Naukan Yupikleri

Vikipedi, özgür ansiklopedi
Gezinti kısmına atla Arama kısmına atla
Naukan Yupikleri
Toplam nüfus
300 (?)
Önemli nüfusa sahip bölgeler
Diller
Naukan Yupikçesi , Çukçice , Rusça
Din
Hristiyanlık (Ortodoks) , Şamanizm
İlgili etnik gruplar
Sibirya Yupikleri , Yupikler , İnyupikler


Çukotka Özerk Okrugunda Yupik Eskimo coğrafyası
6 = Çukçi Rayonu (Чукотский район) ve Lavrentiya (Лаврентия; Eskimoca Ӄышы) kasabası. Rayonun kuzeydoğusundaki uzantı Naukan köyüdür
4 = Provideniya Rayonu (Провиденский район) ve Provideniya (Провидения ) kasabası. Bu rayonun kıyılarında Sirenik Yupikleri ile Sibirya (Çaplino) Yupikleri bulunur

Naukan Yupikleri (kendilerince Нывуӄаӷмит Nıvuḳaġmit), Rusya'ya bağlı Çukotka Özerk Okrugunda Naukan (Посёлок Наукан) ile Dejnyov (Посёлок Дежнёв) adlı iki köyde yaşayan ve soyu tükenmek üzere olan Yupik kolundan bir Eskimo halkıdır.

Eskimo halkları içindeki yeri[değiştir | kaynağı değiştir]

Tarih[değiştir | kaynağı değiştir]

Çukotski ilçesinde kapatılıp ahalisi tehcir edilen köyler ve kökenleri

Naukan Yupiklerinin bilinen tek yerleşimi koordinatları 66° 1′ 38″ N, 169° 42′ 8″ W olan Naukan (Rusça Наукан) köyüdür (Rusça посёлок) ve köyün adı Naukan Yupikçesinde нывукак ('çimenlik' ; Rusça дернистое) kelimesinden gelir. Naukan köyü 1958 yılında taşınana kadar Avrasya'nın en doğudaki yerleşimi idi. Naukan köyü yaklaşık olarak 14. yüzyılda kurulmuştur. 1958 yılında tahliyesinden önce yaklaşık 400 kişinin yaşadığı bir yerdi. ABD ile Sovyetler arasında olası bir savaş tehlikesine karşı stratejik konumda olduğu için 1954 yılında perde arkasında cereyan eden gelişmelere göre köyün taşınması kararlaştırılmış. Resmi olarak 20 Kasım 1958 tarihinde Çukçi rayonu Sovyeti tarafından köyün tahliyesine ve Naukan Yupiklerinin tehcirine karar verildi. Tehcir edilen Naukan aileleri, Çukotka Özerk Okrugunun değişik yörelerine, Uelen (Уэлен), Lavrentiya (Лаврентия), Lorino (Лорино) köy ve kasabalarına yerleştirildiler. Bugün, Novoye Çaplino (Новое Чаплино), Sireniki (Сиреники) ve Uelkal (Уэлькаль) yerleşimlerinde de Naukan Yupiği bulunmaktadır. Bu tahliye ve tehcir, Naukan Yupiklerinin kültürlerinin yok olması sürecini hızlandırmıştır.[1]

Dil ve eğitim[değiştir | kaynağı değiştir]

Konuşanları 2005 rakamlarına göre 50 [2] kişiyi geçmez.

Sosyal yaşam[değiştir | kaynağı değiştir]

Ren geyiği kızağı, Arhangelsk, 1890-1900; Resimdekiler Yupik olmasa da, Çukçilerden öğrendikleri bu kızaklardan (Qamawk) Yupikler de kullanır

Aile[değiştir | kaynağı değiştir]

Köy odası[değiştir | kaynağı değiştir]

Eskimo köy odası (Naukan Yupikçesi Qaygi) : Sibirya'daki Eskimolar arasında yalnızca Naukan yupiklerinde görülür. Alaska'daki İnyupikler ile Yupiklerde de yaygın olan geleneksel yapı ve yapılanmadır. Yalnızca erkeklerce kullanılan, genelde yarı yarıya toprağa gömülü tek odalı geniş ve büyük evdir.

Şenlik ve Törenler[değiştir | kaynağı değiştir]

Avcılık ve Toplayıcılık[değiştir | kaynağı değiştir]

Mors (Somateria mollissima) ; Ayveq
Erkek ve dişi Somateria mollissima, Amaghullek, Tegmiapik ; erkek: Qengallek

Bütün Eskimo halkları gibi Naukan Yupikleri de avcı ve toplayıcıdır. Bu avcı ve toplayıcılığın izleri ay adlarında bariz biçimde görülür: Ocak ayı için Nayyughaghhsiq ('fokların beyaz görünümlü oldukları ay'), Haziran ayı için Kigyughvik (' Rumex cinsinden kuzukulağı toplama ayı') gibi. Deniz memelileri içinde mors (Ayveq), fok (Neghhsaq), kutup ayısı (Nanuq) avladıkları hayvanlar arasındadır. Çukçilerden öğrendikleri evcil ren geyiği (Quyngiq tekil Quyngit çoğul) ile yabani ren geyiği (Tuntu), hem av hem de kızak (Qamawk) hayvanı olarak kullanılır. Kutup tilkisi (Ulagaq) de kara avları arasında idealdir.

Din[değiştir | kaynağı değiştir]

Şamanizm[değiştir | kaynağı değiştir]

Tunghaq kötü ruh, şeytan

Hıristiyanlık[değiştir | kaynağı değiştir]

Giyim Kuşam[değiştir | kaynağı değiştir]

Giyecek[değiştir | kaynağı değiştir]

Parka (Atekuk), pantolon (Qulliik), başlık (Nasaghaq , Nasaq) ve ayakkabı olarak bot tipli (kamgek ikil kamget çoğul) ile uzun çizme (Ivghusiq) deniz ve kara memelileri ile kuş derilerinden yapılır. Qitaq ya da Sillaghaq adı verilen yağmurluklar kadınlarca kullanılır. El giyecekleri arasında eldiven (Ayggaq) ile kolçak (Ayepghhaataq) vardır.

Takı ve beden süslemesi[değiştir | kaynağı değiştir]

Mutfak[değiştir | kaynağı değiştir]

Genelde avcılıkla beslenen bir uygarlikdir. Tarımın olmadığı bir yerdir. Tavşan keklik ceylan etleri yemektedirler.

Dipnotlar[değiştir | kaynağı değiştir]

Kaynakça[değiştir | kaynağı değiştir]

Dış bağlantılar[değiştir | kaynağı değiştir]