Tifinag

Vikipedi, özgür ansiklopedi
Atla: kullan, ara
Kidala giris. Kasabanin adi geleneksel Tifinag ve Latin yazisi ile yazilmis.

Tifinag (ⵜⵉⴼⵉⵏⴰⵖ Yeni-Tifinag yazisi ile) başta Tuaregler olmak üzere bazı Berberiler tarafından dillerini yazmak için kullanılan yazıdir. Berberiler Kuzey Afrika'da Nil Vadisı'nin batısında yaşayan yerli halktir. Günlük iletişimde kullanılacak kadar yaygın değildir ancak genellikle politik ve sembolik olarak Berberi kimliğini vurgulamak için kullanılır. Tifinag Ircam adı verilen biraz değiştirilmiş şekli Fas ilkokullarında çocuklara Berberi dilini öğretmek için kullanılır.

Tifinag veya Neo-Tifinag?[değiştir | kaynağı değiştir]

Dilbilimciler ve tarihçiler bin yıllık Berberi ebcedi olan Tifinagi bu ebcedden türetilmiş, seslileri gösteren ve daha fazla sessiz içeren Neo-Tifinag'dan ayırmaya özen göstermektedirler. Eski Tifinag yazısı kuzey Cezayir, Tunus ve Afrika Sahra'sındaki Tuareg bölgelerinde taşlara ve mezartaşlarına kazınmış olarak bulunmuştur.

Neo-Tifinag ise 20.yy da bir kısmı Avrupa'da bulunan Fas ve Cezayir'li araştırmacılar tarafından geliştirilip bilgisayarlaştırılmıştır.

Tarihçe[değiştir | kaynağı değiştir]

Eski bir Tifinag versiyonu Kuzey Afrika'da yaşayan Berberi toplulukları tarafından daha yaygın olarak kullanılmakta idi. MO.300 ile MS.300 arasından kalmıştır.

Geleneksel Tifinag[değiştir | kaynağı değiştir]

Geleneksel olarak bu yazi son nida haric hicbir sesli icermez. Ancak son zamanlarda sessizleri gostermek icin bazi onerilerde vardir. Bazi bolgelerde seslileri gostermek icin Arapca sesli degisim isaretleri Tifinag karakterleri ile birlestirilmektedir. Nadiren bu yazi Tagdal (Songay dilleri) gibi diger komsu dilleri yazmak icinde kullanilmistir.

  • İki varyantı vardır: doğu ve batı
  • Doğu varyantı bugün Cezayir ve Tunus olan bölgede kullanılmıştır. Fenike dili ve Libyaca olarak ikidilli yazıların keşfedilmesi yüzünden bugün en iyi çözülmüş varyanttir.

24 harfin 22si çözülmüştür.

  • Batı varyantı daha ilkeldir.(Février (1964–1965). Akdeniz sahilleri boyunca Kabiliden Kanarya Adalarına kadar bir bölgede kullanılmıştır. 13 ek harf içermektedir.
  • Libya-Berberi yazısı saf bir ebceddir, hiç sesli harf yoktur.
  • Ünsüz İkizleşmesi (Geminasyon) göstermez.
  • Aşağıdan yukarı doğrudur, sağdan sola hatta diğer sıralarda yazıldığı bulunmuştur.


Neo-Tifinag yazisi[değiştir | kaynağı değiştir]

INALCO'de profesor olan Salim Çakır, Neo-Tifinag'da bir degisim onermistir (Tafsut 1990 #14).

Son yıllara kadar Latin alfabesını veya Arap alfabesını tercih eden aktivistler yüzünden bu alfabeyi kullanan ne bir kitap ne de bir web sitesi yayınlanmıştır. Ancak web siteleri logoları ve kitap kapaklarında sembolik olarak Neo-Tifinag kullanımı oldukça popülerdir. Ancak Fas'ta Latin ve Arap yazısı arasında 'tarafsız' bir tutum alan kral 2003 yılında Tifinag yazısını kabul etmiştir. Bunun sonucu olarak okul kitapları bu yazı ile yazılmaya başlamış ve bazı okullarda eğitime başlanılmıştır. Fas dışında hiçbir remsi statüsü yoktur. Ironik olarak Fas hükümeti 1980lerde ve 1990larda bu yazıyı kullananları tutuklayıp hapse atmıştır.[1]

Libya'da yetkililer, kararli olarak Neo-Tifinag yazisini dukkanlar, ilanlar gibi halka acik yerlerde kullanimini ve gosterimini yasaklamaktadir.[2]

Neo-Tifinag yazisi kod haritasi[değiştir | kaynağı değiştir]

Neo-Tifinag, versiyon 4.1.0 dan itibaren Unicode U+2D30 ile U+2D7F arasinda kodlanmistir. 55 karakter tanimlanmistir ancak tanimlanandan daha fazlasi kullanilmaktadir. ISO 15924 de Tfng Neo-Tifinag'a atanmistir.

Unicode karakterleri (soldan saga)
Code +0 +1 +2 +3 +4 +5 +6 +7 +8 +9 +A +B +C +D +E +F
U+2D30 2D30.png 2D31.png 2D32.png 2D33.png 2D34.png 2D35.png 2D36.png 2D37.png 2D38.png 2D39.png 2D3A.png 2D3B.png 2D3C.png 2D3D.png 2D3E.png 2D3F.png
U+2D40 2D40.png 2D41.png 2D42.png 2D43.png 2D44.png Yakh.svg 2D46.png 2D47.png 2D48.png 2D49.png 2D4A.png 2D4B.png 2D4C.png 2D4D.png 2D4E.png 2D4F.png
U+2D50 2D50.png 2D51.png 2D52.png 2D53.png 2D54.png 2D55.png 2D56.png 2D57.png 2D58.png 2D59.png 2D5A.png 2D5B.png 2D5C.png 2D5D.png 2D5E.png 2D5F.png
U+2D60 2D60.png 2D61.png 2D62.png 2D63.png 2D64.png 2D65.png                   2D6F.png
U+2D70                                


Cesitli versiyonlar arasi karakter karsilastirma tablosu:

Renk anahtari
Renk Anlam
  Temel Tifinag (IRCAM)
  Gelistirilmis Tifinag (IRCAM)
  Diger Tifinag alfabeleri
  Modern Tuareg harfleri
  Kullanilmayacak
Basit harfler (ve degistirici harf)
Code Glyph Unicode Transliteration Name
Latin Arapca
U+2D30 2D30.png a ا ya
U+2D31 2D31.png b ب yab
U+2D32 2D32.png b ٻ yab fricative
U+2D33 2D33.png g گ yag
U+2D34 2D34.png g ڲ yag fricative
U+2D35 2D35.png dj ج Berber Academy yadj
U+2D36 2D36.png dj ج yadj
U+2D37 2D37.png d د yad
U+2D38 2D38.png d د yad fricative
U+2D39 2D39.png ض ya
U+2D3A 2D3A.png ض ya fricative
U+2D3B 2D3B.png e ه yey
U+2D3C 2D3C.png f ف yaf
U+2D3D 2D3D.png k ک yak
U+2D3E 2D3E.png k ک Tuareg yak
U+2D3F 2D3F.png ⴿ k ک yak fricative
U+2D40 2D40.png h
b
ھ
ب
yah
= Tuareg yab
U+2D41 2D41.png h ھ Berber Academy yah
U+2D42 2D42.png h ھ Tuareg yah
U+2D43 2D43.png ح ya
U+2D44 2D44.png ˤ (ε) ع yaε
U+2D45 Yakh.svg kh (x) خ yax
U+2D46 2D46.png kh (x) خ Tuareg yax
U+2D47 2D47.png q ق yaq
U+2D48 2D48.png q ق Tuareg yaq
U+2D49 2D49.png i ي yi
U+2D4A 2D4A.png j ج yaj
U+2D4B 2D4B.png j ج Ahaggar yaj
U+2D4C 2D4C.png j ج Tuareg yaj
Code Glyph Unicode Transliteration Name
Latin Arabic
U+2D4D 2D4D.png l ل yal
U+2D4E 2D4E.png m م yam
U+2D4F 2D4F.png n ن yan
U+2D50 2D50.png ny ني Tuareg yagn
U+2D51 2D51.png ng ڭ Tuareg yang
U+2D52 2D52.png p پ yap
U+2D53 2D53.png u
w
و
ۉ
yu
= Tuareg yaw
U+2D54 2D54.png r ر yar
U+2D55 2D55.png ڕ ya
U+2D56 2D56.png gh (γ) غ yaγ
U+2D57 2D57.png gh (γ) غ Tuareg yaγ
U+2D58 2D58.png gh (γ)
j
غ
ج
Aïr yaγ
= Adrar yaj
U+2D59 2D59.png s س yas
U+2D5A 2D5A.png ص ya
U+2D5B 2D5B.png sh (š) ش yaš
U+2D5C 2D5C.png t ت yat
U+2D5D 2D5D.png t ت yat fricative
U+2D5E 2D5E.png ch (tš) تش yatš
U+2D5F 2D5F.png ط ya
U+2D60 2D60.png v ۋ yav
U+2D61 2D61.png w ۉ yaw
U+2D62 2D62.png y ي yay
U+2D63 2D63.png z ز yaz
U+2D64 2D64.png z ز Tawellemet yaz
= Harpoon yaz
U+2D65 2D65.png yaẓ
U+2D6F 2D6F.png +w ۥ+ Dudak isareti
= Tamatart
= <super> 2D61
Cift sekilli harfler
Code Glyph Unicode Transliteration Isim
Latin Arapca
U+2D5C U+2D59 2D5C.png2D59.png ⵜⵙ ts تس yats
U+2D37 U+2D63 2D37.png2D63.png ⴷⵣ dz دز yadz
Code Glyph Unicode Transliteration Name
Latin Arabic
U+2D5C U+2D5B 2D5C.png2D5B.png ⵜⵛ ch (tš) تش yatš
U+2D37 U+2D4A 2D37.png2D4A.png ⴷⵊ dj دج yadj

Kaynakça[değiştir | kaynağı değiştir]