Paul Morphy

Paul Charles Morphy (22 Haziran 1837 - 10 Temmuz 1884), Amerikalı satranç ustasıdır. Kendi döneminin en iyi satranç oyuncularından biri olarak kabul edilen Morphy, gayriresmî dünya şampiyonu olarak anılmıştır.^[1] Morphy, satranç tarihinin önemli oyuncularından biri olarak kabul edilmiş ve "Satrancın Gururu ve Kederi" olarak anılmıştır. Ancak satrancı erken yaşta bırakmıştır.^[2] Uzmanların çoğu, Morphy'nin oyun anlayışının çağının çok ötesinde olduğu konusunda hemfikirdir. Bununla birlikte modern satranç oyuncularıyla karşılaştırıldığında teorik sıralaması akademik çevrelerde tartışma konusudur.

Yaşamı

Paul Charles Morphy, Louisiana eyaletinin New Orleans kentinde doğmuştur. Satrancı babasının ve amcasının oyunlarını izlerken kendi kendine öğrenmiştir. Ailesi, Paul'un yeteneğini kısa süre içinde fark etmiş ve onu önce aile toplantılarında, ardından ise New Orleans'ın satranç severleriyle oynamaya teşvik etmiştir. Paul Morphy henüz dokuz yaşındayken şehrin en iyi oyuncularından biri olarak kabul edilmiş, on iki yaşındayken konuk olarak gelen Macar usta Johann Löwenthal'i üç oyunluk kısa bir maçta mağlup etmiştir.

Morphy 1857 yılında hukuk diplomasını almasına rağmen bu dönemde bir hukuk kariyerine başlayamamıştır, çünkü ABD'nin yaş sınırına takılmıştır. Bu durum kendisinin satranç üzerine yoğunlaşmasına imkan vermiştir. Amcasının ısrarı üzerine New York'taki Birinci Amerikan Satranç Kongresi'nde oynama davetini kabul etmiştir. Alexander Meek ve Louis Paulsen gibi güçlü oyuncuların yer aldığı turnuvayı kazandıktan sonra Morphy, Amerika Birleşik Devletleri'nin satranç şampiyonu olmuştur. 1857 yılı boyunca New York'ta kalan Morphy bu dönemde pek çok satranç oyunu oynamış ve oyunlarının büyük çoğunluğunu kazanmıştır. 1858 yılında Morphy, Avrupa Satranç Şampiyonu Howard Staunton ile oynamak için Avrupa'ya gitmiştir. Her ne kadar Morphy-Staunton maçı hiçbir zaman gerçekleşemese de, Morphy Avrupa ziyareti esnasında Avrupa'daki neredeyse bütün güçlü oyuncularla oynamış ve çoğunu hiç zorlanmadan yenmiş, zafer üstüne zafer kazanmıştır. Bunun sonucunda Avrupa'nın çoğunluğu tarafından dünyanın en iyi oyuncusu olarak kabul görmüştür.

Avrupa serüveninde rüştünü ispat ettikten sonra Amerika Birleşik Devletleri'ne dönen Morphy, New Orleans'a dönüş yolunda önemli yerel oyuncularla satranç oynayarak Amerika'nın büyük şehirlerini gezmiştir. Morphy 1859 yılı sonlarında 22 yaşındayken New Orleans'a dönmüş ve hukuk kariyerine başlamak için aktif satranç müsabakasından emekli olmuştur.^[3]^[4] Morphy, hiçbir zaman iyi bir hukuk kariyerine sahip olamamış ve nihayetinde ailesinin servetiyle yaşamaya başlamıştır. Hayranlarının ısrarlarına rağmen satranca geri dönmemiş ve 1884 yılında, 47 yaşındayken felç geçirerek vefat etmiştir.

Kariyerinin başlangıcı ve sonrası

Paul Morphy'nin ailesinde satranç geleneği güçlüydü; dedesi, babası ve ağabeyi satrançla ilgilenmekteydi. Amcası Ernest Morphy ise dönemin New Orleans çevresindeki önde gelen satranç oyuncularından biri olarak tanınmaktaydı. Morphy, satrançla 10 yaşında tanışmıştır. 12 yaşındayken, yerel usta Russo'yu mağlup ederek kayıtlara geçen ilk oyununu kazanmıştır. Kısa süre sonra, Amerika Birleşik Devletleri'nin güneyinde turneye çıkan ünlü satranç oyuncusu Johann Löwenthal'i de yenilgiye uğratarak dikkat çekmiştir.

1851 Londra Turnuvası, Avrupa'da olduğu kadar Amerika Birleşik Devletleri'nde de satrancın popülerliğinin artmasına katkı sağlamıştır. 1857 sonbaharında New York'ta düzenlenen 1. Amerikan Satranç Kongresi, ülkenin en iyi 16 satranç oyuncusunu bir turnuva için bir araya getirmiştir. Londra 1851'de olduğu gibi, bu turnuva da nakavt sistemiyle oynanmıştır. Final dışındaki maçlar, üç galibiyete ulaşan oyuncu tarafından; final ise beş galibiyete ilk ulaşan oyuncu tarafından kazanılacaktı.

Morphy, finale 9,5 puan (9 galibiyet, 1 beraberlik) ile yükselmiş ve finalde o dönemde Amerika Birleşik Devletleri'nde yaşayan, ilerleyen yıllarda ün kazanacak Alman satranç oyuncusu Louis Paulsen'i 6–1 (5 galibiyet, 2 beraberlik, 1 yenilgi) gibi net bir skorla mağlup etmiştir. Final karşılaşmaları boyunca Morphy her zamanki gibi hızlı bir tempoyla oynarken, rakibi Paulsen hamlelerinden önce uzun süreler düşünmüştür. Zaman sınırlaması bulunmadığından, bu durum maçların 10–11 saat sürmesine neden olmuştur. Oynanan en uzun karşılaşma 15 saat sürmüştür.

Amerikan şampiyonu unvanını kazandıktan sonra Paul Morphy bir süre New York'ta yaşamıştır. Bu dönemde, çoğunlukla rakiplerine avans vererek toplam 261 oyun oynamıştır. Rakipleri arasında Louis Paulsen, Charles Henry Stanley, Theodore Lichtenhein ve Johann Schulten gibi dönemin önde gelen satranç ustaları yer almıştır. Bu karşılaşmalarda Morphy'nin elde ettiği toplam skor 207/261 olup, bu sonuç 194 galibiyet, 26 beraberlik ve 41 yenilgiden oluşmuştur.

Morphy, İngiliz Şampiyonu Staunton ile oynamak istemiştir. Bu nedenle ona bir davetiye göndermiştir. Fakat bu daveti reddedilmiştir. Morphy bunun ardından Avrupa genelinde oynamaya gitmiştir. İlk olarak 1858 Haziranında İngiltere'ye varmıştır. Burada çok sayıda zafer kazanmış ve Avrupalı ustalara karşı üstünlük sağlamıştır. (Bu dönemde Morphy'nin elde etttiği başarılar arasında, Lowenthal'e karşı parlak bir zafer kazanmak da vardır. Ayrıca Morphy bu maçtan kazandığı para ödülü ile maddi sıkıntılarla boğuşan rakibine yardım etmiş, onun evine mobilya alınmasını sağlamıştır) İngiltere turnesi boyunca Morphy'nin asıl amacı bir şekilde 48 yaşındaki Staunton ile maç yapmaktır. Bu amacı için pek çok görüşme düzenleyen Morphy bu isteğini asla gerçekleştirememiştir. Konu ile ilgili 11. Dünya Satranç Şampiyonu Bobby Fischer "Herhalde Staunton Morphy ile masada karşılaşmaktan korkuyordu ve fikrimce onun endişeleri yerindeydi. Morphy onu yenerdi, gerçi birçoğunun düşüncesinin aksine onların maçı tek kale oynanmaz ve çetin bir mücadeleye sahne olurdu." demiştir.

1858 sonbaharının başında Morphy, Fransa'nın başkenti Paris'e seyahat etmiş ve burada Fransa şampiyonu Daniel Harrwitz'le karşılaşmıştır. Morphy'nin yenilgisi ile başlayan bu karşılaşma, nihayetinde Morphy tarafından kazanılmıştır.

1 yılı aşkın bir süre boyunca Paris'te kalan Morphy, 1858 Aralık'ında Londra 1851'in de galibi olan, dönemin dünya şampiyonu kabul edilen Adolf Anderssen ile maç yapmıştır. Maçın, yedi galibiyete ilk ulaşan tarafından kazanılması konusunda anlaşmaya varılmış ve ardından 19. yüzyıl'ın ortasının en kuvvetli ve en parlak iki satranç oyuncusunun tarihi çarpışması başlamıştır.

Adolf Anderssen ile yaptığı karşılaşmada Paul Morphy, tıpkı Harrwitz maçında olduğu gibi ilk oyunu kaybederek seriye başlamıştır. Ancak kısa sürede durumu eşitlemiş ve ardından üst üste beş galibiyet elde etmiştir. Anderssen, beyaz taşlarla oynarken 1.e4 açılışının kendisine başarı getirmediğini görerek alışılmadık biçimde 1.a3 hamlesini denemeye başlamıştır (daha sonra bu hamle için kendisi “kaçık” ifadesini kullanmıştır). Siyah taşlarla ise 1...e5, 1...d5, 1...e6 ve 1...c5 gibi farklı açılışları denemiş, ancak bunlardan hiçbirinde olumlu bir sonuç elde edememiştir.

Dokuzuncu oyuna gelindiğinde Morphy 5-1 (beraberlikler sayıldığında 6-2) üstün durumdadır. Bu oyunda Anderssen ağır bir yenilgi almış, oyun yalnızca yarım saat sürmüş ve Morphy 17 hamlede galip gelmiştir. Onuncu oyunda Anderssen 77 hamlede kazanarak rövanşı almış ve maç sonunda esprili bir şekilde “Morphy 17, ben ise 77 hamlede kazanıyorum. Buna rağmen bu durum daha katlanılabilir…” sözlerini dile getirmiştir. On birinci oyunu da kazanan Morphy, karşılaşmayı 7-2 (beraberliklerle birlikte 8-3) gibi belirgin bir skorla kazanmış ve bu galibiyetin ardından fiilen “Dünya Satranç Şampiyonu” olarak kabul edilmiştir.

Adolf Anderssen, onun hakkında: "Morphy satrancı bir ressamın ciddiyeti ve büyük bir itinayla yaklaşıyor... Satranç maçı onun için kutsal bir vazife." demiştir.

Morphy Avrupa'dan ayrılmadan önce kendisinin onuruna bir ziyafet verilmiştir. Morphy Avrupa'dan yoğun bir coşku ile uğurlanmış, New York'ta kendisi adına düzenlenen kutlamalar ise eşi benzeri görülmemiş cinsten olmuştur. Morphy'den başka hiçbir satranç oyuncusunun zaferinin böyle bir coşkuyla kutlandığı görülmemiştir.

Satrançtan uzaklaşması ve ölümü

Morphy Amerika'ya dönüşünden sonra profesyonel satrancı bırakmış, Dünya Şampiyonu ünvanı tekrar Anderssen'e geçmiştir. 1860'lı yılların başında, ABD İç Savaşı'nın patlak verdiği dönemde Morphy'nin ilk ruhsal bozukluk belirtileri ortaya çıkmıştır. İlerleyen yıllarda eski Dünya Şampiyonu'nun ruh sağlığı daha da kötüye gitmiştir.

1884 yazında, henüz 47 yaşında olan Morphy evinin banyosunda geçirdiği kalp krizi sonucu vefat etmiştir.

Kaynakça

↑ According to David Lawson, in Paul Morphy, The Pride and Sorrow of Chess, Mckay, 1976. Lawson says that Morphy was the first world champion to be so acclaimed at the time he was playing. Most chess historians, however, place the first official world chess championship in 1886, and so regard Morphy as having been the unofficial world champion when he soundly defeated Adolf Anderssen by 8 to 3 score with 2 draws. Morphy is considered the world's leading player between 1858 and 1860
↑ Sunnucks, p. 310
↑ Kurtz, Michael L. (1993). "Paul Morphy: Louisiana's Chess Champion". Louisiana History: The Journal of the Louisiana Historical Association. 43 (2): 175–199. JSTOR 4233011. (...) in 1858 and 1859, returning to America as the unofficial but universally acknowledged chess champion of the world. Then, just as suddenly, Morphy retired from active chess competition
↑ Gobet, Fernand (2018). The Psychology of Chess. Routledge. p. [1]. After his return to Louisiana in 1859 at the age of 22, he totally stopped playing chess.

Benim Ustalarım (G. Kasparov)

[1] According to David Lawson, in Paul Morphy, The Pride and Sorrow of Chess, Mckay, 1976. Lawson says that Morphy was the first world champion to be so acclaimed at the time he was playing. Most chess historians, however, place the first official world chess championship in 1886, and so regard Morphy as having been the unofficial world champion when he soundly defeated Adolf Anderssen by 8 to 3 score with 2 draws. Morphy is considered the world's leading player between 1858 and 1860

[2] Sunnucks, p. 310

[3] Kurtz, Michael L. (1993). "Paul Morphy: Louisiana's Chess Champion". Louisiana History: The Journal of the Louisiana Historical Association. 43 (2): 175–199. JSTOR 4233011. (...) in 1858 and 1859, returning to America as the unofficial but universally acknowledged chess champion of the world. Then, just as suddenly, Morphy retired from active chess competition

[4] Gobet, Fernand (2018). The Psychology of Chess. Routledge. p. [1]. After his return to Louisiana in 1859 at the age of 22, he totally stopped playing chess.

[1]

[2]

[3]

[4]