Âdet
 |
Bu maddede yazılanlar yalnızca bilgi verme amaçlıdır. Yazılanlar, doktor uyarısı ya da önerisi değildir. |
Âdet, menstrüasyon ya da regl (Latince: Menstrual siklus), kadınlarda ve bazı diğer yüksek dişi primatlarda[1], rahim iç yüzeyinde oluşan damar ve dokuların kan ile birlikte vücuttan atılması işlemi ile ilgili fizyolojik olay. Doğurgan kadınlarda üreme ve döllenme amacıyla meydana gelen değişiklikler için kullanılan bilimsel bir terimdir. Kadınların ergenliğe erişmesinden menopoza girmelerine kadar yaklaşık her 28 günde bir tekrarlanan bu süreç, sadece gebelik süresince durur.[2] Kadınların çoğu düzenli olarak 28 günde bir âdet görmez. 21-35 günde bir âdet görmek normal kabul edilir.[1]
Menstrüasyon halk arasında aybaşı olarak da bilinir. Fiil olarak genellikle adet görmek ya da regl olmak şeklinde kullanılır.
Konu başlıkları |
Meydana gelişi [değiştir]
Menstrüasyon sadece insansılarda meydana gelir. Diğer plasentalı memeliler ise östrus olarak adlandırılan durumu yaşarlar. Östrus esnasında atılan dokular genellikle vücut tarafından absorbe edilir.
Rahimin (Latince: uterus) iç yüzeyinde, her ay, döllenmiş yumurtanın gelip yapışmasını ve buradan beslenmesini sağlayacak damarlı bir doku oluşur. Eğer döllenme yoksa bu doku görevini tamamlayıp yerini alttan gelen yeni dokuya bırakarak dökülür. Her ay bu işlem aynı şekilde tekrarlanır. Bu sürece menstürel siklus ya da regl düzeni denir. İşlevini yitirerek yerini yeni oluşan dokuya bırakıp dışarıya atılan bu dokuya da regl kanaması ya da menstrüasyon kanaması denir.
Sancılı regl (dismenore) [değiştir]
Regl kanaması süresince ağrı hissedilmesine dismenore, yani sancılı âdet görme denir. Dismenore, kadınların yarısından fazlasında az ya da çok görülmektedir. Aslında bu durum, kanamayı kontrol altında tutmak için ortaya çıkan rahim kasılmalarının ağrı olarak algılanmasıdır.
Belirtileri [değiştir]
Regl sancısı, karnın alt kısımları ile kasıklarda hissedilir. Şiddetli bel ve baş ağrısı sancıyla birlikte sık görülen belirtilerdendir. Âdet sancısı olan kadınlarda bulantı, kusma, kabızlık veya ishal, halsizlik gibi şikayetler de görülebilir.
Regl olmadan önceki birkaç günde, kişinin iştahı artar ve özellikle tatlı yiyecekler ister. Yine birkaç gün önce,özellikle yüzde belirgin sivilceler oluşur. Âdet sancısı genellikle adet başlamadan önceki 24 saat içinde başlar. Ağrı, kısa süreli olarak şiddetini artırır, âdetin ilk günü daha şiddetlidir ve bu ağrı adet döneminin sonuna kadar giderek hafifler.
Önlemler ve tedavi [değiştir]
Dismenore, bazı önlemlerle bir miktar engellenebilir. Regl döneminden önce ve adet dönemi süresince çay, kahve, kola gibi gıdalardan uzak durulmalıdır. Ağrılı bölgeye masaj yapılması da faydalıdır. Âdet sancısı, aşırı yorgun ve sinirli kişilerde daha fazla görülür. Bu nedenle, bu dönemde dinlenmeye özen göstermeli ve çok yorucu faaliyetlerden ve stresten uzak durulmalıdır.
Özellikle, kabızlık şikayeti olanların lifli gıdaları tüketmeleri, bol su almaları ve sigara ve alkolden uzak durmaları gerekir.
Bazı durumlarda ilaç tedavisi de gerekebilir. Bunun için bir kadın hastalıkları ve doğum uzmanına danışılmalıdır.
İnsanda âdet dönemi [değiştir]
Âdet Dönemi üreme için gerekli olup endokrin sistem kontrolündedir. Çoğunlukla folleküler faz, ovulasyon ve luteal faz olarak üç faza ayrılır. Ayrıca bazen rahim döngüsü kullanılarak yanlış sınıflandırılır: Âdet, proliferatif faz ve sekretuar faz olarak. Âdet dönemi menstrual kanın görüldüğü ilk günden itibaren sayılmaya başlanır. Hormonal kontrasepsiyon üremenin önlenmesi amacı ile normal hormonal değişikliklere müdahale olarak kullanılır. Yavaş yavaş foliküler dönemde artan östrojen tarafından uyarılır, kan akışı (adet) yavaşlar ve durur ve rahim yüzeyi kalınlaşır. Overde folikül hormonlar karmaşık bir etkileşimin etkisi altında gelişmeye başlar ve birkaç gün sonra bir veya bazen iki baskın karakter haline gerlir (non-dominant folikül atrofi olur ve ölür). Yaklaşık orta döngüsü, luteinileştirici hormon (LH) dalgalanmaları 24-36 saat sonra, dominant follikül ovulasyon denilen bir yumurta veya birden fazla yumurtayı bırakır. Overde dominant folikülün kalıntıları korpus luteum denilen ve progestoron üretiminde büyük işlevi olan yapıyı oluşturur. Yumurta hücresi döllenme olmadan 24 saat veya daha az süre yaşayabiliyor. Progesteron etkisi altında olan endometrium (rahim yüzeyi) gebelik kurmak için ve embriyo potansiyel implantasyonuna hazırlanmak için değiştirir. Implantasyon yaklaşık iki hafta içinde oluşmazsa, korpus luteumda hem progesteron hemde östrojen düzeylerinde keskin düşüşlere neden olacaktır. Bu hormonların düşmesi uterus yüzeyinin yıkılmasına ve yumurtanın düşmesine sebep olur. Buna da Menstrual Siklus (Türkçe: Âdet dönemi) denir.
Âdet döngüsü içinde, kadın üreme sistemi gibi diğer sistemler (örneğin, göğüslerde hassasiyet ve ruh durumu değişiklikleri gibi) değişiklikler meydana gelir. Bir kadının ilk adet menarş olarak adlandırır ve 12-13 yaş çevresinde genellikle oluşur. Menarş yaş ortalaması ABD'de 12.5 yıl, [3] Kanada'da 12.72, [4] İngiltere [5] ve 13.06 ± 0.10 yıl İzlanda. [6] 12.9 yıldır. Bir kadının üreme fazının sonu genellikle 45 ve 55 yaşları arasında meydana gelir ve buna menopoz denir.
Menarş kızlarda ergenlik sonraki aşamalarından biridir. İnsanlarda menarş yaş ortalaması 12-13 yaştır, ancak yaşları 8 ile 16 arasında herhangi yaş da normaldir. Kalıtım, beslenme ve genel sağlk gibi faktörler menarşı hızlandırabilir veya geciktirebilir. Bir kadının üreme süresi sonunda, adet döngüsünün durması menopoz olarak adlandırılır. Kadınlarda menopoz yaş ortalaması genellikle 45 ve 55 arasındadır. 45 yaş öncesi menopoz gelişmiş ülkelerde erken kabul edilir. Menopoz yaşı büyük ölçüde genetik bir sonuç olmakla birlikte, hastalık, bazı ameliyatlar veya tıbbi tedaviler menopozun daha erken oluşmasına neden olabilir.
Bir kadının adet döngüsü uzunluğu genellikle kısa döngü ve uzun döngü olarak değişebilmektedir. Kısa döngüler ve uzun döngüler arasındaki süre sekiz günden daha az ise kadın için adeti düzenli kabul edilir. Bir kadın dört günden az siklus uzunluğu varyasyonları deneyimi için alışılmadık bir durumdur. Sekiz ve 20 gün arasındaki uzunluk varyasyonu orta düzensiz döngüleri olarak kabul edilir. Bir kadının uzun ve en kısa döngü uzunlukları arasındaki 21 gün veya daha fazla değişimi çok düzensiz olarak kabul edilir.
Fazlar [değiştir]
Adet döngüsü birkaç farklı aşamaları ilen birbirinden ayrılabilir. Her fazın ortalama uzunluğu aşağıda gösterilmiştir, ilk üç ve son üç over meydana süreçlerle ilgili diğerleri ise endometriyum değişiklikleri ile ilgilidir:
| Fazın Adı | Ortalama başlangıç günü assuming a 28-day cycle |
Ortalama bitiş günü |
| Menstrual faz (Menstrasyon) | 1 | 4 |
| Proliferatif faz (Bazı kaynaklar bu aşamayı da Menstruasyona dahil ederler) | 5 | 13 |
| Ovulatuar faz (Ovulasyon) | 13 | 16 |
| Luteal faz (Serkratuvar faz olarakda bilinir) | 16 | 28 |
| Iskemik Faz | 27 | 28 |
| Folliküler Faz | 1 | 13 |
.png)
Menstruasyon adet kanaması, regl, catamenia veya periyod olarak da adlandırılabilir. Regl kanaması normal bir kadının hamile olmadığının işareti olarak işlev görür. (Bir dizi faktörler gebelik sırasında kanamaya neden olabilir Ancak, bu durum, kesin olarak kabul edilemez; bazı faktörler erken gebeliğe özgüdür ve ağır akışa neden olabilir.)
Ömenore birkaç gün (genellikle 3 ila 5 gün, ama her yerde 2 ila 7 gün arasında normal kabul edilir) sürer ve normal, düzenli bir adet olduğunu gösterir. Mensturasyon sırasında ortalama kan kaybı 35 ml dir ve 10-80 arası normal kabul edilir. Menoraji yaşayan kadınlar ise demir eksikliğine karşı daha hassastır. Plazmin denilen bir enzim de menstrüel sıvıının pıhtılaşmasını engeller.
Adetin ilk birkaç günü karın, sırt veya üst uyluklta ağrılı kramplar oldukça yaygındır. Menstruasyon sırasında şiddetli rahim ağrısı dismenore olarak bilinir, ergen ve genç kadınlar arasında çok yaygın bir durumdur (ergen, kadınların yaklaşık 67,2 sini etkileyen.) Menstrüasyon başladığında, örneğin göğüslerde hassasiyet ve sinirlilik gibi premenstrüel sendrom belirtileri (PMS) genellikle azalır. Birçok sağlık ürünleri kendi menstruasyon sırasında kullanmak için pazarlanmaktadır.
Kapsamlı okuma [değiştir]
- Howie, Gillian; Shail, Andrew (2005). Menstruation: A Cultural History. Palgrave Macmillan. ISBN 1-4039-3935-7.
- Knight, Chris (1995). Blood Relations: Menstruation and the Origins of Culture. New Haven and London: Yale University. ISBN 0-300-04911-0.
Ayrıca bakınız [değiştir]
Kaynakça [değiştir]
- ^ a b "Menstruation." Encyclopædia Britannica Ultimate Reference Suite. Chicago: Encyclopædia Britannica, 2010.
- ^ "Menstruation." Oxford Dictionary of English 2e, Oxford University Press, 2003.
- ^ References and further description of values are given in image page in Wikimedia Commons at Commons:File:Hormones estradiol, progesterone, LH and FSH during menstrual cycle.svg.
Dış bağlantılar [değiştir]
