Adil Kitbuga

Vikipedi, özgür ansiklopedi
Atla: kullan, ara
Adil Kitbuga
Memluk Sultanı
Hüküm süresi 1294 – 1296
Önce gelen Nasır Muhammed bin Kalavun
Sonra gelen Laçın el-Mansuri
Tam adı El-Adil Zayneddîn Kitbugha al-Mansur
Ölüm tarihi 1297
Hanedan Bahri Hanedanı

Adil Kitbuga (tam adiyla El-Adil Zayneddîn Kitbuga al-Mansur Arap harfleriyle : عادل زين الدين كتبغا المنصور) (d. ? - ö. 1297 Hama, Suriye) Mısır ve Suriye'de 1294 ile 1296 yılları arasında hüküm sürmüş Bahri hanedanından beşinci Memluk Sultanıdır.

Yaşamı[değiştir | kaynağı değiştir]

Sultan oluncaya kadar[değiştir | kaynağı değiştir]

Adil Kitbuğa Hülağû Han'ın İlhanlılar ordusunda Mogol asıllı rutbesiz bir asker idi. 1260 yılında İlhanlılar ile Memluklular arasındaki "Birinci Hums Muharebesi"nde Memluklulara esir düştü ve Kalavun tarafından memluklu köle olarak satın alındı. Adil Kitbuğa Kalavun yanında memluklu iken çok yetenekli olduğu görüldü ve sonunda Kalavun tarafından kölelikten çıkarılıp Emir ünvanı verildi. Kalavun'un oğlu olan Sultan el-Eşref Halil'in Sultanlık döneminde tutuklandı ise de sonradan serbest bırakıldı.[1]

1293 yılında Sultan el-Eşref Halil öldürülüğü zaman daha 9 yaşında olan oğlu Nasır Muhammed bin Kalavun Memluklu Sultanı olmuştu. Ama gerçek devlet iktidarı, ona naip olan Adil Kitbuğa ile vezir Sencer el-Suçayı elindeydi.[1] Fakat naip Adil Kitbuğa ve vezir Sencer el-Suçayı birbirlerine rakiptiler ve araları gittikçe açıldı. Vezir El-Suçayı Çerkez asıllı memluklular olan "Burci Memlukluları" ile anlaşarak Kitbuğa'yı ve onu tutan memluklularai öldürmeyi planladı. Fakat Suçayı'nın yanında bulunan Tatar asıllı bir memluklu olan Kungar bu planı Adil Kitbuğa'ya ifşa etti.

Adil Kitbuğa Moğol istilası sırasında Irak'tan kaçan Kürtler ve Moğol asıllı Memluklülerinden bir birlik kurup Kahire Kalesi'nde bulunan Suçayı ve Burci memluklu taraftarlarını kuştamaya aldı. Fakat bu kuşatma sırasında yapılan bir muharebeyi Kitbuğa ordusu kaybetti. Adil Kitbuğa Nil deltasının güney doğusunda bulunan "Bilhays" şehrine kaçtı. Kahire'de kendini tutan Memluklu emirler birleştiler ve Burji memlukluları yendiler.

Bunun üzerine Adil Kitbuğa tekrar Kahire'ye döndü. Kendini tutan birliklerle Kahire Kalesinde Burji memluklularla birlikte kapanmış olan Suçayı'yı tekrar kuşatma altına aldı ve yedi gün süren bu kuşatma çok kanlı oldu. Sonunda Suçayı'i tutan birçok memluklu taraf değiştirerek Adil Kitbuğa'ya katıldı. Kitbuğa'nın emirleri Sultan Nasır Muhammed bin Kalavan'ın annesi ile temasa geçtiler ve onu ihtilaflarının Suçayı ile olduğunu ve Sultan Nasır Muhammed aleyhinde olmadığına inandırdılar. Bu kadın Suçayı kale dışında bulunan evine gitmiş iken kale kapılarını Suçayı'ye kapattırdı. Böylece Suçayı kapalı kale kapısı ile Adil Kitbuğa memlukları aarasında kendi eviunde mahsur kaldı. Suçayı'nın Burci memlukluları kendini terketmeye başladılar. Sonunda Suçayı anlaşmazlık üzerinde konuşmalara yapılacak Kahire Kalesi'ne giderken Adil Kitbuğa memluklüleri tarafından yakalanıp öldürüldü.

Kale kapıları yeniden açılınca Adil Kitbuğa taraftarları şehir kaleiçine girdiler. Kendi taraftarı olan ve Burjiler tarafında Kale'de tutuklananları kurtardılar. Sonra şehirde ve kaleiçinde bulunan Burji memluklular toplatıldı ve hepsi hapise atılmak üzere toplandı. Suçayı'nın bütün toprakları ve serveti devletçe müsadere edildi. Tam bu sırada sayıları 300 kadar olan tutuklu Burji'ler bir isyan çıkardılar. Muhafızlara uztun gelerek Kahire'ye yayıldılar ve şehri talana koyuldular. Bu Burji'lerin bir çoğu bağlı oldukları ve öldürülmüş olan Sultan el-Eşref Halil'in memlukluları idi. Kızgılarının bir diğer nedeni ise kölemeni oldukları el-Eşref Halil'i öldüren "Hüsameddin Laçin" (sonra Sultan olacak Laçin el-Mansur'un Kahire'ye dönmesi ve ne tutuklanması ne de bir cezaya çarptırılmaması idi. Adil Kitbuğa emrindeki birlikleri bu Burjiler ve el-Eşref Halil'in öcünün almak isteyenlerin isyanını çok kanlı bir şekilde bastırdı. İsyancıların çoğu şehir sokaklarında öldürüldü ve yakalananlar da idam edildi.[1]

Sultan Nasır Muhammed bin Kalavan çocuk olduğu için hiçbir iktidar gücü bulunmuyordu ve naipliğe devam eden Adil Kitbuğa Memluklüler devletinin asıl hükümdarıydı. Suçayı'nın öldürülmesinden sonra Kitüga daha da güç kazanmıştı. Sultan Halil'e bağlı olan kölemen emirlerin ve sonra da Sultan Nasır Muhammed'in kendisinin Sultan Halil'in öldürülmesinin intikamını almak isteyeceklerine bilen Laçin, Kitbuğa'yı Nasır'ı Sultan'lıktan indirip kendinin tahta geçmesi gerektiğine inandırdı. Önce Kitbuğa, Laçin'in tavsiyelerine uymaktan kaçındı. Fakat Laçin ısrar ederek Sultan Nasır Muhammed'in Kitbuğa'nın kardeşi Eşref Muhammed'in öldürülmesi komplosuna karıştığını bildiğini böylece Sultan yetişkinlik yaşına gelince herikisinin intikamını almak isteyeciğini çok muhtemel olduğuna Kutbuğa'yı inandırdı.[2]

İsyan eden Burjiler tamamiyle elimine edildikten sonra Kitbuğa Memluklu emirleriyle bir toplantı yaptı. Bu toplantıda bu isyanın Memluklu devletini kökünden sarstığını ve yaşı küçük olan Sultan Nasır Muhammed'in devlete yeniden çeki düzen vermesine ve vermeye çalışsa bile yetişkin olmadığı için bu siyasetine taraftar bulması imkanı olmadığını bildirdi. Bu iddiaların güçlü olduğuna inanan emirler Nasır Muhammedin tahttan indirilerek yerine güçlü ve deneyimli olan Kitbuğa'nın Memluklu Sultanı olmasına karar verdiler. Böylece Nasır Muhammed tahttan indirildi. Önce annesi ile birlikte sarayın bir başka dairesinde göz altına alındı ve sonra da yine annesiyle birlikte Karak kalesine gönderildi. Adil Kitbuğa Memluklu Sultanı olarak hüküm sürmeye başladı.

Sultanlık dönemi[değiştir | kaynağı değiştir]

Uyrat göçü[değiştir | kaynağı değiştir]

Sultan Kitbuğa'nın hükümdarlığı döneminde, 1296da ortaya çıkan çok önemli bir olay büyük bir "Uyrat" adı verilen bir göçmen grubunun Memluklu arazilerine gelmeleri idi. Atlarai ve sığır sürüleri ile 10.000 kişilik bu Uyrat göçmenleri Hülağu Han'ın damadı Turgay'ın idaresi altında idi. Ebu Fida adlı bir Arap tarihçisi ise Turgay'ın Hulkağu'nun oğlu olan Mengü Timur'un kızının kocası olduğunu bildirir.

Bu Moğol asıllı göçemenlerin Memluklu topraklarına gelişi yeni bir olay değildi. 1262de Sultan Baybars Hülağu Han'ın Altın Orda'ya hücum etmesinden dolaya yı büyük bir Tatar göçmen grubunun Mısır'a gelip yerleşmesine izin vermişti ve bunları diğer Tatar göçmen grupları takip etmişti. Baybars bunların Mısır'a yerleşmelerine izin vermiş; onlara Kahire'de özel bir mevki sağlamış; Memluklu ordusuna katılmalarını kabul etmiş ve bu Tatarlar Memluklu ordusunun bir birliği olarak kullanılmasını ilk defa Sultan Baybars uygulamıştı. Bu göçmen Tatarlardan oluşan Memluklu ordu birliğine "Fırka El-Vafıdıye" adı verilmekteydi. Bu "Fırka El-Vafıdıye" birliği mensupları köle olmayan hür kişilerdi ve kölemenlik sistemi ve kuralalri bu kişilere uygulanmamktaydı.

Sultan Kitbuğa zamanında 1296da gelen "Uyrat" adlı Tatar grubu o zamana kadar gelen Tatarlerin en büyük grubu idi. Zaten Sultan Kitbuğa Tatar asıllı olduğu için bu "Uyrat"lar grubuna yeni imtiyazlar verildi. Uyratlar Kahire'nin "El-Huşaynıyye" mahallesine yerleştirildiler.[3] Bazı grup Uyratlar ise Nil deltasındaki şehirlere yerleştirldiler. Uyratlar Mısır'a geldikleri zaman Müslüman değillerdi. Ama zaman geçtikçe diğer Mısırlılrala evlenip Müslüman dinini kabul edip Mısır sosyetesi içine kaynaştılar.

Fakat Sultan Kitbuğa'nın Moğol aslilli olması ve Moğol asıllı olan Uyratlara gayet cömertçe davranışı, Memluklu emirlerini hem kıskandırdı hem de kuşkulandırdı. Bu politikanın Kafkaslardan gelen Türk ve Çerkes asıllıların yerine Moğol asıllıların başa geçmelerine yol açabileceği kuşkusu yaygınlaşmaya başladı. Zamanın tarihçileri bu kuşkularai ileride Sultan Kitbuğa'ya hazırlanan ve sonunda başarılı olan komploların hazırlanamsina önemli bir neden olduğunu ifade ederler. ref> Şhayyal, Cilt 2, say.145 ve Al-Maqrizi, "Al-Khitat Al-Maqriziah", Cilt 3 say.32-36</ref>

Kıtlık[değiştir | kaynağı değiştir]

Komplo ve tahttan indirilme[değiştir | kaynağı değiştir]

Sultan Kitbuğa Şam'da iken büyük bir Memkluklu emirler grubu Kitbuğa'yı tahtatn indirmek için komplo hazırladılar. Kitbuğa Mısır'a dönmekteyken emirler onu karşılamaya gittiler. Sultan Kitbuğa bu emirler arşında önemli olan Emir Bisarı'yı Moğollarla gizli olarak mektuplaşmakla itham etti. Kitbuğa'nın Emir Bisarı'yı öldürtmeye emir vereceğininde kuşkulana emirler hemen harekete geçerek Sultan Kitbuğa'nın "Dihliz" ad verilen çadırına hücum ettiler. El-Makrizi bunlara arasında Laçin, Bisarı, Kara Sungur, Kabjak ve Hacı Bahadır adlı Memluklu emirlerinin başını çektilerini bildirir.[4] Sultan Adil Kitbuğa'nın ilk ismine atıfla "Memalik-i Adiliye" adı verilen Kitbuğa'ya bağlı Memluluklar bu hücuma karşı durdular. Ortaya çıkan çarpışmada birçok Memluklu yaralandı ve öldürüldü. Bu kargaşalık sırasında Sultan Kitbuğa Dihliz çadırından kaçmayı başardı ve beş Memluklusu ile birlikte atla Şam'a kaçtı. Komplocu emirler onu yakalamaya imkanları olmadı.

Fakat hemen Sultan Kitbuğa'nın tahtan indirildiği kararı alındığı haberi ülkenin her tarafına gönderildi. Yeni Memluklu Sultanı olarak komplocuların başında bulunan Laçin Memluklu Sultanı oldu.

Tahttan indirildikten sonra[değiştir | kaynağı değiştir]

Kaynakça[değiştir | kaynağı değiştir]

  1. ^ a b c el-Makrizi, Al-Khitat Al-Maqiziyah, Cilt 2, say 218,222 ve Cilt 3. say.388
  2. ^ İbn Taghri, Sultanante of al-Nasır Muhammed.
  3. ^ El-Huşaynıyye mahallesi günümüzde de Kahire'de bulunmaktadır.
  4. ^ El-Makrizi, Cilt 2, say.273

Dış bağlantılar[değiştir | kaynağı değiştir]

  • Clot, André
    • (çev. Turhan Ilgaz) (2005), Kölelerin İmparatorluğu Memlüklerin Mısır'ı, İstanbul:Epsilon Yayınları ISBN 9753317727.
    • (2009) L'Égypte des Mamelouks 1250-1517. L'empire des esclaves, Paris:Perrin ISBN 978-2-262-03045-2 (Fransızca)
  • Türk Ansiklopedisi, Memlukler (Mısır) maddesi.
  • El-Makrizi, (1997) Al Selouk Leme'refatt Dewall al-Melouk, Beyrut:Dar al-kutub. Ingilizce'ye ceviri: Bohn, Henry G., The Road to Knowledge of the Return of Kings, Chronicles of the Crusades, AMS Press, 1969.
  • El-Makrizi, (1996) al-Mawaiz wa al-'i'tibar bi dhikr al-khitat wa al-'athar, Kahire:Matabat aladab, ISBN 977-241-175-X. Fransizca'ya ceviri: Couriant, Urbain (1895) Description topographique et historique de l'Egypte, Paris .
Resmî unvanlar
Önce gelen:
Nasır Muhammed bin Kalavun
Memluk Sultanı
1294 – 1296
Sonra gelen:
Laçın el-Mansuri