Işık akısı

Vikipedi, özgür ansiklopedi
Atla: kullan, ara

Işık akısı bir fiziksel niceliktir ve insan gözünün algıladığı ışık gücünün miktarını ifade eder. Bu tariften de anlaşıldığı gibi, ışık akısı hem ışınım yapan kaynağın gücüne hem de insan gözünün özelliğine bağlıdır. SI birimi MKS sisteminde lumen dir.(lm kısaltmasıyla gösterilir.)

Dalgaboyu ve frekans[değiştir | kaynağı değiştir]

Işınım dalgaboyu veya frekans ile tarif edilebilir.İkisi arasındaki ilişki

\lambda= \frac{c}{f}

Burada λ dalga boyu, f frekans ve c de ışık hızıdır.

Işık hızı boşlukta 299 792 458 m/s dir. MKS sisteminde dalgaboyu birimi metre (m) , frekans birimi ise Hertz (Hz) dir. (Yukardaki ilişkide frekans GHz cinsinden verilirse, dalgaboyu da nm cinsinden hesaplanabilir.)

Işınım ve dalgaboyu[değiştir | kaynağı değiştir]

Farklı sıcaklıklar için siyahcisim ışınımı.Şekildeki iki dikey çizgi yaklaşık olarak insan gözünün duyarlı olduğu bölgeyi göstermektedir.

Işınım yapan kaynaklar sıcaklığa bağlı olarak elektromanyetik spektrumun her noktasında ışınım yapabilirler. Işınım tek bir dalgaboyunda değil, çok geniş bir bant içersindedir. Fakat sıcaklığa bağlı olarak ışınımın maksimum olduğu bir dalgaboyu vardır. İdeal karacisim için bu dalga boyu Alman fizikçi Wilhelm Wien (1864-1928) tarafından hesaplanmıştır.

\lambda= \frac{b}{T}

Burada λ ışınımın maksimum olduğu dalgaboyu, T ise mutlak sıcaklıktır. (T sıcaklığı kelvin cinsinden) b sabitinin değeri yaklaşık olarak 2.897769 10-3 dir

Yukardaki ilişkiden görüldüğü gibi, sıcaklık arttıkça maksimum dalgaboyu da kısalır.Yandaki şekilde sıcaklık arttıkça maksimum noktanın daha kısa dalgaboyuna (daha yüksek frekansa) doğru kaydığı görülmektedir.

İnsan gözü[değiştir | kaynağı değiştir]

İnsan gözü 380-740 nm (nanometre) arasndaki dalgaboylarına duyarlıdır. Bu bandın uç noktalarında duyarlılık düşüktür. Maksimum duyarlıklığın olduğu dalgaboyu (aydınlık ortamda) 555 nm tedir. ( Ya da frekans birimleriyle verilecek olursa 540 THz) Bu dalgaboyu yeşil renk bölgesindedir. Güneş ışığının spektral açılımı incelenecek olursa, Güneş ışığının da insan gözünün duyarlılığının yüksek olduğu bir bölgede yoğunlaştığı görülür.

Işınım kaynakları ve ışık akısı[değiştir | kaynağı değiştir]

Mutlak sıfır derecenin üstündeki bütün cisimler ışınım kaynağı iseler de gözün duyarlık bölgesi sınırlı olduğundan bu ışınımların büyük bölümünü ışık olarak değerlendiremeyiz.Bu sebepten ışınım gücü ile gözün algıladığı ışınım gücünü birbirinden ayırt etmek gerekir. Işık akısı sadece gözün algıladığı ışınım için geliştirilmiş bir niceliktir. Tek bir dalgaboyunda yani 555 nm de 1 wattlık ışınım yapan ideal bir ışınım kaynağı 683.002 lm ışık aksı yayar. (Hiçbir ışık kaynağı tek frekansta ışınım yapmaz, ama lazer tekniği ile çok dar bantlı ışınım yapılabilmektedir.) Ama aynı kaynak farklı bir dalgaboyunda ışınım yaparsa, ışınım gücü aynı olduğu halde ışık akısı daha az olur. Hele 380 nm den daha kısa veya 740 nm den daha uzun dalgaboylarında yapılan ışınımda ışık akısı sıfıra iner.

Çeşitli ışık kaynakları[değiştir | kaynağı değiştir]

Yıldızların ürettikleri ışık akısı renklerine bağlıdır. Kırmızı yıldızlar her W lık güç için 30 lm civarında ışık aksı üretirken, çok daha verimli olan Güneş gibi yıldızlar her W lık güç içim 80 lm ışık akısı üretebilirler.

İnsan yapısı aydınlatma araçlarından akkor flamanlı lambalar her W başına 10-20 lm üretirken, floresan lambalar genellikle her W başına 50 -100 lm arasında bir ışık üretebilirler. Sodyum buharlı lambalar W başına 100 lm i geçen ışık akısı üretebilirler. Henüz gelişme aşamasında olan LED li lambalarda ise ışık akı verimliliğinin daha da iyi olması beklenmektedir.

Işık şiddeti ve ışık akısı[değiştir | kaynağı değiştir]

Bir ışık kaynağının toplam ışık akısını ölçmek için o kaynağı bir küre içine alıp küre duvarından geçen akı toplamını bulmak gerekir. Kürenin yüzey alanı 4лr2 olduğundan yüzey alanının ye bölümü r2 genişliğinde bir alanı gösterir. Bu alanı oluşturan katı açıya da steradyan denilir. Bir steradyandan geçen ışık akısı da ışık şiddetidir.(Kısaltması cd) Işık şiddetinin birimi candela veya Türkçe okunuşuyla kandela dır. (cd kısaltmasıyla gösterilir. )Candela uluslar arası SI birimler arasında temel birimlerden biridir. (diğerleri metre, kilogram, saniye, ampere, Kelvin ve mol)

Düzgün (alanın her noktasına eşit dağılımlı) ışınım için,

\mathbf{I} = \frac{\Phi}{A}

Burada I ile ışık şiddeti, Φ ile toplam ışık akısı ve A ile de steradyan cinsinden alan gösterilirmiştir.

Her yöne eşit ışınım yapan bir kaynak için,

\mathbf{I} = \frac{\Phi}{4\cdot \pi}

Ama şayet kaynak noktasal değilse bu takdirde aydınlık şiddeti kaynağın geometrisine göre hesaplanır. Mesela yarım küre içinde ışınım yapan bir kaynakta

\mathbf{I} = \frac{\Phi}{2\cdot \pi}

Aydınlanma ve ışık akısı[değiştir | kaynağı değiştir]

Aydınlanma (ışık akısı yoğunluğu) kaynakla değil, aydınlanan yüzeyle ilgili bir niceliktir ve birim alan üzerine dik olarak düşen ışık akısı anlamına gelmektedir. Birimi lüks’tür. (lx kısaltmasıyla gösterilir.)

E = \frac{\Phi}{S}

Burada S ışığın aydınlattığı alandır; Şayet bu alan ışık geliş yönüne dik değil ise

E = \frac{\Phi\cdot \sin(\theta)}{S}

Burada θ ışığın geldiği yön ile alan arasındaki açıdır.

Noktasal kaynakta ve r yarıçaplı bir küre yüzeyinde alan 4•л•r2 olduğundan;

E = \frac{\Phi}{4\cdot\pi\cdot r^2}

Işık şiddetiyle aydınlanma arasındaki ilişki ise;

E = \frac{\Phi}{4\cdot\pi \cdot r^2}= \frac{I \cdot 4\cdot \pi}{4\cdot\pi \cdot r^2}=\frac{I}{r^2}