Joseon Krallığı

Vikipedi, özgür ansiklopedi
Jump to navigation Jump to search
Joseon Krallığı
대조선국 (大朝鮮國)

1392–1897
Bayrak Arma
Bayrak Arma
Kore'nin konumu
Başkent Hanseong
Dil(ler) Korece
Yönetim Monarşi
Kral
 - 1392-1398 Taejo
 - 1863-1897 Gojong
Para birimi Mun (1633–1892)
Yang (1892–97)

Joseon Krallığı (Korece: 대조선국, 大朝鮮國[1]), 1392-1897 yılları arasında var olmuş bir Kore krallığıdır. Krallık General Yi Seong-gye tarafından kurulmuş olup modern Kore'nin bulunduğu yerde yaklaşık beş yüzyıl boyunca hüküm sürmüştür. İlk başlarda Kore, yeniden adlandırılmış ve başkent günümüzdeki Seul'e taşınmıştır. Krallığın doğal sınırları en kuzeydeki Yalu ve Tumen nehirlerine kadar genişlemiştir. En uzun Konfüçyüsçü hükümdarlığın yaşandığı hanedanlıktır. Krallık, sonraları Ming ve Qing hanedanlıklarının birer vasalı olarak sürdürmüş olup Birinci Çin-Japon Savaşı'nın ardından Ekim 1897 tarihinde Kore İmparatorluğu haline geldi[2] ve 1910'da Japon-Kore İlhak Antlaşması ile Japonya'ya ilhak edildi.

Joseon, Kore'nin modern yüzüne çok önemli bir miras bıraktı; modern Kore'nin sahip olduğu birçok görgü kuralı, kültürel normlar, güncel sorunlara toplumsal duruş ve hatta modern Kore dili ve diyalektiğinin kökeninin geleneksel düşünce yapısının bir örneği olarak bu dönemde ortaya çıkmıştır.

Tarihçe[değiştir | kaynağı değiştir]

Kuruluş[değiştir | kaynağı değiştir]

14. yüzyılın sonlarında 918'de Wang Geon tarafından kurulmuş olan Goryeo Hanedanlığı'nın temelleri, yıllardır süren savaşlar ve parçalanan Moğol İmparatorluğu'nun fiili işgaliyle çöküntüye uğramıştır. Goryeo'nun meşruluğu, saray içinde gittikçe tartışmalı bir sorun oluyordu. Hanedanlık, krallığı yönetmede başarılı olamıyordu; ancak Yuan Hanedanlığı nesliyle yapılan mecburi evlilikler ve çok sayıdaki aile bölümlerinin rekabeti bahane ediliyordu. (Hatta Kral U'nun annesinin halk tabakasından olduğu bilinmektedir, böylece Kral Gongmin'den bu yana soyunda anlaşmazlıklara neden oluyordu). Krallıktaki güçlü aristokratlar, generaller ve hatta başbakanlar, kraliyetin kayırmalar yaparak yönetime hakim olmalarına karşı mücadele ettiler, sonuçta bu durum birçok faktör arasında ciddi fikir ayrılıklarına neden oluyordu. Sürekli artan sayıdaki Japon korsan (Wokou) akınları ve Kızıl Türban İsyanı'yla kraliyet sarayına egemen olmak için gelen reform yanlısı Sinjin aristokrasisiyle muhalif Gwonmun aristokrasinin yönetim mücadelesi yanında; aslında yabancı tehditleri geri püskürten, Yi Seong-gye adındaki yetenekli general ve rakibi Cheo Yeong'du.

Hongwu İmparatoru Zhu Yuanzhang'ın yönetimindeki Ming Hanedanlığı'nın ardından Goryeo; General Yi'nin liderlik ettiği grup (Ming Hanedanlığı'nı destekleyenler) ve General Choe'nin ordugâh grubu (Yuan Hanedanlığı'nı destekleyenler) olarak ikiye ayrıldı. 1388'de Ming'den bir ulak Goryeo'ya geldiğinde (14. yüzyıl Kral U dönemi) Goryeo'nun kuzeyindeki toprağının önemli bir bölümünü geri istedi. General Choe, Liaodong Yarımadası'nın istilasını kanıtlamak için bir sans yakalamıştı. (Goryeo, eski krallık Goguryeo'nun halefi olduğunu iddia etmişti, bu şekilde tarih boyunca Kore'nin bir bölümü olan Mançurya'nın iadesi dış politikanın bir parçasıydı). İsyanı yönetmesi için seçilen Yi'ye sadakatle karşı çıkıldı; ancak Yalu Nehri'ndeki Wuihwa Adası'nda isyan etti ve Goryeo'nun başkenti Gaegyeong (bugünkü Gaeseong)'a giderek Kral U'yu oğlu Kral Chang'ın (1388) yardımıyla başlattığı darbeyle General Choe ve yandaşlarını kurtardı. Krallığının adını zorla Yo olarak değiştirdikten sonra Kral U ve oğlunu öldürdü (Bu olaydan sonra Kral Gongyang oldu). Dolaylı yoldan kraliyet sarayını kukla kralla elinde tuttu. Yi, o süre içinde kendisinin Sinjin aristokrasisiyle Jeong Do-jon ve Jo Jun olarak dostluğunu ilerletti. Yaptığı ilk işlerden birisi Gwajeon Yasası'ndan fiili olarak Goryeo'nun başkomutanlığını geçirerek toprak zenginlerinin ve muhafazakar Gwonmun aristokratların topraklarına el koyup Sinjin kampında Yi'nin destekleyicileri arasında paylaştırdı. 1392'de (Kral Gongyang'ın 4. yılında), Yi'nin beşinci oğlu Yi Bang-won, Jeong Mong-ju adındaki eski hanedanlığı destekleyen önemli bir aristokratı kendi tarafina çekerek yeni saltanata bağlılık yemini etti ve Jo Yeong-gyu'nun da dahil olduğu beş suikastçiyle Gaegyeong yakınındaki Seonjouk Köprüsü'nde öldürdü. Böylece Yi Seonggye'nin yönetiminden bir kişiyi eksiltmiş oldu. Aynı yıl Yi, Kral Gongyang'i tahttan indirerek Wonju'ya sürgüne gönderdi ve tahta çıktı. Yaklaşık 500 yıldır hüküm süren Goryeo Hanedanlığı sona ermiş oldu.

İlk anlaşmazlıklar[değiştir | kaynağı değiştir]

Kral Taejo'nun, oğullarını doğuran iki eşi vardı. İlk eşi Kraliçe Sinui, Goryeo'yu devirme girişiminde bulunarak kendisinden önce ölmüş ancak; 6 erkek evlat dünyaya getirmişti. Taejo'ya 2 erkek evlat veren diğer eşi Kraliçe Sindeok da tahta yükselmeye çalışmıştı. Yeni hanedanlık resmen kurulduğu ve ilan edildiği zaman Taejo, halefi olacak oğlunu yetiştirmişti. Bununla beraber Taejo'nun Kraliçe Sineui'den olan beşinci oğlu Yi Bang-won, babasının yükselişine en çok katkıda bulunmuş; aynı zamanda babasının saraydaki iki dostu olan Başbakan Jeong Do-jeon ve Nam Eun'a karşı derin bir kin barındırmaktaydı. Her iki taraf aralarındaki ortak düşmanlıklarının farkındaydı. Yi Bang-won'un tahtı en çok hak eden halef olması açığa çıkınca Jeong Do-jeon kral üzerindeki nüfusunu kullanarak Kral Taejo'nun en çok sevdiği diğer oğlunun halef olmasının en akıllıca seçim olacağı konusunda kralı ikna etti. 1392'de Kral Taejo'nun sekizinci oğlu (Kraliçe Sindeok'tan ikinci oğlu), Büyük Prens Uian (Yi Bang-seok)'in Kraliyet Prensi, Halef olması kararlaştırıldı. Kraliçenin ani ölümü ve Kral Taejo'nun ikinci eşinin yasını tuttuğu sırada, Jeong Do-jeon saraydaki yerini sağlamlaştırmak için Yi Bang-won ve kardeşlerini öldürmek için komplo kurdu. Bu planın duyulması üzerine Yi Bang-won 1398'de isyan çıkararak sarayı bastı. Jeong Do-jeon ile onun yandaşlarıyla beraber Kraliçe Sindeok'un iki oğlunu öldürdü. Bu olay Prenslerin İlk Çekismesi olarak bilinmeye başlandı.

Oğullarının veliaht olabilmek için birbirlerini öldürmeleri ve ikinci eşinin ölümü Kral Taejo'yu psikolojik olarak bitkin düşürmesinden dolayı tacını, Kral Jeongjong olan ikinci oğlu Yi Bang-gwa'ya vermiştir. Daha sonra kuzeydeki Hamhung şehrine gitmiştir. Kral Jeongjong'un hükümdar olarak yaptığı ilk işlerden biri çok daha huzurlu olduğuna inandığı Gaeseong'u yeniden başkent yapmaktı. Bu arada Yi Bang-won, az da olsa erkek kardeşinin tahta oturması gerçeğiyle hayal kırıklığına uğradı, Kraliyet Varisi'nin Erkek Kardeii Prens olarak gösterilmeye başlandı. Ancak Taejo'nun güce kavuşmak isteyen dördüncü oğlu Yi Bang-gan, Yi Bang-won'un planlarına karşı çıktı. 1400'deki gerilimde Yi Bang-won'un grubuyla Yi Bang-gan'ın ordugâhının büyük bir savaşı kışkırtması Prenslerin İkinci Çekişmesi olarak bilinmektedir. Bu savaştan sonra yenilen Yi Bang-gan Tosan'a sürgüne gönderilirken, kendisini savaşa kışkırtanları Yi Bang-won idam ettirmiştir. İyiden iyiye gözdağı verince, Kral Jeongjong Yi Bang-won'u olası varis olarak yetkilendirerek tahttan çekildi. Aynı yıl, Yi Bang-won uzun bir aradan sonra tahta Kral Taejong olarak çıktı.

Gücün birleştirilmesi[değiştir | kaynağı değiştir]

Taejong'un hükümdarlığının başlarında, Önceki Ulu Kral Taejo herhangi bir kralın buyruğunun meşruluğunu ifade eden kraliyet mührünü bırakmayı reddetti. Taejong, zekasını ve dürüstlüğünü kanıtlayacağına inandığı politikalarla ülkeyi yönetmeye başladı. Kral olarak yaptığı ilk işlerden biri hükumetin üst kademelerindeki kişilerin sürdükleri sefayı ve özel ordular üzerindeki soylular yönetimini durdurmaktı. Bağımsız kuvvetlerin haklarını elinden alarak olası büyük ölçekli ayaklanmaları önlemek amacıyla fiilen dağıtarak güçlerini azalttı ve ulusal ordunun sayısını etkili bir biçimde artırdı. Taejong'un kral olarak diğer yaptığı iş ise, toprak sahiplerinin vergilendirilmesi yasasını yeniden düzenleyip kayıt altına almaktı. Önceleri kapalı toprağın keşfiyle, milli gelir çift kayıtla artırıldı. 

1399'da Taejong, Goryeo Hanedanlığı yönetiminin zayıfladığı yıllarda sarayın gücünü kullanarak tekel yarattığı Dopyeong Meclisi'ni dağıtmak için kilit bir rol oynadı ve merkezi yönetimin yeni bir şubesi gibi kralın ve onun emirleri çevresinde olusan Joseon Devlet Konseyi'ni destekledi. Geçen bu belgeleme ve vergilendirme yasasından sonra Kral Taejong, tüm kararların Euijeong Bölümü'nden geçerek kralin kararından sonra yürürlüğe girebileceği yeni bir emir yayınladı. Bu, saray bakanları ve danışmanlarının kendi aralarında tartışıp karar almaları ve kralın sadece bir seyirci olması geleneğini bitirdi ve böylece Kore'nin asıl yönetiminde kraliyet gücünü zirveye yerleştirdi. Kısa bir süre sonra Kral Taejong, hükümet görevlileri veya aristokratlar tarafından sömürüldüklerini ya da adaletsizliklere maruz kalanların haklarını araması için "Sinmun" adında bir hükumet birimini kurdu.

1418 Ağustos'unda Taejong'un tahtı bırakmasından 2 ay önce Sejong tahta çıktı. 1419 Mayıs'ında Kral Sejong, babası Taejong'un tavsisyesi ve yardımıyla Japon korsanları Tsushima'dan temizlemek için Gihae Doğu Seferi'ne koyuldu. Tsushima Daimyo'su (Tsushima Lordu) Sadamori, Joseon sarayına teslim oldu. 1443'te imzalanan Gyehae Antlaşması'yla Tsushima Lordu, Joseon Kralı'nı tanıyıp ona itaat etti. Buna karşılık Joseon sarayı, Sõ kabilesini Japonya ve Kore arasındaki ticaretle ilgili ayrıcalıklı haklar vererek ödüllendirdi. 

Sejong, halkını Mançurya'da yaşayan düşman Çinli ve Mançuryalı göçebelerden korumak için kuzey sınırında dört kale ve altı garnizon (hangul: 사군육진 hanja: 四郡六鎭) kurmuştur. 1433'te Sejong, ünlü general Kim Jong-seo'yu Mançuları bozguna uğratması için kuzeye gönderdi. Kim'in askeri seferiyle birkaç kaleyi ele geçirerek kuzeyi bastırdı ve Kore topraklarını asağı yukarı bugünkü Kuzey Kore ve Çin sinirini oluşturacak şekilde düzenledi.

Sejong'un hükümdarligi boyunca Kore, doga bilimleri, tarim, edebiyat ve geleneksel tip gibi alanlarda teknolojik gelişmeleri gördü. Başarılarından dolayı "Büyük Kral Sejong" olarak şereflendirildi. Kral Sejong'un en büyük katkısı 1443'te Kore alfebesini (Hangeul) yaratmasıdır. Hanja ve Hanmun'un günlük yazım olarak kullanılması 20. yüzyılın ikinci yarısında yavaş yavaş sona erdi.

Japon akıntları[değiştir | kaynağı değiştir]

Kore tarihinin başından beri karada ve denizde sik sik korsan saldırıları vardı. Korelilerin tek amacı, Wokou korsanlarına karşı deniz ticaretini emniyete almaktı. Kore donanmasi barut teknolojilerinin ileri türde olanlarını korsanlara karşı kullandı. 

Japon Akinları (1592-1598) boyunca Japon yerel diktatör Toyotomi Hideyoshi, Portekiz silahlarıyla Çin'in Ming Hanedanlığı'ni fethetmenin hirsiyla bölgesel lordları ve askerleriyle 1592 ve 1597'de Kore'yi istila etti. Joseon sarayındaki ayrilikçi görüsler, Japon askeri yeteneginin degerlendirilmesindeki yetersizlik ve Joseon'un basarisiz diplomasi girisimleri bu sonucu hazırladı. Avrupali silahların kullanimiyla Japonlar yarimadanin en güneyini, Pyeongyang ve Hanseong (bugünkü Seul)'la birlikte ele geçirdi. Joseon Hanedanlığı Vakayinamesi'ne göre Japonların, Koreli asilerle Birleşerek Gyeongbokgung sarayi ve köle kayıtlarının tutulduğu ambarları yaktığından bahsedilmektedir.

Yerel direnislerin Japon ilerleyisini yavaslatmasinin yanında Amiral Yi Sun-sin'in Japon tedarik hattini siddetle engelleyip sonuç getiren zaferler elde etmesi deniz yollarını Korelilerin eline geçirmiştir. Üstelik Ming hanedanlığı Koreliler tarafında yer alarak 1593'te büyük bir kuvvet göndermis ve Korelilerle birlikte Japonları geri püskürtmüstür. savaş sırasında Koreliler, güçlü atesli silahlar ile yüksek kaliteli barut ve kaplumbaga gemilerini geliştirmişlerdir. Joseon ve Ming kuvvetleri Japonlara agir bir bedel ödetmişlerdir. savaştan sonra Kore ve Japonya arasındaki iliskiler bütünüyle askiya alınmıştır.

Mançu akınları[değiştir | kaynağı değiştir]

Savastan sonra Kore Krallığı gittikçe izolasyonist olmaya başladı. Hükümdarları yabanci ülkelerle sinirli iliski içinde olmaları gerektigini gördü. Üstelik Ming Hanedanlığı, yeni Qing Hanedanlığı'nin kurulusuna götüren Kore'nin Japonya'ya karşı olan savaştan dolayi kismen zayifladı. Koreliler karşılikli sinir trafigini daha fazla kontrol etmeyi ve Ming'in yıkılisina neden olan Mançu'nun önceden yarattigi kargasayi durdurmak için daha siki sınırların kurulmasini kararlastirdi.

Kore, 1627 ve 1637'de Mançular tarafından iki akina maruz kaldi. Kore, Mançulara teslim oldu ve bu esnada iki yönlü ticaret misyonlarını içermesine ek olarak yeni Qing Hanedanlığı imparatorlarına hanedanlığın himayesi altındaki bir devlet olarak vergi ödemeyi kabul etti. Qing hükümdarları Çin topraklarında yabanci ticaret bölgelerinin kurulmasini geçersiz kilan bir dis politika karari aldi. Bu politika Macau'ya yabanci Canton Fabrikaları'nin geleneksel antrepo varligini sinirladı. Antrepolar yabanci gümüs karşıligında Çin ipekleri önemli ticaret ürünü olarak kullanildi. yapılan anlasma yabanciların nüfuzlarını sinirlayaci daha istikrarsiz kuzey bölgesini özenli bir düzenlemeyle birakarak yabanci ticareti Çin'in güney eyaletlerine sevk etti. Bu karar Kore'nin ana ticari ortagi olan Çin'in olmasından bu yana Kore'yi etkiledi.

Joseon döneminin sonu[değiştir | kaynağı değiştir]

Mançurya'dan gelen akinlardan sonra Joseon yaklaşık 200 yıl baris dönemi yasadi. Kral Yeongjo ve Kral Jeongjo, Joseon hanedanlığında yeni bir reforma önderlik ettiler. Kral Sukjong ve oglu Kral Yeongjo ayrilikçi politik görüslerden ortaya çikan sonuçlarla problemleri çözmeyi denediler. Tangpyeong'un politikasi ise tarafların çekismelerini uygulamada dondurmakti. Yeongjo'nun torunu Kral Jeongjo, hükümdarliginin basından sonuna kadar birçok reform yaptı. Özellikle kraliyet kütüphanesi Kyujanggak'i insa etti. amaçi Joseon'un kültürel ve politik durumunu ilerletmek ve ülkeyi yetenekli memurlarla yönetmekti. Kral Jeongjo ayrica yeni sosyal inisiyatiflere öncülük ederek önceden sosyal statüleri yüzünden yasaklanmis olanlara yeni yönetim pozisyonları açti. Kral Jeongjo'nun birçok Silhak bilginine yardim etmesine ilaveten Silhak bilginleri de Jeongjo'nun kraliyet gücünü desteklemişlerdir. Kral Jeongjo'nun saltanati Joseon'un popüler kültürünün kalkinmasini ve daha ileri gelişimini görmüstür.

1863'te Kral Gojong tahta çikmiştir. Babasi Kral Naibi Heungseon Daewongun, Gojong'un yetiskinligine erisinceye kadar yerine hükümdarlik etmiştir. 1860'ların ortaları süresince, 1866'da doğrudan Kore'ye yapılan Fransiz Seferi'ne karşı izolasyonizm ile yerel ve yabanci Katoliklere zulüm yanlisi bir politikayi temel almisti. Saltanatinin ilk yıllarında saray otoritesinin merkezi olan ve büyük ölçüde köhneleşmiş Gyeongbok Sarayi'nin büyük bir çabayla restore edilmesine taniklik etmiştir. Heungseon Daewongun'un saltanati boyunca ayrilikçi görüsler ve Andong Kim boyu tarafından elde edilen güç tamamen ortadan kalkmisti.

1873'te Kral Gojong, kraliyeti doğrudan doğruya yönettiğini ilan etmiştir. Heungseon Daewongun'un emekliliginden sonra Kraliçe Min (sonraları Imparatoriçe Myeongseong olarak hitap edilen) sarayin kontrolünü elde ederek ailesini yüksek saray mevkilerine yerlestirmiştir.

19. yüzyılda Qing Hanedanlığı ve Japonya arasında tırmanan gerilim 1. Çin-Japon Savaşı (1894-1895) ile sonuçlandı. Savaşın büyük bir kısmı Kore yarimadasında gerçekleşti. Japonya, Meiji Restorasyonu'ndan sonra Batı'nin askeri teknolojisini elde ederek 1876'da Joseon'la Ganghwa Antlasmasi imzalamak zorunda kaldi.

Birçok Koreli, Japonlarla topraklarındaki yabanci etkisini ve Joseon Hanedanlığı'nin zalimce yönetimini hor görmüstür. 11 Ocak 1894'te Go-bu savaşında hükümet kuvvetleri köylü lider Jeon Bong-jun tarafından bozguna ugratildi ve savaştan sonra Jo'nun arazileri köylülere dagitildi. Bu arada Joseon yönetimi ordusu Jeonju'ya hücum etti ve Joseon hükümeti ile köylü ordusu anlasma yaptı. Bununla birlikte Joseon yönetimi Qing Hanedanlığı yönetiminden isyani sona erdirmek için acilen yardim talep etti. Japonlara haber verildikten sonra Tientsin Toplantisi'na göre Qing askerlerini Kore'ye gönderdi. Böylece 1. Çin-Japon savaşi çikmis oldu.

Imparatoriçe Kore'de Japon müdahalesine karşı koymaya kalkisti ve destek aramak için Rusya ya da Çin'e dönmeyi düsünüyordu. 1895'te Imparatoriçe Myeongseong (Kraliçe Min olarak da söz edilir) Japon ajanlar tarafından öldürüldü. Kore'deki Japon bakan Miura Goro, bu suikasti planlamisti. Hullyeondae Ordusu'yla beraber bir grup Japon ajan da Imparatoriçe Myeongseong'un öldürülüp sarayin kuzey kanadında bedenini yakildığı ve himayelerindeki Seul'deki Kraliyet sarayina girdi.

1894'te Çin'in yenilgisiyle sonuçlanan savaş Çin ile Japonya arasında Shimonoseki Antlasmasi'yla sonuçlandı ki; bu antlasma Kore'nin Çin'den bagimsizligini da resmen garanti ediyordu. Bu, Japonya'nin Kore'de bölgesel hegemonya kurmasinin bir basamagiydi. Joseon sarayi, daha büyük otoritelerin baskisiyla ulusal bütünlügü yeniden güçlendirmesi gerektigini hissetti ve 1897'de Kore Imparatorlugu'nu ilan etti. Imparator Gojong Kore'nin bagimsizligini göstermek için bu unvanı üstlendi. Üstelik Rusya gibi Japonları kovan diğer yabanci güçler askeri teknolojiyi amaçladı. 1897'de imparatorlugun resmi adinin değişmesi Joseon döneminin bitisini gösteriyordu; ancak Japon müdahalesine ragmen Joseon Hanedanlığı hala hükümdarlik edecekti.

Karmasik manevralar ve karşı manevralar sırasında Japonya, 1905'teki Port Arthur savaşi'nda Rus filosunu defetti. 1904-1905 Rus-Japon savaşi, Portsmouth Antlasmasi'yla son buldu ve böylece Japonya'nin Kore'yi ele geçirmesine açik hale geldi. 1905'te Eulsa Antlasmasi'nin imzalanmasından sonra Kore, Japonya'nin himayesine girdi. 1909'da Harbin'deki tren istasyonunda Kore bagimsizlik gönüllüsü An Jung-geun tarafından öldürülmesine ragmen Ito Hirobumi Kore'nin ilk yerlesik-generaliydi. 1910'da birçok Koreli istilaya karşı çiktiysa da Japon Imparatorlugu Kore'yi zorla isgal etti.

Kaynakça[değiştir | kaynağı değiştir]

  1. ^ Lee, Jun-gyu (이준규) (22 Temmuz 2009). "(세상사는 이야기) 왜색에 물든 우리 말-(10)" (Korece). Newstown. http://www.newstown.co.kr/newsbuilder/service/article/messmail.asp?P_Index=72824. 
  2. ^ "조선". 한국민족문화대백과. 

Dış bağlantılar[değiştir | kaynağı değiştir]