Kafiye
Kafiye ya da uyak, şiirde mısra sonlarında bulunan sözcüklerin son heceleri arasındaki ses benzerliğidir. Şiirde uyak, dize sonlarında bulunan farklı görevlerdeki ekler veya anlamları ayrı sözcükler arasında görülür. Dize sonlarında yinelenen aynı görevdeki ekler ya da sözcükler uyak değildir. Bunlara redif denir.
Konu başlıkları |
[değiştir] Uyak türleri
[değiştir] Uyaktaki ses sayısına göre
[değiştir] Yarım uyak
Yarım uyak, dize sonundaki tek ses benzerliğine dayanan uyak türüdür.
-diz
-yaz
Burada "z"ler yarım uyaktır.
Tam Uyak:
Mısra sonlarındaki iki ses benzerliğine ‘tam kafiye’ denir.
Örnek:
- Ben yâr ile ettim savaş
- Akıttım gözümden kanlı yaş
Yukarıdaki örnek dizede “aş” sesleri tam kafiye oluşturmuştur.
Örnek:
- Bir hazan akşamı indimdi sahile ben
- Vardı, mavi sular üstünde beyaz bir yelken
Örnek:
- Tekerlekler yollara bir şeyler anlatıyor
- Uzun yollar bu sesten silkinerek yatıyor
Uyarı:
Uzun okunan ünlüler tek başına tam kafiye oluşturur. Çünkü bu ünlüler iki ses yerine geçer.
Örnek:
- Gönlümüz düşmişdi girdâb-ı belâ deryâsına
- Geçdi derbend-i melâledden safâ sahrâsına
Yukarıdaki dizelerdeki “â” ünlüsü tam uyaktır.
[değiştir] Zengin uyak
Dize sonlarındaki ikiden çok ses benzerliğine dayanan uyak türüdür.
-
- Eteklerinde güneş rengi bir yığın yaprak,
- Ve bir zaman bakacaksın semâya ağlayarak...
Burada "yaprak" ve "ağlayarak" (-rak) sözcükleri zengin uyak oluşturur.
[değiştir] Uyakların dizelerdeki düzenlerine göre
[değiştir] Düz Uyak
Bir dörtlüğün bütün dizelerinin biribiriyle uyaklı,ya da ilk üç mısra biribiriyle uyaklı dördüncü dize serbest şekilde olmasıdır.
-
- a Elif'in uğru nakışlı
- a Yavru balaban bakışlı
- a Yayla çiçeği kokuşlu
- b Kokar Elif Elif diye
[değiştir] Sarmal uyak
Bir dörtlüğün birinci ve dördüncü dizelerinin kendi arasında, ikinci ve üçüncü dizelerinin kendi arasında uyaklı olmasına dayanan uyak türüdür.
-
- a Balkonlara, yalılara dalar düşünürüm
- b O günler uzaklaşan yelkenlerin peşi sıra
- b Akan bulutlar gibi geçmiş: ne iz, ne hâtıra!
- a Sır şimdi bunca güzel hayat, güzel ölüm!
[değiştir] Çapraz uyak
Bir dörtlüğün birinci ve üçüncü dizelerinin kendi arasında, ikinci ve dördüncü dizelerinin kendi arasında uyaklı olmasına dayanan uyak türüdür.
-
- a Ne doğan güne hükmüm geçer,
- b Ne halden anlayan bulunur;
- a Ah aklımdan ölümüm geçer;
- b Sonra bu kuş, bu bahçe, bu nur.
[değiştir] Örüşük Kafiye Şeması
Batı şiirinden şiirimize geçmiş kafiye şemasıdır. Özellikle TERZARİMA nazım şeklinde kullanılan bir kafiye şemasıdır. Üç dizeli bentliklerden oluşur. Son bent tek dizeden oluşur.
Şeması: (a,b,a), (b,c,b), (c,d,c),...
[değiştir] Mani Tipi Kafiye
Halk Edebiyatı'nda ki manilerden yayılşmış kafiye şemasıdır.
Şeması:(a,a,b,a), (c,c,d,c), ...
[değiştir] Uyakların dizelerdeki bulunma yerlerine göre
[değiştir] İç uyak
Dizelerin ortasında bulunan uyaktır.
-
- Şeb-i hicran yanar cânım döker kan çeşm-i giryânım
- Uyarır halkı efganım kara bahtım uyanmaz mı.
Burada "cânım" ve "efganım" (-an) sözcüklerinde iç uyak görülmektedir.
[değiştir] Baş uyak
Dizelerin başında bulunan uyaktır.
-
- Gönlümüz bağlandı zülfün teline
- Alınmaz gözleri mestim alınmaz
- Sencileyin cevredici kuluna
- Bulunmaz gözleri mestim bulunmaz.
İkinci dizedeki "alınmaz" ile dördüncü dizedeki "bulunmaz" sözcükleri baş uyak oluştururlar.
[değiştir] Özel durumlar
[değiştir] Tunç uyak (farklı isimler de kullanılmaktadır.)
Bir dizenin son sözcüğünün, bir diğer dizenin son sözcüğünde geçmesine dayanan uyak türüdür.Zengin uyağın özel bir durumudur.Tunç uyağın olabilmesi için ses benzerliğinin en az üç sesten olması gerekir.
-
- Garbın afakını sarmışsa çelik zırhlı duvar.
- Benim iman dolu göğsüm gibi serhaddim var.
Burada "duvar" ve "var" sözcükleri tunç uyak oluşturur. Aynı zamanda "var" sesleri zengin uyaktır.
[değiştir] Cinaslı Uyak
Söyleniş bakımından aynı ancak anlam olarak farklı sözcüklerden ya da söz yüklemlerinden oluşan uyak türüdür.
-
- Dönülmez akşamın sabahındayız. Vakit çok geç:
- Bu son fasıldır ey ömrüm, nasıl geçersen geç.
REDİFLER
Uyaktan sonra gelen aynı anlam ve görevdeki ek ya da sözcüklere redif denir. ÖRNEK:
Koyun verdi kuzu verdi süt verdi
Yemek verdi et verdi yemek verdi
Kazma ile dövmeyince kıt verdi
Benim kara yarim topraktır.
Kalın olanlar SÖZCÜK halindeki rediftir.
Burada "geç" ve "geç" sözcükleri cinaslı uyak oluşturur
[değiştir] Dış Bağlantılar
 |
Edebiyat ile ilgili bu madde bir taslaktır. İçeriğini geliştirerek Vikipedi'ye katkıda bulunabilirsiniz. |
