aselat unvanı verilen Édward Montagu yanında kalarak Cambridgeshire Kontluğu'nda bulunan Huntingdon'da "Gramer Okulu"na devam etti.[2][3] 1645-1650'de Londra'ya döndü ve "St.Paul Katedrali'ne bağlı prestijli okul olan "St Paul Okulu"'na devam etti.[4] Bu dönemde İngiliz İç Savaşı'nın birinci kısmı devam etmekte idi. İngiltere Kralı İ. Charles bu savaş kısmının sonunda yargılandı ve 30 Ocak 1649'da Londra'da idam edildi. St Paul Okulu öğrencisi olarak Samuel Pepys bu idamı seyrettiği belirtilmektedir. Bundan sonra Oliver Cromwell'in "Commonwealth" cumhuriyet idaresi başladı.

Samuel Pepys'in eşi Elizabeth Pepys, 1666da John Hayls tarafından yapılıp kaybolmuş portresinden 1825de James Thomson tarafından yapılan gravür. Ulusal Portre Galerisi, (Londra) da.

İlkbahar 1650'de politikacı George Downing'in[5] tavsiyeleri ile Samuel Pepys'e yüksek eğitimini Cambridge Ünversitesi'nde başlayıp bitirmek için özel burs verildi. Hangi koleje gideceğinde önce biraz çekimser davrandı ise sonunda Ekim 1650de Samuel Pepys "Magdalen Koleji"'ne gitmeyd karar verdi. Samuel Pepys'in bu üniversite çalışmaları 1654'de (genel olarak üniversite lisans derecesinin Cambridge eşiti olan) Bachelor ve hemen Masters derecesi alarak sona erdi. Aralık 1655'de Fransa'dan kaçıp İngiltere'de yerleşen bir protestant Huguenot ailesinden olan 14 yaşında olan Elizabeth de Saint-Michel ile evlilik yaptı.[6]. Genç evliler önce Papys'in kuzeninin Whitehall Sarayı'nda yaşmakta apartman kısmında bulunan iki odalı bir kuleye yerleştiler.[7]

Pepys ilk gencligindne itibaren bobrekten, idrar kesesi ve idrar borularina inen bobrek tasindan muzdaripti. Sonradan annesi ve kucuk kardesi John'da ayni saglik sorununu yasmislardir. Bu hastaliginin cesitli belirtilereini ozellikle kanli idrar (makro-hematuri) devamli gostermekte idi ve bunun icin devamli agri ve sizi cekmekteydi. Evlendigi zaman bu hastalik ve belirtileri agirlasmiti. 1657'de Pepys bobrek tasinin alinmasi icin bir ameliyat gecirmeye karar verdi. O donemde bu gayet aci verici, tehlikeli ve rizikolu bir tip proseduru idi. Thomas Holier adli bir mutehassi cerrh tarafından 26 Mart 1653'de kuzeni Jane Turner'in evinde bir ameliyat gecirdi. Pepys'in gecirdigi bu ameliyat o gunun kriterlerine gore basarili oldu. Ama hayatinin sonlarina dogru idrar kesesine yapilan ameliyet dikisleri acildigi icin aci cekmeye basladi. Ayrica bu ameliyet onun cocuksuz olmasina neden oldugu da iddia edilmektedir.

Devlet görevlisi[değiştir | kaynağı değiştir]

Samuel Pepys evlenmesinden sonra ilk is olarak Parlamento binası olan "Westminster Sarayi" yanından bulunan devlet "Hazine" dairesinde Downing'in dairesinde bir katip olarak göreve başladı; 1558 ortalarindan Pepys ve ailesi şimdi Downing Street resmi ev ve daireleri yapılması sırasinda yıkılıp kaybolmuş Axe Street sokağında bir ev kiraladılar.[8]

S ama kuzeni Edward Montagu için özel görevler yapmakta idi. Londra da etrafda dolaşan dedikodu ve söylentilerden kuzeni Edward Montagu'yu haberdar etmek için gayet sık olarak ona bunlari bildiren raporlari kuzeni Montagu'yu gondermeye basladi. Bu mektuplaşma ve rapor verme alışganlığı, belki de jurnallama, sonradan günlük yazmasına büyek bir etken olduğu kabul edilmektedir.[9]

Samuel Pepys 1658'de Axe Sokaginda bir ev kiraladi ve bu yeni evde yasamaya basladi. Bu ev Downing Street'de resmi binalar yapilmakta iken yikilmistir.

3 Eylul 1658'de Oliver Cromwell'in olmesi ile kurdugu "Commonwealth" Cumhuriyet rejimi onun yerine "Savunucu Lord (Lord Protector)" olan oglu Richard Cromwell tarafından ancak 1558-1559'da devam ettirildi. Richard Cromwell babasi gibi etrfina kendi guclu yetenekeli destekcileri toplayamadi. Hatta babasinin kurdugu ona gayet bagli olan "Yeni Model Ordu"'nun yoneticileri ve subaylari tarafından desteklenmedi. Bu arada Oliver Cromwell'in bas danismanlarindn olan Pepys'in kuzeni Edward Montegue ve Samuel Pepys Cromwell'i desteklemekten ayrilip. Avrupa'ya kacmis olan Krallik iddiacisi olan 1649'da idam edilmis I. Charles'in oglu [[II. Charles (İngiltere kralı)|II. Charles'e destek vermeye basladilar.

Pepys'in "Gunluk" eserinin sifreli el yazili bassayfasinin bir kismi

1 Ocak 1660'da (modern takvime gore 1 Ocak 1659/1660'da) Samuel Pepys bir "Gunluk" tutmaya basladi. Hemen hemen 10 yil, 31 Mayis 1669'a kadar araliksiz, sonra birkac araliklarla, bu "Gunluk" yazmasina devam etti. Bu "Gunluk" gunumuzde Ingilizce edebiyatinda en onemli hatiralarin basinda oldugu kabul edilmektedir. Bu gunluk bir milyon kelimeden uzun olup orijinali 6 cilt olarak Pepys tarfindan ciltlenmistir. "Gunluk" o zaman kullanilan Ingilizce stanagrofi sistemlerinin biri olan Thomas Shelton tarafından kurulmus olan "Tacigrafi" ile bir cesit sifreli olarak yazilmistir.

1659 sonunda Iskocya'da vali olarak bulunan "Yeni Model Ordu" komutanlarindan General Monck ordusu ile Ingiltere'ye yurudu. General Monck once Oliver Cromwell tarafından isten uzaklastirlmis "Uzun Parlamento"'nun uyelerini yeniden uye kabul etti ve sonra 16 Mart 1660'da bu Parlamentoyu feshetti. 4 Nisan 1660'da Hollanda'da surgunde bulunan II. Charles "Breda açıklaması'ni yapaip hangi sartar altinda tekrar Ingiltere Krali olacagini ilan etti. Secilip toplanan yeni parlameto "Konvansiyon Parlamentosu" adini aldi ve bu Parlamento karari ile Kraliyet rejimini yeniden getirdi ve surgunde bulunan II. Charles'in Ingiltere Krali oldugunu kabul etti. Boylece "Restorasyon Donemi" basladi

23 Mart 1660'da Hollanda'da bulunan II. Charles'i Londra'ya geldi. Onun getirmek icin Hollanda'ya giden heyette kuzeni Edward Montegu ve Samuel Pepys bulunmaktaydi. Bu olay sirasinda Edward Montagu'ya "Sandwich Kontu" unvanı II. Charles tarafından verildi. . Samuel Pepys bu gelismeleri gun be gun gunlugune her datayi ile gecirmistir.

Kuzeninin kont olmasi ile Hemen hemen ayni zamanda Samuel Pepys Ingiltere donanmasini idare eden Amirallik Dairesinde yuksek sivil yonetici memurlar basinda olarak "Bahriye Bassekreteri (Clerk of the Navy)" gorevine atandi. Samuel Pepys bu gorev maasinin kendine verilen yetkilerden cok az oldugunu dusunerek bu gorevi once almaktan cekindi. Ama kuzeni bu gorevin hem Bahriye'nin yeni gemileri yapimi; eskilerinin tamiri ve bakimi; Bahriye'nin tedariki ve iasesinin saglanmasi icin kontratlarinin idaresini; Bahriye'nin gun be gun harcama paralarinin idaresini de icerdigi icin maasin degil bu islerle iliskili diger ek gelirler (hatta hukuki ove ahleki olmayan rusvet geliri) saglayacagini bilirince gorevi kabul etti.

Parlamento uyeligi[değiştir | kaynağı değiştir]

Bu görevde iken İsveç'i bloke eden donanma ile Baltık Denizi'ne Ingiltere donanmasinin harekatina katildi.

sonra dğer bir filo ile bir koloni kurmayi incelemek için Cebelitarık Boğazı harekatına katıldı. -->

Bilime ilgisi ve Royal Society[değiştir | kaynağı değiştir]

Isaac Newton'un Principia Mathematica kitabinin Samuel Pepys ismini ihtiva eden kendi sahsi kopyasi

Emeklilik ve olumu[değiştir | kaynağı değiştir]

Kaynakça[değiştir | kaynağı değiştir]

  • Bu madde kısmen veya tümüyle Ingilizce Wikipedia "Samuel Pepys" maddesi kaynaklıdır. [1]] (İngilizce)
  1. ^ Doğum sokağında o zaman ailesinin oturduğu eve, günümüzde Reuters Ajansı'nın çalışma ofisi olan binaya, konulmuş olan turistik mavi tabeleda Samuel Pepys'nin doğumu 1632 olarak gösterilmektedir. Bu takvim değişmesinden önceki kullanılan tarihtir çünkü Pepys'in yaşadığı dönem de İngiltere'de kullanılan takvime göre yıl 1 Ocak'da değil Beşaret Hristiyan yortu günü olan 25 Mart'da başlamaktaydı.
  2. ^ Oliver Cromwell de Huntingdon'da yetişmiş ve orada toprak sahibi çiftçi olarak yetişmiş ve orada yaşamakta idi.
  3. ^ Bryant (1933) Pepys (I: The man in the making. II: The years of peril. III: The savıour of the navy) Cambridge: University Press (İngilizce).
  4. ^ Tomalin, Claire (2002). Samuel Pepys: the unequalled self. Londra: Viking. ISBN 0-670-88568-1 (İngilizce) say. 58-59}}.
  5. ^ Bu İngiliz politikacı Birleşik Krallık başbakanının ve Maliye Bakanı'nın (10 ve 11 numaralı) evleri ve ofisleri bulunan Downing Street sokağına ismini vermiştir.
  6. ^ Bryant..., say.39-40.
  7. ^ Tomalin... say. 100-101
  8. ^ Bryant... say. 61-62)
  9. ^ Tomalin... say. 126-127, 214

Dış kaynaklar[değiştir | kaynağı değiştir]

The Diary (Güncel hatiralar).

Dış bağlantılar[değiştir | kaynağı değiştir]

  • Pepys, Samuel (ed. Henry B. Wheatley), (Ilk bas.:1898, Son ver.:2016) The Diary of Samuel Pepys — Complete (Samuel Papys Guncel Hatiralari - Tumu 9 cilt birlikte), Project Guttenberg, ( UTF-8 ver,) Online:[2]] (İngilizce)