İzlanda spatı
 İzlanda'daki Helgustaðir'den çıkarılmış bir İzlanda spatı örneği | |
| Genel | |
|---|---|
| Kategori | Kalsit çeşidi |
| Formül (tekrarlayan birim) | CaCO3 |
| Kristal sistemi | Trigonal |
| Kimyasal Özellikler | |
| Renk | Renksiz |
| Dilinim | Üç yönde mükemmel, rombohedral |
| Mohs sertliği | 3 |
| Luster | Camsı |
| Çizgi rengi | Beyaz |
| Saydamlık | Saydam |
| Bağıl yoğunluk | 2,71 |
| Optik özellikler | Tek eksenli (−) |
| Kırılma indisi | nω ≈ 1,658 nε ≈ 1,486 |
| Çift kırılma | ≈ 0,172 |
| Tanısal özellikler | Yüksek saydamlık ve belirgin çift kırılma |
İzlanda spatı, kimyasal olarak saf, renksiz ve yüksek derecede saydam bir kalsit çeşididir. Kalsiyum karbonattan (CaCO3) oluşur ve güçlü çift kırılma özelliği gösterir. Bu nedenle kristalin arkasındaki bir yazı veya nesne iki görüntü hâlinde görülebilir.[1][2]
Adını, özellikle İzlanda'nın doğusundaki Helgustaðir yöresinden çıkarılan saydam kalsit kristallerinden alır. Buradaki kristallerin varlığına ilişkin kesin kayıtlar 1668'e kadar uzanır. Danimarkalı bilim insanı Rasmus Bartholin, Helgustaðir'den gelen kristaller üzerinde yaptığı çalışmalar sonucunda çift kırılma olayını 1669'da yayımladığı eserinde tanımladı. Christiaan Huygens de daha sonra aynı kristaller üzerinde yaptığı çalışmalarla olayın açıklanmasına katkıda bulundu.[3]
Kullanımı ve bilim tarihindeki yeri
[değiştir | kaynağı değiştir]Helgustaðir, 19. yüzyıl boyunca ve 20. yüzyılın başlarında optik kalitedeki kalsitin başlıca kaynaklarından biri oldu. Özellikle 19. yüzyılın ortalarından itibaren Nicol prizmalarının büyük bölümü buradan elde edilen İzlanda spatından üretildi. Bu prizmalar polarimetre, petrografik mikroskop ve diğer polarize ışık kullanan optik araçlarda kullanıldı.[4]
İzlanda spatının belirgin çift kırılma özelliği, optik, kristalografi ve kristal fiziğinin gelişiminde deneysel bir araç olarak önem taşıdı. Helgustaðir'den yüzlerce ton kalsit özellikle 1850 ile 1925 arasındaki dönemde ihraç edildi. Benzer büyüklük ve kalitede kristal sağlayan başka yatakların uzun süre bulunamaması nedeniyle İzlanda spatı, hassas optik aletlerde 20. yüzyılın ilk yarısına kadar yaygın biçimde kullanıldı.[3]
_birefringence.jpg)
Ayrıca bakınız
[değiştir | kaynağı değiştir]Kaynakça
[değiştir | kaynağı değiştir]- ↑ "K Harfi ile Başlayanlar". Maden Terimleri Sözlüğü. Eti Maden İşletmeleri Genel Müdürlüğü. Erişim tarihi: 30 Ağustos 2026.
- ↑ "İnşaat Jeolojisi". İstanbul Teknik Üniversitesi. Erişim tarihi: 30 Ağustos 2026.
- 1 2 Kristjánsson, Leó (2012). "Iceland spar and its legacy in science". History of Geo- and Space Sciences (İngilizce). 3 (1): 117-126. doi:10.5194/hgss-3-117-2012.
- ↑ Kristjánsson, Leó (2002). "Iceland Spar: The Helgustadir Calcite Locality and its Influence on the Development of Science". Journal of Geoscience Education (İngilizce). 50 (4): 419-427. doi:10.5408/1089-9995-50.4.419.
Dış bağlantılar
[değiştir | kaynağı değiştir]
Wikimedia Commons'ta İzlanda spatı ile ilgili çoklu ortam belgeleri bulunur- Mindat'ta İzlanda spatı
- İzlanda Çevre Ajansında Helgustaðir İzlanda spatı madeni
