Nizami Gencevi

Vikipedi, özgür ansiklopedi
Şuraya atla: kullan, ara
Genceli Nizami
Nizami Rug Crop.jpg
Doğum İlyas
1141
Gence
Ölüm 1209
Gence
Yaşadığı yer Gence
Meslek Filozof, şair
Dönem 12. yüzyıl


Nizâmî - (Nizâm ad-Dîn İlyâs Bin Yûsuf)'nin Doğumunun 850 Yılı Nedeniyle Rusya Merkez Bankasınca 1991 Yılında Tedavül Edilmiş Hatıra Parası
Hüsrev'in bir pınarda banyo yapan Şirin'i görüp aşık oluşu (Hüsrev ve Şirin 17. bölümünden)

Nizameddin İlyas Bin Yusuf veya Genceli Nizami / Nizami Gencevi (Azerice: Nizami Gəncəvi/نظامی گنجوی, Farsça: نظامی گنجوی Nezāmī Ganjavī, Kürtçe: Nîzamî Gencewî/نیزامی گهنجهوی‎; 1141 – 1209), bugünkü Azerbaycan'ın Gence şehrinde yaşamış Türk şair ve düşünürdür.

Felsefe, edebiyat, astronomi, tıp, geometri gibi alanlarda eserler üretmiş bir 12. yüzyıl filozofu ve şairidir. Eserlerinin çoğunu Farsça yazan ancak Fars kökenli mi yoksa Türk kökenli mi olduğu tartışmalı olan Gencevi, Azeriler tarafından milli şair” olarak kabul edilmiştir.[1] Fars edebiyatında hamse türünün kurucusu sayılır.[2]

Genceli Nizami'nin eserleri kendinden sonra gelen şair ve düşünürleri etkilemiş;Sadi-i Şirazi'nin Bostan'ında, Mevlana Celaleddin Rumi'nin Mesnevi'sinde, Emir Hüsrev Dehlevi'nin Hamse'sinde, Arif Erdebili'nin Ferhadnamesinde, Ali Şir Nevai ve Abdurrahman Cami’nin “Hamsal”larında, Fuzuli’nin Leyla ve Mecnun’unda yeniden işlenmiştir.[1]

Yaşamı[değiştir | kaynağı değiştir]

Doğum tarihi kesin olarak bilinmemekle birlikte; 1141-1145 yılları arasında dünyaya geldiği düşünülür.[2] UNESCO, 1141 tarihini esas kabul ederek şairin doğumunun 850. yılına rastlayan 1991 yılını Nizâmî yılı ilân etmiştir. Asıl adı Cemaleddin Ebu Muhammed İlyas bin Yusuf’tur. Ailesi hakkında bilgi yoktur, eserlerinden babasının isminin Yusuf olduğu ve annesinin Kürt kökenli olduğu görülebilmektedir.[3][4][5]. Kimi kaynaklarda Fars şairi olarak kabul edilegelmiş olsa da Azerbeycan kaynakları onun Türk asıllı olduğu konusunda hemfikirdir. Bir grup araştırmacıya göre Kıpçak, diğerlerine göre Oğuz boyundandır. [1]Babasının Gence’ye gelip yerleştiği ve Nizâmî’nin orada doğduğu kabul edilmektedir. Anne- babasını erken yaşta kaybeden Nizami’nin Gence’de dayısı sayesinde iyi bir eğitim gördüğü, dil ve edebiyat yanında astronomi, felsefe, coğrafya, tıp ve matematik okuduğu, müziğe ilgi duyduğu, Farsça ve Arapça’dan başka Pehlevîce, Süryânîce, İbrânîce, Ermenice ve Gürcüce gibi dilleri de öğrendiği anlaşılmaktadır.[2]

Eğitim döneminden sonra resmî bir görev almayıp çevredeki devlet adamlarına gönderdiği şiirlerden elde ettiği para ile geçindi. Saray çevresinde yaşamak yerine mütevazi bir yaşamı tercih eden Nizami, üç kez evlenmiş ve eşleri içinden Derbend hükümdarı tarafından hediye edilen Kıpçak cariyesi[6] Afak'ı çok sevmiştir. Bu eşinden Muhammed adında bir oğlunun dünyaya geldiği bilinir. Her üç eşi de erken yaşta hayatını kaybetmiştir.

Dindar bir kişi olan Nizami, Bâtınîliğe şiddetle karşı çıkıp, şiirlerinde Ehl-i sünnet inancını dile getirmiş, İslam peygamberi ve Dört halife için övgüler yazmıştır.[2]

Şiirlerinde devrin kültür dili olan Farsça’yı kullandı. Günümüze gelen tek eseri 35nin beyitten meydana gelen Beş Mücevher (پنج گنج Panj Ganj) adlı Hamse (خمسه)’’sidir. Eserin çeşitli kütüphanelerde yüzlerce yazması bulunur. İran’da, Hindistan’da, Avrupa’da basılmış, manzum ve mensur çevirileri yapılmıştır.[2]Kaynaklarda şairin 20.000 beyitlik bir divanı olduğundna bahsedilirse de tam bir nüshası günümüze kadar gelmemiştir.

Eserlerinin yazılış tarihlerinden hareketle onun altmış yaşlarında iken 597-611yılları arasında öldüğünü söylemek mümkündür. Mezarı eski Gence şehrindedir.

Hamse[değiştir | kaynağı değiştir]

  • Sırlar Hazinesi (مخزن الاسرار Makhzan al-Asrār; 1176): Erzincan'daki Mengüçlü Beyliği'nden Behramşah bin Davud'a[kaynak belirtilmeli] armağan edilmiştir.
  • Yedi Güzel (هفت پيكر Haft Paykar): Sasani Hanedanı'nın V. Behram ve eşlerini anlatan şiir.
  • Leyla ve Mecnun (ليلى و مجنون Laylā o Majunūn; 1181): Şirvanşah Aksitan'ın isteği üzerine yazılmıştır.
  • Hüsrev ve Şirin (خسرو و شيرين Khusraw o Shīrīn; 1177 - 1181): Sasani Hanedanı'nın I. Hüsrev ile prensesi Şirin arasında yaşanan aşk anlatan bir şiir. İldenizliler hükûmdarı Cahanşah Pehlevan ve Kızılarslan ve Selçukluların son sultanı III. Tuğrul Bey'e övgü sözleri yazılmıştır.
  • İskendername (اسكندر نامه Iskandar Nāma): "Şerefname" (شرف نامه Sharaf Nāma; 1196-1200) ve "İkbalname" (اقبال نامه Iqbal Nāma 1200-ölüm) olmak üzere iki bölümden olan ve "İskender Zülkarneyn"'in hayatını anlatan şiir.

Kaynakça[değiştir | kaynağı değiştir]

  1. ^ a b c Şehamettin Kuzucular, Genceli Nizami Türklüğü, Edebi Yönü ve Hayatı, Edebiyat ve Sanat Akademisi web sitsi 18.06.2011
  2. ^ a b c d e Mehmet Kanar, Nizâmî-i Gencevî, Türk Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi, Yıl 2007, Cilt 33
  3. ^ V. Minorsky, Studies in Caucasian History, Cambridge University Press, 1957, p. 34.
  4. ^ Jan Rypka, ‘Poets and Prose Writers of the Late Saljuq and Mongol Periods’, in The Cambridge History of Iran, Volume 5, The Saljuq and Mongol Periods, ed., Published January 1968, p. 578.
  5. ^ V. Minorsky, "review of G. H. Darab translation of Makhzan al-Asrar" 1945 Minorsky, BSOAS., 1948, xii/2, 441-5)
  6. ^ Iraj Bashiri, "The Teahouse at a Glance" - Nizami's Life and Works, 2000.