Wu Zetian

Vikipedi, özgür ansiklopedi
Atla: kullan, ara
Wu Zetian
Wu Zetian Çin tarihindeki tek kadın hükümdar
A Tang Dynasty Empress Wu Zetian.JPG
Tang Hanedanı kraliçesi
Hüküm süresi 16 Ekim 690 - 22 Şubat 705 (14 Yıl 129 Gün)
Doğum tarihi 17 Şubat 624
Doğum yeri Lizhou, Çin
Ölüm tarihi 16 Aralık 705 (81 yaşında)
Ölüm yeri Louyang, Çin
Hanedan Tang
Babası Wu Shihuo
Annesi Bayan Yang

Wu Zetian (17 Şubat 624 - 16 Aralık 705) doğum adı Wu Zhao (武曌), (Basitleştirilmiş Çince: 武则天; Geleneksel Çince: 武則天; pinyin: Wǔ Zétiān) ünvanı İmparator Yoldaş Wu (武后) Çin tarihinin tek kadın İmparatoru. 690 yılında hüküm sürmeye başladı. 705 yılında öldü.

İmparatorluktan önceki yaşamı[değiştir | kaynağı değiştir]

Çocukluğu[değiştir | kaynağı değiştir]

Wu, 624 yılında Çin'in Lizhou (bugünkü Siçuan Eyaletindeki Guangyuan şehri) şehrinde doğdu. Babası Wu Shihuo, annesi ise Bayan Yang'dır. 14 yaşına kadar Lizhou'da ailesiyle yaşadı.

Sarayda yükselişi[değiştir | kaynağı değiştir]

14 yaşındayken İmparator Taizong tarafından saraya getirtildi ve cariye oldu. İmparator Taizong öldüğündeyse kurala uygun olarak Budist rahibe oldu. Tahta geçen yeni imparator Gaozong daha önceden ona aşık olmuştu ve onu saraya geri getirtti. Wu Zetian, böylece yeniden cariye oldu.

İmparatoriçeliği hedefleyen Wu Zetian, o sırada İmparator Gaozong ile evli olan İmparatoriçe Wing ile rekabet halindeydi. İmparatoriçe Wing'in çocuğu olmuyordu ve bu nedenle başkalarının çocuklarına yakın ilgi gösteriyordu. Wu Zetian ise yakın zamanda İmparator Gaozong'dan olan bir kız doğurmuştu.

İmparatoriçe Wing, Wu Zetian'ın yeni doğan kızını ziyarete gitti. İmparatoriçe ayrıldıktan sonra Wu Zetian, kendi kızını boğarak öldürdü.[1] Ve suçu İmparatoriçe Wing'e attı. Daha sonra kızını görmeye gelen İmparator kızının İmparatoriçe tarafından öldürüldüğünü duydu ve ondan nefret etmeye başladı. Böylece Wu Zetian, İmparatoriçe Wing'i bertaraf etmeyi başarmıştı. Daha sonra Gaozong'un kendisini İmparatoriçe ilan etmesini sağladı.

İmparator eşi olarak Wu Zetian[değiştir | kaynağı değiştir]

Wu Zetian, kendisinden önceki İmparatoriçelerin aksine devlet işlerine müdahalelerde de bulundu. Bu konuda geleneksel kuralları hiçe saydı. İmparator Gaozong'un hastalığını da fırsat bilerek devlet işlerine müdahalelerde bulunurken, aynı zamanda imparatorun hastalığını kullanarak onun etkisini ortadan kaldırdı. Böylece resmen olmasa da fiilen İmparator oldu.

İmparatorluk dönemi[değiştir | kaynağı değiştir]

Wu Zetian'ın imparatorluğu.

Tahta çıkışı[değiştir | kaynağı değiştir]

683 yılında Gaozong öldü ve yerine Zhongzhong geçti. Fakat bu dönemde Wu Zetian imparatorları tahttan indirecek kadar güçlenmişti. Zhongzhong'u da bir yıl içinde tahttan indirdi. Onun yerine Ruizhong tahta çıktı. Ruizhong'un iktidarı 6 yıl sürdü ve 690 yılında O da tahttan indirildi. Böylece Wu Zetian, Tang Hanedanını ortadan kaldırıyordu. Daha sonra İkinci Zhou Hanedanını resmen ilan edecekti. Bu karar aynı zamanda onun resmen Yönetici İmparatoriçe olmasını sağladı.

İmparatorluğu[değiştir | kaynağı değiştir]

İktidarının ilk dönemlerinde Tang Hanedanının kalan üyelerini de yok etti. Bu kişiler arasında kendi öz oğlu da vardı.[1] Tang Hanedanı dönemindeki devlet adamlarının çoğunluğunu ya öldürdü ya da sürdü. Tang Hanedanına sadık insanları devletin içinden temizledi.

Kendi soyunu daha önemli gösterebilmek için Tang Hanedanının soyuyla ilgili kayıtlarla oynadı. Yandaşlarının ve sevdiği kişilerin konumunu güçlendirdi. Devlet yapısında önemli reformlar yaptı. Önceki hanedandan kalan devlet bürokrasisine darbe vurdu. Ekonomik ve sosyal yapıda büyük değişikliklerde bulundu.

Ölümü ve mezarı[değiştir | kaynağı değiştir]

Wu Zetian, 705 yılında Louyang'da öldü. Kocası Gaozong'un bekleyen naaşıyla birlikte Quianlin'e defnedildi. İsteği üzerine mezar taşına hiçbir şey yazılmadı. Sekiz metre yüksekliğinde ve iki metre genişliğindeki yazısız yekpare mezar taşı onun ününü daha da arttırdı. Mezar taşında hiçbir şey yazmamasının nedeniyle ilgili çeşitli teoriler bulunsa da en yaygını şudur: Wu Zetian, yaptığı işlerin yazıyla ifade edilemeyecek kadar büyük olduğunu ve bir mezar taşına sığacak kadar kısa ifade edilemeyeceğini düşünüyordu.[1]

Yönetimi[değiştir | kaynağı değiştir]

Değiştirilmiş "Zhao" karakterinin ilk hali.
Değiştirilmiş "Zhao" karakterinin ikinci hali.

Wu Zetian'ın yönetiminin ilk dönemleri, yeni bir hanedanın kuruluşu ve eski hanedanın tamamen yok edilmesi için mücadeleyle geçti. Fakat Zetian'ın yaptığı bu mücadele bir bakıma devlet bürokrasisinin dönüşümü için verilen mücadelenin bir parçasıydı. Wu Zetian, Tang Hanedanını yok ederken onun döneminden kalan devlet adamlarını yönetimden çıkardı. Bürokratlara büyük darbe vurdu. Kurduğu muhbirlik ağıyla bu siyasi mücadelesinde büyük başarı elde etti ve bütün rakiplerini bertaraf etti. Bu kararlı ve acımasız mücadele Çin'in değişiminin ilk adımını oluşturdu.

Kendisinin iktidara gelişinden dört yıl önce (686'da) Anxi Eyaletinin dört kenti Tubo Beyliği tarafından ele geçirilmişti. İktidara gelişinden iki yıl sonra (692'de) bu dört kenti geri aldı. Sincan bölgesinde Anxi Eyaletinin çok geniş olması nedeniyle yönetiminde zorluklar çıktığını gördü ve Tanrı Dağlarının kuzey kısmını ayırıp Beiting Eyaletini kurdu.

Ardından Wu Zetian, kendisinden önceki dönemden kalan ekonomik gelişmeyi daha da ilerletti. Ekonomik ve siyasi alandaki reformların yapılabilmesi için devlet yönetiminde çalışacak kişilerin alımına sınav sistemi getirdi. Fakat yüksek sayıdaki yöneticilerin varlığı halkın sırtına kısa vadede yük bindirdi.

Onun döneminde toplumsal istikrar sağlandı, nüfus çoğaldı. Ekonomi hızla gelişti. Ekonomik ve toplumsal alanda büyük başarılar elde edildi. Ayrıca devlet otoritesi güçlendi.

Wu Zetian, kültürel gelişmeye de önem verdi. Büyük önem verdiği kitap derleme işleri sayesinde çok sayıda kitap derlendi. Ayrıca Çin yazısında bazı değişiklikler yaptı.

Etkileri[değiştir | kaynağı değiştir]

İmparator Gaozong ve İmparatoriçe Wu Zetian'ın Qianling Müzesi'ndeki, yekpare mezar taşı.
  • Wu Zetian arkasında daha güçlü ve zengin bir İmparatorluk bıraktı.
  • Sona erdirdiği Tang Hanedanı onun ölümünden itibaren yeniden kuruldu ama eskisi kadar güçlü olamadı.
  • Devlet yönetiminde ve bürokrasisinde köklü değişiklikler yaşandı.
  • Kadınların daha etkin olarak yönetimde bulunmasını sağladı. Geleneksel erkek hakimiyeti yıkıldı.
  • Çin'in nüfusu daha da arttı.

İkinci Zhou Hanedanı (690-705)[değiştir | kaynağı değiştir]

Düzenleme: Şahsi isimler kullanıldı
Tapınak ad(lar)ı Soyadı ve İsim İktidar Dönemi Devir Adları ve Tarihleri
Yok Wǔ Zhào(武曌) 690-705

Tiānshòu (天授): 16 Ekim 690 – 21 Nisan 692 (18 ay)
Rúyì (如意): 22 Nisan - 22 Ekim 692 (6 ay)
Chángshòu (長壽): 23 Ekim 692 – 8 Haziran 694 (19 ½ ay)
Yánzài (延載): 9 Haziran 694 – 21 Ocak 695 (7 ½ ay)
Zhèngshèng (證聖): 22 Ocak - 21 Ekim 695 (9 ay)
Tiāncèwànsuì (天冊萬歲): 22 Ekim 695 – 19 Ocak 696 (3 ay)
Wànsuìdēngfēng (萬歲登封): 20 Ocak - 21 Nisan 696 (3 ay)
Wànsuìtōngtiān (萬歲通天): 22 Nisan 696 – 28 Eylül 697 (17 ay)
Shéngōng (神功): 29 Eylül - 19 Aralık 697 (2 ½ ay)
Shènglì (聖曆): 20 December 697 – 26 May 700 (29 ay)
Jiǔshì (久視): 27 Mayıs 700 – 14 Şubat 701 (8 ½ ay)
Dàzú (大足): 15 Şubat - 25 Kasım 701 (9 ½ ay)
Cháng'ān (長安): 26 Kasım 701 – 29 Ocak 705 (38 ay)
Shénlóng (神龍): 30 Ocak - 3 Mart 705 (Zhou Hanedanlığı 3 Mart 705 tarihinde kaldırıldı ve [Tang Hanedanlığı] aynı gün geri geldi. Ama Shenlong, İmparator Zhongzong tarafından kullanılmak üzere 707'ye kadar görevine devam etti.)

Kültürel kaynaklar[değiştir | kaynağı değiştir]

Kitaplar[değiştir | kaynağı değiştir]

  • Di Renjie, Eleanor Cooney & Daniel Alteri tarafından kaleme alınan gizem romanı.
  • The Walking Boy, Lydia Kwa tarafından kaleme alınan roman.
  • Lady Wu, Lin Yutang tarafından kaleme alınan tarih üzerine bir kitap.
  • Impératrice (Fransızca), Pekin doğumlu yazar Shan Sa tarafından kaleme alınan biyografik roman.
  • Cairen Wu Zhao, Çinli yazar Su Tong tarafından kaleme alınan tarihsel roman.
  • Isle of Woman, Piers Anthony'nin Tor Fantasy adlı kitabında Wu Zetian'ın yükselişini ele alan bölüm.
  • Green Dragon, White Tiger, İrlandalı yazar Annette Motley tarafından kaleme alınan tarihsel-romantik roman.

Filmler[değiştir | kaynağı değiştir]

  • Wu Zetian, 1939 yapımı film.
  • Detective Dee and the Mystery of the Phantom Flame, 2010 yapımı epik-gizem filmi.

Televizyon[değiştir | kaynağı değiştir]

  • Empress Wu, Çinli TV kanalı ATV'de 1984'te yayınlanan dizi.
  • Zhisun Hongyan, 2004'te CTS'de yayınlanan dizi.
  • The Greatness of a Hero, Hong Kong TVB kanalında yayınlanan 2009'da başlamış dizi. Di Renjie adlı filmle bağlantılıdır.

Video oyunları[değiştir | kaynağı değiştir]

Sid Meier'in Civilization adlı bilgisayar oyunu serisinden Civilization II ve Civilization V'te Wu Zetian, Çin'in lideri olarak görülmektedir.

Ayrıca bakınız[değiştir | kaynağı değiştir]

Dış bağlantılar[değiştir | kaynağı değiştir]

Referanslar[değiştir | kaynağı değiştir]

Dipnotlar[değiştir | kaynağı değiştir]

Kaynakça[değiştir | kaynağı değiştir]

  1. Çin Tarihindeki Tek Kadın İmparator Wu Zetian
  2. İmparatoriçe Wu Zetian