Ansiklopedi

Vikipedi, özgür ansiklopedi
Atla: kullan, ara

Ansiklopedi (Yunanca ἐγκύκλιος παιδεία, engkuklios paideia), birçok bilginin sistematik ve çoğu zaman alfabetik bir sıra ile düzenlenmesinden elde edilen tarafsız bir başvuru kaynağı yayın olan bir referans çalışma türü. Ansiklopediler makaleler ve maddeler olarak ikiye ayrılır, bunlara çoğunlukla başlığına göre düzenlenen alfabetik sırayla erişilir.[1] Ansiklopedi maddeleri sözlüktekilerden daha uzun ve daha detaylıdır.[1] Ansiklopedilerin iki önemli özelliği, konuların yöntemli düzenlenmesi ve her şeyi içine almasıdır. Ansiklopediler, sözlükler gibi bir kelimenin çeşitli anlamlarını veren eserler değildir. Değişik konular hakkında geniş ve olaylara dayanan bilgiler verirler. Geçmişten itibaren hep yazılı olarak hazırlanmış olsa da, internette görsel olarak hazırlanan ansiklopediler de vardır. Vikipedi de bir "özgür ansiklopedi" projesi olan Wikipedia'nın üyesidir.

Tarihçe[değiştir | kaynağı değiştir]

Britannica Ansiklopedisi ciltleri

Köken olarak eski Yunanca'daki "dairesel eğitim" veya "genel eğitim" anlamındaki engkuklios paideia kelimesinden gelmektedir. Buradaki anlamı, "bilinmeye değer bilgi"dir. Tarihsel araştırmalardan anlaşıldığına göre, ilk ansiklopedinin Platon'un öğrencilerinden Speusippus tarafından M.Ö. 4. yüzyılda yazıldığı (Disciplinarium libri) tahmin edilmektedir.

Orta Çağ'da, bütün bilgilerin tek bir ciltte toplanması için büyük gayretler sarfedilmiştir. Bunlardan biri Dominikan papaz ve yazar tarafından hazırlanmış olup, yazarın ifadesiyle zamanın bütün bilgilerini ihtiva etmekteydi.

Ansiklopedilerde alfabetikliği ilk uygulayan Marco Coronelli'dir. On yedinci yüzyılın sonlarında ve 18. yüzyılın başlarında alfabetik sıraya göre düzenlenmiş ansiklopedilerin yayınlandığı görülmektedir. Bunlardan ilki, 1704'te İngilizce olarak yayınlandı. Daha sonraki yıllarda yayınlanan ansiklopedilerin, 1751-1772 arasında 17 cilt ve ilave iki cilt halinde yayınlanan ortak bir çalışma sonucu, bir yazar yerine pek çok uzman kişi tarafından hazırlanan ve genel sistemi yayınlayanlar tarafından tespit edilen bir eser olarak ortaya çıkmıştır. Bu yol çağdaş ansiklopedileri hazırlatanların hemen hepsi tarafından benimsenmiştir. Böylece ansiklopedi daha doğru bilgiler verirken eserin daha geniş ve tarafsız olması da sağlanmıştır.

İngilizlerin ünlü Encyclopedia Britannica’sı, Fransızların Encyclopédie’si ile hemen hemen aynı zamanda yayınlanmıştır. 1768-1771 arasındaki ilk baskısından itibaren kendine has bir özelliğe sahip olmuştur. Büyük ikinci baskısı 1910-1911'de yayınlanmıştır. 1929'daki 14. baskısından itibaren 24 cilt olarak ABD'de yayınlanmaktadır.

Ansiklopedi yayını, 19. yüzyılda yayılmış ve hemen hemen her ülke, kendi ansiklopedisine 20. yüzyılın ortasında sahip olmuştur. Başlıca Enciclopedia İtaliana (İtalyanca, 1925), Enciclopedia Universal Ilustrada (İspanyolca), Encyclopedia Americana (İngilizce) ve 30 cilt olarak ve 1957-1960 arasında ikinci baskısı yayınlanan Bolşaya Sovetskaya Entsiklopedya (Rusça) 93 cilt olarak yayınlanmıştır. Charles Joseph Panckoucke'nin ansiklopedisi 166 ciltti, 1781-1832 yılları arasında yayınlandı.

Almanya ise 18. yüzyıl geleneğine sadık kalarak Der Grosse Brockhaus adlı eserin 16. baskısını Brockhaus Conversationslexion ismi altında yayınlamıştır. 1961'de yayınlanan Meyers Neues Lexikon ise bunun bir taklididir. Ancak bu iki eser için, normal sözlüklerde bulunan kelimeleri içerdiklerinden ansiklopedi ile ilgili sözlük olarak sınıflamak yerinde olur. 1935'te kurulan Encyclopedia Françoise 21 ciltlik bir eser olarak planlanmıştır. Sözlük ansiklopedi olarak ün yapmış olan İtalyan Dizionaria Enciclopedica ve Fransız, Larousse' da önemli eserlerdir.

İslam kültüründe ansiklopedi karşılığında Külliyat, Dairat-ül-mearif, Muhit-ül-mearif, Kamus, Mevdua, Tabakat ve Mevsu'at gibi isimler kullanılmıştır.

Türkiye'de ansiklopediler[değiştir | kaynağı değiştir]

İlk Ansklopedi

1944-45 yıllarında tamamı akademisyen bir kadro tarafından yayınlanmış iddialı bir çalışma olmakla birlikte yarım kalmıştı. İlk Türk ansiklopedi yazarları İbni Sina ve Farabi ile Farabi'nin çağdaşı Abdullah bin Muhammed bin Ahmed bin Yusuf el-Harezmi'dir ki bunun eseri Mefatihul Ulum ayarında eser yoktur. Gazali'nin İhyai Ulumiddin'i yalnız dini ilimlere aittir. Osmanlı'da ilk ansiklopedi yazarı Taşköprülüzade Ahmet'tir (935-968). Mevzuatül Ulüm'ü iki büyük cilttir. Birinci cilt akli ilimlere, ikincisi dini ilimlere aittir.

En meşhur ansiklopedi yazarı Katip Çelebi'dir (Hacı kalfa). Keşfuzzunun, Tuhfetül kibar fi esfarül bihar, Cihannüma, Takvimi Vakayi, "Mizanü'l-Hakk fi İhtiyari'l-Ehakk" en önemli eserleridir. Ali Suavi, Ahmet Rifat, Şemsettin Sami, Mehmet Tâhir Münif Paşa,Mehmet Süreyya, Ali Cevad, Emrullah Efendi, Salih Zeki, Bursalı Mehmet Tahir, Mehmet İzzet, Rıza Tevfik, Zekeriya Sertel, Mahmut Kemal İnal, Eşref Edib, Celal Esat Arseven, Reşat Ekrem Koçu, Server İskit, Velit Ebüzziya, İbrahim Alaattin Gövsa, Ramazan Gökalp Arkın, Nijat Özön, Osman Nebioğlu, Çağatay Uluçay, Mustafa Nihat Özön, Yılmaz Öztuna Ömer özen, belli başlı ansiklopedistlerdir.

Türkiye'de genel ansiklopediler yanında özel dallara (sinema,müzik, tarih, coğrafya, vb.) ayrılmış ansiklopediler de basılmıştır. Bursalı İsmail Hakkı'dan sonra çağdaş ansiklopedi yazarı nesli gelir.

Genel ansiklopediler[değiştir | kaynağı değiştir]

  • Hayat Ansiklopedisi, Cumhuriyet, 10 cilt, 1932-36.
  • Türk (İnönü) Ansiklopedisi, MEB, 1943, 30 cilt.
  • İlk Ansiklopdi 1944-45 3 Cilt
  • İslam Ansiklopedisi, MEB, 1940, 15 cilt.
  • Hayat Ansiklopedisi, Hayat Yayınları, 6 cilt, 1961-63.
  • Cumhuriyet Ansiklopedisi, Arkın Yayınları, 11 cilt, 1968-72.
  • Meydan Larousse Büyük Lugat ve Ansiklopedi, Meydan Gazetecilik, 33 cilt, 1969.
  • Resimli Yeni Lugat ve Ansiklopedi, İbrahim Alaattin Gövsa, 1947-54.
  • Ansiklopedik Sözlük, Milliyet Yayınları, 3 cilt, 1967-68.
  • Yeni Hayat Ansiklopedisi 6 cilt 1975
  • Anabritannica, Ana Yayıncılık, 30 Cilt 1986.
  • Yurt Ansiklopedisi, Anadolu Yayıncılık 10 Cilt, 1983
Yurt Ansiklopedisi
  • Yeni Türk Ansiklopedisi, Ötüken Yayınevi, 12 Cilt, 1985.
  • Hayat Küçük Ansiklopedi, Hayat Yayınları, Tek cilt, 1980.
  • Türkiye Diyanet Vakfı (TDV) İslâm Ansiklopedisi, 44 cilt, 1988-2013.

Ayrıca bakınız[değiştir | kaynağı değiştir]

Kaynakça[değiştir | kaynağı değiştir]