Salé

Vikipedi, özgür ansiklopedi
Atla: kullan, ara

Koordinatlar: 34°02′N, 6°48′W

Salé
Sla / ⵙⵍⴰ / سلا‎
—  Vilayet  —
Monuments de Salé.png
{Salé
damga
Salé
Salé
Koordinatlar: 34°02′K 6°48′B / 34.033°K 6.8°B / 34.033; -6.8
Ülke Fas Fas
Bölge Rabat-Salé-Zemmour-Zaer
Yönetim
 - Tür Monarşi
 - Kral Muhammed VI
 - Vali Noureddine Lazrek
Yüz ölçümü
 - Toplam 695 km2 (268,3 mi2)
Nüfus (2004)
 - Toplam 814.871
 - yoğunluğu 1.172/km² (3.035,5/sq mi)
Zaman dilimi BAZD (+0)
 - Yaz (YSU) UTC (+1)
Nüfus bilgisi 2004 sayımından[1]; Yüzölçümü bilgisi 2009 değerleridir.[2]

Salé (Berberice: Sla / ⵙ ⵍ ⴰ, Arapça: سلا; Berberice ASLA, "kaya" anlamına gelir), Bou Regreg nehrinin (akışına göre) sağ kıyısında, kuzey-batı Fas'ta bir şehir, başkent Rabat'ın tam karşısında (Rabat nehrin sol yakasında bulunur) ve Rabat için bir banliyö kasabası olarak hizmet vermektedir.
Fenike kolonisi olarak antik zamanda kurulan, Alaout Fas'a dahil edilmeden önce bağımsız bir cumhuriyet olan kent; korsanlar için bir güvenli bir sığınaktı. Salé kolonisi (veya Chellah) Fenikelilerin ardından Kartaca egemenliğine girmiş, ancak en müreffeh dönemini Roma İmparatorluğu altında iken yaşamıştır.
Salé; karayolu ile limanı sayesinde, ticaret merkezi olmuş; Marakeş, Fes bağlantısı üzerindeki stratejik konumu, ayrıca Fas'ın Avrupa güzergahına liman bağlantısı ile; Muvahhidler (onikinci yüzyıl) ve Meriniler (ondördüncü yüzyıl) döneminde büyük bir gelişme göstermiştir.
On sekizinci yüzyıla dek ticari faaliyetleri ile Salé ülkede (ve hatta en ücra bölgelerde) nüfuzunu genişletmiştir. Onyedinci yüzyılda, İspanya'dan Müslüman göçmenlerin gelmesiyle şehirde yeni bir hayat başlamış ve komşu şehir Rabat ile bir rekabet oluşturmuştur. Hıristiyanlara karşı intikam ruhunu ateşleyen Endülüs Mağribileri ( Fransızca: Les Morisques andalous), Cornwall'a kadar varan seferler gerçekleştirmiş Bouregreg Cumhuriyeti adında güçlü bir siyasi varlık teşkil etmişlerdir. Salé'nin cesur ve kurnaz mağribileri İngilizlerin dimağlarında Sallee korsanları görüntüsü yerleştirmiştir.
On dokuzuncu yüzyılda şehir sahip olduğu ticari rolünü kaybetmeye başlamıştır. Ondokuzuncu yüzyılda ve Fransız, İspanyolca sömürge döneminde kültürün, isyanın ve dini hayatın Mekke'si olduğu bir dönemi geçirmiştir. Kentin medinesi (şehir merkezi) birçok anıt, riadlar, zaviyelerden, dervişler ve özel kütüphaneler gelen Hispanik-Mağribi ilham ile yaşayan bir açık hava müzesi haline gelmiştir. Salé Rabat'ın kardeş şehri haline gelirken, kendi gelenekleri ve geçmişi ile varlığı sürdürmüştür. Yirminci yüzyılın sonlarında Salé prestijini düşüşe geçiren yoğun bir göç dalgasının etkisinde kalmıştır.

İsminin kökeni[değiştir | kaynağı değiştir]

Salé adının 13. yüzyılda Bouregreg nehrine verilen Arapça: oued Sala‎ ("Tuzlu nehir") isminden almıştır. Bouregreg ise Berberi kökenli "regrag" "çakıl" isminden geldiği düşünülmektedir. Tarihçiler bu yaklaşımı doğru kabul etmezler.[3] Tarihçi, uzmanlık dalı Salé tarihi olan Leyla Maziane Fenike dilindeki "sala" ("kaya") sözünden şehrin isminin geldiğini söylemektedir.[4]
Diğer teoriler Chellah kelime kökünün Eski bir Fenikeli isminden geldiğini önerirler. Bölgede yapılan arkeolojik kazılarda birçok yeni-Kartaca dönemine ait yerleşimlerine rastlanmıştır. Antoninus Pius güzergahında bulunan eski Roma şehri Sala Colonia, mevcut Chellah akropolisinin üzerine denk gelmektedir. Sala ve Challah aynı isim olabilirler. Gerçektende Kartaca okunuşu Sala veya Shala şeklinde olabilir. İslam tarihçisi Evariste Lévi-Provençal'e göre "Sala" sözcüğü "Shala"'nın latinceleştirilmişidir. Kelimeler birbirinin yerine kullanılmaya başlanması ile Roma şehri de müslümanlaşmaya başlamıştır.[5]
Diğer dil kökeni önerileri, arap tarihçilerine göre şehrin adı Sala, Nuhun oğlu Ham'ın oğlu'ndan geldiğidir. Bazı efsanelere göre Büyük İskender tarafından şehrin kurulduğu iddiası bulunmaktadır. Fas'lı tarihçi An Nasiri (1834/5-1897), Fas'ın eski şehirlerinin kuruluşunu Avrupalılara veya onların devamı Kartacalılara dayandırmaktadır. Yahudilere göre ise Justinianos'dan kalan gelenekler uyarınca Salé Süleyman'ın bir şehridir.[5]

Tarih[değiştir | kaynağı değiştir]

Atlantik kıyısndaki en eski şehir olup Fenikeliler tarafından o zamanki adıyla Sala (modern challah) olarak kurulmuştur. Banu İfran hanedanı tarafından daha sonra Bou Regreg nehrinin diğer tarafında tamamlanmıştır. Bu yüzden 17. yüzyılda şimdiki Rabat, Yeni Salé veya Salé la neuve (Fransızca) olarak bilinirdi. 10. yüzyılda Banu İfran berberi kabilesi bölgeye gelmiş ve şimdiki Salé yerleşimini kurmuştur. Aynı zamanda Büyük Salé Camisi Banu İfran döneminde inşa edilmiştir.

Ekonomi[değiştir | kaynağı değiştir]

Salé şehrinin ekonomisi, ağırlıklı olarak endüstri, ticaret ve hizmet sektörlerine dayalıdır. Aslında Salé, istihdam, cirıo ve üretim açısından bölgesinde birinci şehirdir. Yine de çalışan nüfus Rabat'da, özellikle yönetim kademelerinde, çalışmaktadır.[6]

Sağlık hizmetine ilişkin göstergeler
Salé İl bazında Bölge bazında Ülke bazında
Hane halkı sayısı / sağlık merkezi başına 34.546 21.225 11.826
Hane halkı sayısı / özel muayenehane başına 6.304 2.183 5.127
Hane halkı sayısı / hastane yatağı başına 1.411 537 905
Hane halkı sayısı / doktor başına 1.981 651 1.678
Hane halkı sayısı / dişçi başına 10.405 5.033 12.159
Hane halkı sayısı / eczane veya ecza deposu başına 4.340 3.105 4.713
Kaynak: Ministère de la Santè[7]
Gecekondu gelişimi
Belediye Yerleşim
1992
Hane
1992
Hane
1998
Rabat 39 5.206 6.970
Salé 14 6.699 8.300
Toplam 53 11.905 15.270
Kaynak: Ministère de la Prévision Economique et du Plan[6]

Gecekondulaşma[değiştir | kaynağı değiştir]

Diğer Fas kentleri gibi, yeni mahalleler taşınmak isteyen orta ve üst gelir gruplarının eski tip konut modelinden vazgeçme ve köklü ekonomik faaliyetlerde değişme ve zanaat işçi göçü; iki Medinenin (sömürge öncesi şehrin eski mahalleleri) bazı parçalarında bozulmaya yol açmıştır. Bu çift yönlü kayıp bazı mahalleleri fakirleştirmiştir. Arap baharına kadar gerçekleşmeyen özel veya kamu yenileme hareketinin yoksunluğu, evlerin bakım eksikliği, oda başı kiralanan evler hızlı bir bozulmaya yol açmıştır.
Ancak, hem ticari ve hizmet faaliyetlerin bazıları, hem de zanaat faaliyetleri bir kısmı önemini kaybetmeden devam edebilmiştir. Böylece, Medinelerde izinsiz, düzensiz ve geçici bir istihdam kaynağı sağlamak için yoksul nüfusun orada barınmasına kaynak olmaya devam etmiştir. Medineler yoksul nüfusun göçünü çekmiş, ancak yaygın yasadışı inşa edilmiş mahalleler bu fonksiyonu üstlenmiştir.[8]

İklimi[değiştir | kaynağı değiştir]

Salé'de Atlantik kıyısı olması hasebiyle okyanus etkisinde Akdeniz iklimi (Köppen iklim sınıflandırması)hüküm sürmektedir. Salé bölgesi yarı kurak ve nemli olan yarı-kurak biyoklimatik değişiklikler gösterir. Kıtasal ve okyanussal etkilerle yağış beklentisi 500 ve 600 mm/yıl arasında değişmektedir. Yağışlı sezon Ekim — Mart arası, kurak sezon Nisan — Eylül arası hüküm sürer. Yağış yılda ortalama 70 ila 90 gün arası sürer.

En çok yağış Kasım ve Aralık aylarında düşer. (Bakınız alttaki iklim tablosu.) Salé'nin iklimi Atlantik Okyanusu'nun serin akımlarından etkilenmektedir; bu sayede sıcaklık dalgalanmaları, orta ve küçük mevsimsel sıcaklık değişimler oluşmakta; aşırı sıcak ve aşırı soğuk değişimleri gerçekleşmeyip son derece ılıman bir iklim görülmektedir. Yerel rüzgarlar, özellikle deniz meltemi, şehri yarı kurak iklimsel düzene sokar.

Nuvola apps kweather.svg Rabat ve Salé iklimi Weather-rain-thunderstorm.svg
Aylar Ocak Şubat Mart Nisan Mayıs Haziran Temmuz Ağustos Eylül Ekim Kasım Aralık Yıl
En yüksek sıcaklık rekoru,  °C 17 18 19 20 22 24 27 27 26 24 21 18 25,0
Ortalama sıcaklık, °C 12,5 13,3 14,7 16,4 18 20,5 22,5 23 21,9 19,7 16,4 13,6 17,7
En düşük sıcaklık rekoru,  °C 8 9 9 10 13 15 18 18 17 14 11 9 14,2
Ortalama yağış, mm 76 70 62 65 21 6 1 1 5 46 90 108 551
Kaynak: Climatedata.eu sitesi (30 yıllık gözlem değerleri)[9]

İdari yapı[değiştir | kaynağı değiştir]

Şehir idari olarak aşağıdaki şekilde bölümlenmiştir:[10]

İsim Coğrafi kodu Tip Hane Nüfus (2004) Yabancı nüfus Faslı nüfus Notlar
Bab Lamrissa 441.01.03. İlçe
Fransızca: Arrondissement
31.744 140.383 194 140.189
Bettana 441.01.05. İlçe 21.200 103.165 261 102.904
Hssaine 441.01.06. İlçe 34.971 163.672 97 163.575
Layayda 441.01.07. İlçe 21.238 118.233 35 118.198
Tabriquet 441.01.09. İlçe 49.107 234.733 227 234.506
Shoul 441.03.01. Kırsal belediye
Fransızca: Rural commune
3.304 19.706 1 19.705
Sidi Bouknadel 441.03.03. Kırsal belediye 6.933 43.593 20 43.573 9.314 Bouknadel adında merkezde ikamet ederken;
34.279 kişi daha kırsalda yaşar.

Popüler kültür[değiştir | kaynağı değiştir]

Black Hawk Down filmi kısmı olarak Salé'de (kıyı şeridi boyunca helikopterden çekilmiş geniş açı şehir görüntüleri) çekilmiştir.
Ayrıca Daniel Defoe'nun ünlü romanı Robinson Crusoe'nun aynı adlı kahramanı korsanların (Sale korsanları) elinde tutsak olarak Salé'de tutuklu kalır ve özgürlüğüne Salé nehri ağzından okyanusa açılarak kavuşur.

Kardeş şehirler[değiştir | kaynağı değiştir]

Dış bağlantılar[değiştir | kaynağı değiştir]

Commons-logo.svg
Wikimedia Commons'ta
Salé ile ilgili çoklu ortam belgeleri bulunmaktadır.

Kaynakça[değiştir | kaynağı değiştir]

  1. ^ 2004 Fas Nüfus sayımı
  2. ^ "Prefectures of Morocco" (İngilizce). statoids.com sitesi. 9 Mart 2009. http://www.statoids.com/yma.html. Erişim tarihi: 4 Ekim 2012. 
  3. ^ "Bouregreg, vingt siècles d'histoire". rabat-maroc.net internet sitesi. http://www.rabat-maroc.net/bouregreg.htm. Erişim tarihi: 4 Ekim 2012. 
  4. ^ "Les villes corsaires du Maghreb..." (Fransızca). sala-almoustaqbal.com sitesi. http://www.sala-almoustaqbal.com/fr/index.php/categoryblog/81-sale. 
  5. ^ a b Brown, Kenneth. "Chellah-Salé-Rabat. La période préislamique". Selwane.com internet sitesi. http://www.selwane.com/index.php?option=com_content&task=view&id=106&Itemid=372. Erişim tarihi: 4 Ekim 2012. 
  6. ^ a b Direction de la Statistique (1999) (Fransızca). Données Communales, Localités urbaines, Rabat-Salé-Zemmour-Zaer, Rabat. Rabat: Ministère de la Prévision Economique et du Plan. 
  7. ^ "Préfecture de : Salé, Principaux indicateurs de desserte". rapor. Ministère de la Santè. 2007. http://www.sante.gov.ma/Departements/DPRF/OffreSoinsJuin07/FichiesPDF/DonneesDetaillees/RepertoireOffreSoins/10-5-PrefSale.pdf. Erişim tarihi: 05 Ekim 2012. 
  8. ^ Navez-Bouchanine, Francoise (2003). "The case of Rabat - Salé, Morocco". UNDERSTANDING SLUMS: Case Studies for the Global Report 2003 - UN Habitat reports. UN Habitat; University College London-The Bartlett Development Planning Unit. http://www.ucl.ac.uk/dpu-projects/Global_Report/home.htm. Erişim tarihi: 05 Ekim 2012. 
  9. ^ "Climate Rabat - Morocco". climatedata.eu internet sitesi. http://www.climatedata.eu/climate.php?loc=moxx0007&lang=fr. 
  10. ^ "Recensement général de la population et de l'habitat de 2004 (Türkçe: Nüfus ve konut Sayımı, 2004)" (Fransızca). rapor. Haut-commissariat au Plan (Türkçe: Fas Krallığı Planlama Yüksek komserliği). http://www.lavieeco.com/documents_officiels/Recensement%20population.pdf. Erişim tarihi: 4 Ekim 2012. 
  11. ^ Municipalité du Portugal: Jumelage des villes (Portekizce), Erişim tarihi: 4 Ekim 2012
  12. ^ Jumelage entre Salé-Ariana (Fransızca), Erişim tarihi: 4 Ekim 2012
  13. ^ Jumelage de plusieurs villes et collectivités marocaines et africaines