Zarif Mustafa Paşa
| Zarif Mustafa Paşa | |
|---|---|
 Mustafa Paşa'nın portresi | |
| Doğum | 1816 İstanbul, Osmanlı İmparatorluğu |
| Ölüm | Ocak/Şubat 1863 (46 yaşında) İstanbul, Osmanlı İmparatorluğu |
| Defin yeri | Karacaahmet Mezarlığı, Üsküdar, İstanbul, Türkiye |
| Bağlılığı |  Osmanlı İmparatorluğu |
| Hizmet yılları | 1831-1861 |
| Rütbesi | Müşîr |
| Çatışma/savaşları | |
Zarif Mustafa Paşa, Mustafa Zarif Paşa ya da yalnızca Zarif Paşa (1816, İstanbul – Ocak/Şubat 1863, İstanbul), Osmanlı hukukçusu, müşîri ve devlet adamıdır. Mart-Ekim 1854 araları Kırım Savaşı'nda Anadolu müşîri olarak Kafkasya'da Ruslarla çarpıştı.[1]
Hayatı
[değiştir | kaynağı değiştir]1816'da İstanbul'da doğdu. Babası tanınmış Koskalı Nazif'tir.[2] 1831'de Buşatlı Mustafa Paşa'nın başlattığı Üçüncü İşkodra-Osmanlı Savaşı sırasında Hassa Alayı kâtibi yapıldı. Ertesi sene 1831-1833 Osmanlı-Mısır Savaşı'nda bulundu ve yaralandı. Ağustos 1834'te isyânkâr Kürt Millî aşîretiyle müzâkere etmek için Siverek'e gönderildi.[3] 1839'da Meclis-i Ahkâm'da kâtib oldu, 1840'ta kaymakam, 1843'te mirliva (paşa), 1845'te ferîk ve aynı yıl Dâr-ı Şûrâ'nın başkanı yapıldı. 1846'da İzmir'e bölge komutanı olarak atandı. 1847'de Kudüs mutasarrıfı oldu. 1848'de bu görevinden alındıktan sonra yeniden Dâr-ı Şûrâ'da bir vazîfe üstlenir.[4] Mustafa Paşa, hâlen 1848'de aldığı yalısıyla tanınır.[5]
Haziran 1849'da Konya vâlisi, Temmuz'da Halep vâliliğine nakledildi. 1848 Devrimi akamate uğramasından Halep'e sığınmak isteyen ve İslâm'a geçen 40 Macar ile Polonyalı mültecilerine fazlasıyla yardım etti.[6] Halep'te Tanzimât reformları sebebiyle Halep'te bir ayaklanma çıktı.[7] Olaylar esnâsında katliamlar yaşandı ve toplam 5.000 kişi öldü.[8] Mustafa Paşa, Ekim'in sonlarında işlevinden uzaklaştırıldı; ayaklanma ancak 8 Kasım'da bastırıldı.[9] Ekim 1851'de Vidin Beylerbeyi oldu.[10] Bulgarlar arasında Osmanlı kontrolüne karşı artan hoşnutsuzlukla başa çıkmada yetersiz kaldığı için Ocak 1852'de görevinden alındı.[11] Haziran'da Erzurum Beylerbeyi olarak vazîfelendirildi.[12]
Kırım Savaşı
[değiştir | kaynağı değiştir]İlk ayları
[değiştir | kaynağı değiştir]12 Haziran 1853'te Sadrâzam Mustafa Nâilî Paşa'ya yazdığı bir mektupta Şeyh Şamil'e yardım etmeyi tavsiye ettiyse de talebi kabul edilmedi.[13] 4 Ekim'de Kırım Savaşı patlak verdi. Mustafa Paşa, bu aralar 2.000 başıbozukla berâber Erzurum'dan Kars'a geldi; bu düzensiz birliklerle Ardahan'a giderek askerleri teşvik etme ve erzak düzenleme faaliyetlerinde bulundu.[14] Hâlen Erzurum vâlisiyken, Mart 1854'te Ahmed Paşa yerine Anadolu müşîri yapıldı.[15] 6 Mart'ta Kars'a vararak Anadolu ordusunun komutasını devraldı.[16] Daha sonra görüleceği üzere, onu bu konuma atamak isâbetsiz bir karardı çünkü Mustafa Paşa hiçbir zaman ordu komuta etmemişti.[17] Emrinin altında onlarca paşa varken, İsmâil (György Kmety) ve Hurşid (Richard Guyon) Paşalar öne çıkmaktadır.[18]
Komutanlar arasında neredeyse hiç uyum yoktu.[19] Mustafa Paşa Hurşid Paşa'yı hazmedemiyorken; İsmâil, Şâhin (Feliks Breański) ile Arslan (Ludwik Bystrzonowski) Paşaları övüyor, Feyzî Bey'i (Josef Kohlman) askerî mühendislik alanındaki yetenekleri açısından ordunun en iyisi olarak görüyordu.[20]
Kürekdere Muharebesi
[değiştir | kaynağı değiştir]3 Ağustos'ta Bayezid'deki yenilgi haberini alan Mustafa Paşa, birlik göndermek istedi. Fakat Hurşid Paşa bu plana karşı çıkarak, onun yerine nispeten zayıf durumdaki Vasili Bebutov'un üzerine derhal 4 Ağustos şafağında taarruz edilmesini, ardından Erzurum'a ilerleyen Karl von Vrangel'in kuvvetlerine saldırılmasını önerdi. Subayların çoğu bu düşünceyi desteklediğinden, Mustafa Paşa mecbûren planı kabul etti.[21] Buna rağmen Paşa, ayın dördüncü ve beşinci günlerinin uğursuz olduğunu söyleyerek taarruzu 6 Ağustos'a erteledi. Bebutov, ajanları vasıtasıyla saldırı planını öğrenerek ordusunu bir araya topladı ve gereken hazırlıkları uyguladı.[22]
6 Ağustos'ta gerçekleşen Kürekdere Muharebesi, Osmanlı'nın sayısal üstünlüğüne karşın yenilgiyle sonuçlandı.[23]
Yargılanması
[değiştir | kaynağı değiştir]Mustafa ve Hurşid Paşalar, Britanya elçisi Stratford Canning'in ısrarları üzerine İstanbul'a çağrılarak mahkemelerde yargılandılar. Mustafa Paşa, yaşanan yenilginin suçunu Hurşid Paşa'ya yüklemeye çalıştı.[24] Anadolu müşîrleri Abdi ve Ahmed Paşalar ile Ali Rızâ Paşa da yargılanıyordular. Kasım 1854'ten Haziran 1855'e kadar süren[25] bu dâvâlarda tek Ahmed Paşa suçlu bulundu. Mustafa Paşa ise Temmuz 1855'te serbest bırakıldı.[26]
Mustafa Paşa'nın tutukluykenki yazdığı hâtıratı, Kırım Savaşı'na dâir bir Osmanlı paşası tarafından yazılmış bilinen tek anı kitabı olmasından dolayı eserini oldukça önemli kılar.[27]
Son yılları
[değiştir | kaynağı değiştir]Ekim 1857'de tekrar Dâr-ı Şûrâ reisi yapıldı. 1859'da ya da 1860'ta Meclis-i Vâlâ üyesi oldu, 1861'in ortalarında bu görevinden çekildi. Bir daha önemli makamlara gelemeyen Mustafa Paşa, Ocak veya Şubat 1863'te 46 yaşındayken İstanbul'da öldü. Karacaahmet Mezarlığı'na gömüldü. Sicill-i Osmânî'ye göre "büyük servete sâhip" idi.[28]
Kaynakça
[değiştir | kaynağı değiştir]Özel
[değiştir | kaynağı değiştir]- ^ Badem 2010, s. 7.
- ^ Karal 1940, s. 443.
- ^ Aksan 2022, s. 177.
- ^ Karal 1940, s. 444.
- ^ Karal 1940, s. 471.
- ^ Nazır, Bayram (2016). Sahure Ergüzel (Ed.). Osmanlı'ya Sığınanlar: Macar ve Polonyalı Mülteciler (4 bas.). İstanbul: Yeditepe Yayınevi. ss. 412-414. ISBN 9789756480540.
- ^ Aksan 2022, s. 199.
- ^ Eldem, Edhem; Goffman, Daniel; Masters, Bruce (1999). The Ottoman City between East and West: Aleppo, Izmir, and Istanbul. Cambridge: Cambridge University Press. s. 71. ISBN 978-0-521-64304-7.
- ^ Masters, Bruce (Şubat 1990). "The 1850 Events in Aleppo: An Aftershock of Syria's Incorporation into the Capitalist World System". International Journal of Middle East Studies. 22 (1). Cambridge: Cambridge University Press. s. 7. doi:10.1017/S0020743800033158. JSTOR 164379.
- ^ Karal 1940, ss. 444-445.
- ^ Pinson, Mark (1975). "Ottoman Bulgaria in the First Tanzimat Period: The Revolts in Nish (1841) and Vidin (1850)". Middle Eastern Studies. 11 (2). Routledge. s. 128. JSTOR 4282564.
- ^ Karal 1940, s. 445.
- ^ Badem 2010, s. 150.
- ^ Badem 2010, s. 157.
- ^ Badem 2010, s. 153.
- ^ Badem 2010, s. 172.
- ^ Badem 2010, s. 191.
- ^ Aksan 2022, s. 217.
- ^ Badem 2010, s. 156.
- ^ Badem 2010, s. 215.
- ^ Badem 2010, s. 218.
- ^ Badem 2010, s. 219.
- ^ Badem 2010, s. 220.
- ^ Badem 2010, s. 222.
- ^ Badem 2010, s. 231.
- ^ Badem 2010, ss. 234-235.
- ^ Badem 2010, s. 13.
- ^ Süreyya, Mehmed (Ağustos 1996). Sicill-i Osmânî. 5. İstanbul: Tarih Vakfı Yurt Yayınları. ss. 1705-1706. ISBN 9753330383.
Genel
[değiştir | kaynağı değiştir]- Aksan, Virginia H. (2022). The Ottomans, 1700-1923: An Empire Besieged (2 bas.). New York City: Routledge. doi:10.4324/9781003137566. ISBN 978-1-000-44036-2.
- Badem, Candan (2010). The Ottoman Crimean War (1853-1856). Leiden: Brill. ISBN 9789004190962. JSTOR 10.1163/j.ctt1w8h1kf. 9 Kasım 2023 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 8 Şubat 2025.
- Karal, Enver Z. (1940). "Zarif Paşanın Hatıratı". BELLETEN. 4 (16). Ankara: Türk Tarih Kurumu. ss. 443-494. doi:10.37879/ttkbelleten.1415339.
- 1816 doğumlular
- İstanbul ili doğumlular
- 1863'te ölenler
- İstanbul ilinde ölenler
- Osmanlı hukukçuları
- Osmanlı paşaları
- Osmanlı mareşalleri
- Kırım Savaşı'nda Osmanlı askerleri
- Osmanlı Konya valileri
- Osmanlı Halep valileri
- Osmanlı Vidin valileri
- Osmanlı Erzurum valileri
- Karacaahmet Mezarlığı'na defnedilenler
- Meclis-i Vâlâ-yı Ahkâm-ı Adliye üyeleri