Açık erişim

Vikipedi, özgür ansiklopedi
(Açık Erişim sayfasından yönlendirildi)
Şuraya atla: kullan, ara
Public Library of Science tarafından dizayn edilen Açık Erişim Logosu. Resmi bir açık erişim logosu bulunmamasına rağmen, organizasyonlar kendilerine en çok uyan logo stilini seçmekte özgürdürler.. Diğer logolar da kullanımdadır.[1] 
Açık Erişimin ne olduğunu açıklayan 9 dakikalık bir video

Açık erişim (AE) , online araştırma çıktılarının erişiminde hiçbir kısıtlama olmamasına ve kullanımda da birçok kısıtlamadan serbest olmasına denir.[2] Açık Erişim, akran denetimli olan veya olmayan akademik dergi makaleleri, konferans yazıları tezler,[3] kitap bölümleri,[4] ve monografilere uygulanabilir.[5]

Açık Erişim için iki türden bahsedilebilir: "gratis" açık erişim, ücretsiz olarak online erişim anlamına gelirken, "libre" açık erişim, ücretsiz online erişimin yanı sıra bazı kullanım haklarının da olması anlamındadır.[6] Bu ek kullanım hakları genellikle Creative Commons lisansı[7] tarafından sağlanmaktadır.Libre açık erişim Budapeşte Açık Erişim Girişimindeki ve[1] Berlin Fen Bilimleri ve İnsani Bilimlerde Bilgiye Açık Erişim Bildirgesindeki açık erişim tanımına uymaktadır.

Yazarların kendi çalışmalarına açık erişim sağlayabilmesinin birden çok yolu vardır. Bir yolu yazarın yayını yaptıktan sonra kendi arşivine alması ve dijitalleştirmesiyle ücretsiz olara kulaşılabilir hale getirmesidir,[8][9] bu 'yeşil' açık erişim olarak da bilinmektedir. 

İkinici bir yol ise, araştırma çıktısının yayıncıdan çıktığı anda ulaşılabilir olacak şekilde yayınlanmasıdır.[10] Bu da altın açık erişim olarak bilinmektedir,[11] ve bu genellikle bir makalenin bir açık erişim dergisi,[12] ya da Hibrid Açık Erişim Dergisinde yayınlanması ile gerçekleşir. Saf açık erişim dergileri kayıt ücreti talep etmez ve farklı iş modellerine sahip olabilir ancak birçoğu makale işlem ücreti talep etmektedir.

Tanımlar[değiştir | kaynağı değiştir]

Budapeşte Açık Erişim Girişiminin 10. yılı anısına, 2012'de, Peter Suber ile kendisinin açık erişimin geçmişi, bugünü ve geleceği hakkındaki görüşlerini içeren bir röportaj yapılmıştır. 

"Açık Erişim" terimi, 2000lerdeki 3 basın açıklaması ile formüle edilmiştir. Budapest Açık Erişim Girişimi Şubat 2002de, Bethesda Statement on Open Access Publishing Haziran 2003'te, ve Berlin Fen Bilimleri ve İnsani Bilimlerde Bilgiye Açık Erişim Bildirgesi Ekim 2003'te yayınlanmıştır.[13]

Açık Erişim yayın için motivasyonlar [değiştir | kaynağı değiştir]

Açık Erişim, Internet ve World Wide Web'in başlamasından sonra aranılmaya ve dünya çapında araştırmacılar tarafından sağlanmaya başladı. Bu ivme akademic dergi yayınlama reformunun ardından daha da artarak devam etti. Elektronik yayınlama, kâğıt yayınlamaya göre yeni yararlar sağladı, ve geleneksel yayınlama metotlarındaki problemlere de katkı sağladı.

Yazarlar ve Araştırmacılar[değiştir | kaynağı değiştir]

Yazarlar bu tip bir form kullanarak, çalışmalarını sunarken açık erişim lisansı talep edebilir.
NIH Directorü Francis Collins ve Jack Andraka ile ödeme duvarları ve açık erişim hakkında yapılan röportaj. 

Yazarların makalelerini açık erişilebilir yapmasının ana sebeplerinden biri makalelerin etki faktörünü maksimum düzeye çıkarmaktır.[14] 2001deki bir çalışma, açık erişimin alıntı etki avantajı getirdiğini gösterirken,[15] sayısı artan başka çalışmalar da[16] açık erişimin abonelik bariyerlerini kaldırmasından dolayı, açık erişim makalelerinin daha çok kullanıldığı ve alıntılandığını göstermiştir.[16]

Uygulama çalışmaları[değiştir | kaynağı değiştir]

Açık Erişim sağlanması için birçok farklı yöntem vardır, bunlardan ikisi yeşil ya da altın açık erişim olarak tabir edilen yöntemlerdir.

Büyüme[değiştir | kaynağı değiştir]

2009da disipline göre açık erişim 

2010da yapılan bir çalışmaya göre kabaca 2008de çıkarılan akran denetimli makalellerin yüzde 20'si açık olarak erişilebilir durumdaydı.[17] Diğer bir çalışma ise, 2010 yılında etki faktörü olan tüm akademik dergilerin %7.9 u altın açık erişim dergileriydi ve akademik disiplinler arası geniş bir yayılım göstermişti.[18] Dergi literatürlerinin 8.5%'i yayıncıların sitelerinde bulunabilir (altın açık erişim), 62%'isi tam açık erişim dergileri, 14% ü gecikmiş erişim abonelik dergileri, ve 24%  ü de bireysel olarak açık olan makalelerdir. Ek olarak makalelerin 11.9%'i, yeşil açık erişim olarak ve tüm metin açık ve ulaşabilir olacak şekildeydi. 

Açık Erişimin gelişimi
Altın açık erişim büyüme projeksiyonları

Ayrıca Bakınız[değiştir | kaynağı değiştir]

  • FUTON bias
  • Access to knowledge movement
  • Digital rights
  • List of open-access projects
  • Open access monograph
  • Open Access Week
  • Open publishing (different from "open access" publishing)
  • Open Access Scholarly Publishers Association
  • Right to Internet access
  • Altmetrics

Kaynakça[değiştir | kaynağı değiştir]

  1. ^ "Downloads".
  2. ^ Peter Suber.
  3. ^ Schöpfel, Joachim; Prost, Hélène (2013).
  4. ^ Suber, Peter.
  5. ^ Meredith Schwartz (April 13, 2012).
  6. ^ Suber, Peter. 2008."
  7. ^ Suber 2012, pp. 68–69
  8. ^ Harnad, S. 2007.
  9. ^ Harnad, S.; Brody, T.; Vallières, F. O.; Carr, L.; Hitchcock, S.; Gingras, Y.; Oppenheim, C.; Stamerjohanns, H.; Hilf, E. R. (2004).
  10. ^ Harnad, S; Brody, T; Vallières, F; Carr, L; Hitchcock, S; Gingras, Y; Oppenheim, C; Hajjem, C; Hilf, E (2008).
  11. ^ Jeffery, Keith G. 2006.
  12. ^ Directory of Open Access Journals.
  13. ^ Suber 2012, pp. 7–8
  14. ^ Swan, Alma (2006) The culture of Open Access: researchers’ views and responses.
  15. ^ Online or Invisible?
  16. ^ a b Effect of OA on citation impact: a bibliography of studies.
  17. ^ Björk, B. C.; Welling, P.; Laakso, M.; Majlender, P.; Hedlund, T.; Guðnason, G. N. (2010).
  18. ^ Cummings, J. (2013).

Ek okuma[değiştir | kaynağı değiştir]

Dış bağlantılar[değiştir | kaynağı değiştir]

  • OAD: Open Access Directory, an "open-access, wiki-based, community-updated encyclopedia of OA factual lists" (started by Peter Suber)
  • GOAP: UNESCO's Global Open Access Portal, providing "status of open access to scientific information around the world"
  • OAA: openaccessarticles.com, is an online directory that indexes and provides access to quality open access, peer-reviewed articles information."