Yemen Mütevekkilî Krallığı

Vikipedi, özgür ansiklopedi
(Yemen Mütevekkili Krallığı sayfasından yönlendirildi)
Kuzey Yemen
(۱٩۱٨-۱٩۲٦) الزيدية امارة اليمن
المملكة المتوكلية اليمنية (۱٩٢٦-۱٩٧۰)
Yemen Zeydi Emirliği (1918-1926)
Yemen Mütevekkilî Krallığı (1926-1970)
1918-1970
Yemen Mütevekkili Krallığı'nın Arap Yarımadası'ndaki konumu
Yemen Mütevekkili Krallığı'nın Arap Yarımadası'ndaki konumu
Tür İslamî teokratik mutlak monarşi
Başkent San'a (1918-1948)
Taiz (1948-1962)
Sürgündeki başkent Cidde (1962-1970)
Yaygın diller Arapça
Etnik gruplar
%90 Arap
%10 Afro-Arap
Resmî din
Zeydi Şii İslamı
Üyelik Birleşik Arap Devletleri(1958-1961)
Hükûmet Rassid Hanedanlığı
İmam  
• 1918-1948
İmam Yahya
• 1948-1962
Ahmed bin Yahya
• 1962-1970
Muhammed el-Bedir
Vezir  
• 1948 - 1948
İbrahim bin Yahya Hamideddin
• 1948 - 1948
Ali ibn Abdullah el-Vezîr
• 1948-1955
Hasan bin Yahya
Sürgün dönemindeki Vezirler  
• 1962-1962
Ahmed el-Sayarî
• 1962-1967
Hasan bin Yahya
• 1967-1969
Abdurrahman bin Yahya
• 1969-1970
Hasan bin Yahya
Tarihçe  
• Osmanlı İmparatorluğu'ndan bağımsızlık
30 Ekim 1918
30 Eylül 1947[1]
17 Şubat 1948
26 Eylül 1962
1 Aralık 1970
Yüzölçümü
• Toplam
195,000 km2 (75,290 sq mi)
Nüfus
• Tahminî
2.500.000 (1936)
5.313.000 (1960)
Para birimi Yemen riyali
Yemen bakşası
Zaman dilimi UTC+3
Telefon kodu 967
Öncüller
Ardıllar
Yemen Vilayeti
Asir Emirliği
Yemen Arap Cumhuriyeti
Günümüzdeki durumu Yemen

Yemen Mütevekkilî Krallığı (Arapçaالمملكة المتوكلية اليمنية, romanizeel-Memleke el-Mutevekkiliye el-Yamanīya), diğer adlarıyla Yemen Krallığı veya Kuzey Yemen; Kuzey Yemen'de 1918'de bağımsızlığını kazanmış ve 1970'e dek varlığını sürdürmüş devlettir. 1918 yılında İmam Yahya'nın San'a'ya girip bağımsızlığı ilan etmesiyle kurulmuştur. Büyük Yemen ideali yüzünden Birleşik Krallık ile Suudi Arabistan'la karşı karşıya gelmesi dışında tarafsız bir tutum benimsedi. Yemen Meşrutiyet Devrimi'nden sonra başkent Taiz'e taşındı.1962'den 1970'deki Kuzey Yemen İç Savaşı'ndaki nihai yenilgisine kadar Yemen'in bazı kısımlarında kontrolü elinde tuttu.

Tarihçe[değiştir | kaynağı değiştir]

Osmanlı dönemi[değiştir | kaynağı değiştir]

Osmanlı'nın Yemen'de bulunması Yavuz Sultan Selim Han'ın 1517 yılları civarında Mısır'ı fethettiği sıralarda Yemen'in büyük bir kısmına hakim olan İskender'in Yavuz'a tabi olduğunu ilan etmesinin ardından onun adına hutbe okutulmaya başlamasıyla olmuştur. Yemen'e göz dikmiş olan Portekizliler ve yöredeki bazı aşiretlerin sorun çıkartması nedeniyle Hadım Süleyman Paşa 1538'de bütün Yemen'i fethetmiştir.[2]

Yemen Zeydi Devleti[değiştir | kaynağı değiştir]

Osmanlı Hanedanlığı Sünni olduğu için Yemen'deki Zeydiler ile sorun yaşamaktaydılar.[Not 1] Kuzey Yemen dağlarındaki Zeydi aşiretleri -özellikle de Haşîd ve Bâkil kabileleri- Osmanlı'ya karşı isyanlara giriştiler. O zamanın Yemen İmamı El-Mansur el-Kasım'ın öğrencileri ve dostları onun Osmanlı'ya karşı savaşmasını önerdi. İlk başta tereddüt edip reddetmiş olsa da sonrasında bir isyan başlattı.[3][4]

17. yüzyılın ortalarında Osmanlı İmparatorluğu'nun güçlerini Kuzey Yemen'den çıkarttı fakat Dağlık Yemen bölgesinin yönetmenin zorluğu ve Sûnni-Zeydi çatışması nedeniyle Yemen sadece yüzyıl sonra parçalandı.[5][6]

İkinci Osmanlı Dönemi[değiştir | kaynağı değiştir]

1849'da Osmanlı İmparatorluğu, Zeydi imamının Osmanlı egemenliğini tanıması ve Osmanlı kuvvetlerinin San'a'ya konuşlanmasına izin vermesi için Tihâme bölgesini feth etti.[7] Ahmed Muhtar Paşa görevlendirildiği Fırka-i ihtiyâtiyye Ordusu'yla Asîr'deki Muhammed Âiz’i ortadan kaldırdıktan sonra 1872’de tayin edildiği Yemen valiliği sırasında Kuzey Yemen'in en önemli San‘a’yı alarak Yemen'de Osmanlı otoritesini yeniden kurdu.[8][9] Ahmed Paşa otoriteyi sağladığı gibi Yemen'de imar çalışmalarını başlattı. San‘a’da bir kale, cami ve imaret'in yanısıra bir matbaa kurdurttu ve San‘a-Hudeyde arasında telgraf hattı döşetti. Ancak bölgede görev yapan Osmanlı memurlarının Yemenlilere idarî işlerde âdil davranmaması yüzünden 1889’da Yemen’i kendi imamlarının yönetmesini isteyen Zeydîler isyan etti.[10] İsyanı bastırmakla görevlendirilen Hicaz Valisi Ahmed Feyzi Paşa Hudeyde’ye üzerinden San‘a ve Taiz'e ilerleyerek isyanı kısa sürede bastırdı. Yemen’de çıkan isyanları bastırması zor olduğu gibi, Osmanlı'ya pahalıya mal olduğu için reformlar yapılamadığı için Yemen halkı daha çok fakirlik daha çok arttı. Halkın hoşnutsuzluğu giderilemediği için daha da isyan ettiler.[11] 1882, 1896, 1902 1904 ve 1910 isyanları sonrasında I. Dünya Savaşı'ndan kısa bir süre önce; 1913'te, Osmanlı İmparatorluğu resmi olarak Zeydi imamı olan İmam Yahya'ya bazı yetkileri devretmek zorunda kaldı.

20. yüzyıldaki Yemen isyanları[değiştir | kaynağı değiştir]

Yemen İmamı Muhammed bin Yahya'nın ölümünden sonra 4 Haziran 1904[Not 2] tarihinde Yemen İmamı oldu. Zeydi Mezhebi'ne göre o makama geçenlerin birtakım özellikleri arasında savaşçı da olmaları gerekiyordu. Bu vasıfların kendisinde var olduğunu tasdik ettirecek çare olarak babasından kalan haylice servet, silaha dayanarak Yemen kabilelerine isyandan sonra Yemen Vilayeti'nin silahlarını ve hazinesini yağmalamayı vaat ederek iki kez isyan kalkıştı.

1904 İsyanı[değiştir | kaynağı değiştir]

1900'lerin başında San'a kenti

Yemen, Osmanlı İmparatorluğu'nun merkezine olan uzaklığı, mezhepsel farklılıkların körüklediği sorunlar, bölgeye nüfuz etmeye çalışan emperyalist devletlerin baskısı gibi nedenlerle 1882, 1896 ve 1902 yıllarında da isyan hareketlerine girişmiş Yemen, Birleşik Krallık ve İtalya Krallığı'nın kışkırtması[12] ile İmam Yahya önderliğinde 1904 yılında Osmanlı’ya karşı Yemen'in o ana kadar kalkıştığı en büyük isyanı çıkartmışlardır.[13][14] Osmanlı İmparatorluğu o yıllarda maddi sıkıntılar çektiği için ve başkentten uzak olduğu için Yemen'e pek ikmalde bulunamıyordu. Yemen Vilayeti ile Ordu Hazineleri akçeden ve ambarlar da zahireden tümüyle boş idi ve ordunun vaziyeti de karışıktı. İmam Yahya, isyanın başında aşiretleri ile birlikte Yemen Valisi Fâik Paşa'yı San'a'da kuşattı. Tevfik Paşa durumun vaziyetini tam olarak belirtmediği halde para ve yiyecek talep ettiği için kabul edilmedi. Yemen Halkının savunmaya katılması ve Medine’deki Ârif Hikmet Paşa kuvvetlerinin Hudeyde üzerinden yardıma yetişmesi nedeniyle bir ara İmam Yahya barış istediyse de kabul edilmedi.[15] 1905’te isyan şiddetlenip, Yemen aşiretleri tarafından 1 yıl boyunca kuşatma altında kalan askerlerin yemek ve su bulamadığı için şehre yakın kaleleri terk etmesi, açlıktan savaşacak durumda olamamaları, Yemen'den sorumlu Kumandan Muhammed Tevfik Paşanın isyanı bastırmakta zorlanması ve yardım istemesi gerekirken, kendi başarısızlığı ortaya çıkar korkusuyla durumu Payitahta haber vererek yardım istemekte geç kalması gibi etkenler Yemen Türküsü'nde de anlatılan acıklı durumu ortaya çıkarmıştı. Payitaht'ın yolladığı erzakların büyük bir çoğunluğu subaylara gittiğini gören Hasan Muhiddin Paşa bunu engellemek için aşçıları kendisi teftiş etmiştir. Askerler için kesilen katır etlerinin subaylar tarafından teftiş edilmediği sırada onbaşılar etleri kemiğinden sıyırıp sokaklarda fahiş fiyatlarda satıyordu. Etler askerlere ulaşana kadar sadece kemik kaldığı için bir asker "Kazanımıza giren kemikten başka bir şey değildir. Suyunu içip kemiğini atıyoruz." demiştir. Hudeyde yolundan gönder Payitahta haber verildikten sonra bu isyanı bastırmak amacıyla, 1905 yılında Ali Rızâ Paşa komutasında nizamiye birliklerinin yanında Anadolu ve Rumeli’den çok sayıda redif taburu da sevk edilmişti.[16] Fakat Zeydîler’in saldırısıyla askerlerin çoğu yolda öldü ve taburun elindeki çoğu top Yemenlilerin eline geçti.[15] Yemen Türküsündeki dizelerde bu redif taburundan bahsedilmiştir.

Tecrübeli aynı zamanda savaşa istekli Osmanlı birliklerinin nedensizce San’a şehrinin surlarının arkasına kapatılıp bekletilmesi, kendi askerine top atışı yapıp onlarca zaiyat vermesi gibi durumların birliklerin morallerinin bozması nedeniyle isyancılar İmam Yahya önderliğinde San’a şehrine girerek Osmanlı askerlerini öldürmüş ve San'a kentindeki Türk mahallelerini yağmalamıştır.[17] Askeri olarak başarılı olunamayınca Fâik Paşa müzakereyle İmam Yahya'yı ikna etme çalışmalarına girildi fakat İmam Yahya San'a bırakılmaz ise isyandan vazgeçmeyeceğini belirttiği için müzakereler başarılı olmadı.[18] Kuşatma'da insanların açlıktan çocukları yiyecek hale geldiği ve günde 30-40 piyadenin öleceği duruma gelirken subayların daha iyi beslenmesi durumuyla morallerin daha da düşmesiyle direncin kırılmasıyla İmam Yahya San’a şehrinin merkezini ele geçirdi ve burada birçok Osmanlı askerini de esir aldı. San'a'yı ele geçirmiş olan İmam Yahya'nın isyancı ordusu boş ev ve dükkanları yağmalayıp San'a yerlilerinin ölümüne neden olduktan sonra "Arap Arap'a silah atar mı? İşte biz atmadık" diyerek bu olayları bastırmıştır. Bu olayın ardından Mihrali Bey’in kumandasındaki 40. Hamidiye Süvari Alayı Yemen’e sevk etti. Yeni kuvvetlerle bölgeye vali olarak yollanan Ahmed Feyzi Paşa, 15 Temmuz - 1 Eylül 1905 tarihleri arasında yürüttüğü harekatta Taiz’deki kuvvetlerin desteği ile San‘a’ya girdi ve isyan eden aşiretleri bertaraf etti.[19][20] İsyanı bastırmak için 30 bine yakın asker harcandı. İmam Yahya her ne kadar tam da başarılı olmasa da de de facto olarak özerklik kazandı.[21] İmam Yahya'nın eşkıyaca tavırları yüzünden tarımla geçinen binlerce köylü açlıktan öldü.

İsyan'dan sonra Osmanlı Devleti konuyu araştırdı ve sorumluları divan-ı harbe vererek cezalandırıldı.[22] II. Abdülhamid, Yemen meselesini çözümlendirmek için gerekli reformu yapmak amacıyla Yemen ulemâsı ve ileri gelenlerinden bir heyeti İstanbul’a davet etti. Yemenliler ile Osmanlılar arasındaki görüş ayrılığı yüzünden bir sonuç alınamadı. İmam Yahyâ’nın beş kişilik bir temsilciler heyeti İstanbul’a geldi ve düşüncelerini belirten bir rapor sundu ancak hükûmet değişikliği sebebiyle hayata geçirilemedi.

Yemen'de görev almış Hasan Muhiddin Paşa bu isyan hakkındaki raporunda “Açlık birçok facialara neden oldu. Tedbir alınmamış olması, beş bin padişah askerini açlıktan mezara gömdü. Kuyulara çukurlara attırdı. Bunları mürekkeple değil, gözyaşı ile yazıyorum.” sözleri ile durumu özetlemiştir[23]

1910 İsyanı[değiştir | kaynağı değiştir]

1911 yılından kalma, Osmanlı pullu bir Sana'a kartpostalı

İmam Yahya, 1904 senesindeki isyanının ardından San'a sancağındaki kabilelerin tamamının kendine meyletmesinin ardından 1910 senesi sonlarında ikinci kez Osmanlı'ya karşı isyan teşebbüsünde bulundu.

1911 3 Ocak tarihinde Yemen Vilayeti'nden İstanbul'a gönderilen yazıda; dört aydan beri Yemen'in cibal kısmında İmam Yahya'nın, Asir ve Tihame yönünde ise Seyyid İdrisi'nin hareketlerinin arttığı, bu nedenle ordunun takviyesinin lüzumlu olduğu bildirilmiş olmasına rağmen, İstanbul'dan Yemen'e yapılacak yolculuğun aylarca süreceği bilindiği halde meseleyle pek ilgilenilmemesinden dolayı istenilen vakitten çok daha sonra yeni askeri birliklerin sevkine başlanılmasını şikayet etti.[24] Bab-ı Âli buna karşılık olarak Arnavut isyanı gibi birçok isyandan dolayı 3 alay yollayamayacaklarını, yerlilerden ve Şafilerden asker alınımı yapılarak nizamiye taburlarının eksikleri giderilmesinin daha isabetli olacağını. belirtti.[25] İsyan bundan sonra güçlendi ve durum daha ciddi bir hale geldi.

Bunun farkına varan Osmanlı İmparatorluğu Trablusgarp Savaşı'ndan hemen önce, buradaki tümenden önemli bir kısmı silahlarıyla birlikte Yemen'e İmam Yahya ayaklanmasını bastırmak üzere gönderildi. Bu yüzden tümenler tekrar yerlerine iade edilmedi ve Trablusgarp Savaşı da daha da içinden çıkılamaz duruma girdi.[26] Ocak 1912'de İtalyan donanması Kızıldeniz'e girip, buradaki Osmanlı gemilerinden bazılarını batırarak El-Hudeyde limanını bombalamaya başladı. İtalyanların bölgedeki varlığı, deniz ulaşımını aksattığı için Yemen isyanının bastırılmasını zorlaştı.[kaynak belirtilmeli] Ahmet İzzet Paşa'nın topladığı ordu ile İmam Yahya'ya bir harekat başlatmasının ardından Yemen İsyanı neredeyse bitecek bir duruma geldi.[27]

9 Ekim 1911 tarihinde İtalya ile Osmanlı İmparatorluğu arasında Trablusgarp Savaşı'nın çıkması ve İtalya'nın Eritre üzerinden Yemen'e saldırılar düzenlemeye başlaması üzerine taraflar arasında ateşkes yapıldı ve mutabık kalınan Da'an Mukavelesi ile İmam Yahya Türklerin siyasi hakimiyetini, Türk tarafı da Zeydi İmamlarının dini özerkliklerini kabul etti.[28]

I. Dünya Savaşı dönemi[değiştir | kaynağı değiştir]

Yemen, Arap İsyanlarına katılmadı, sadece Osmanlı yönetimine karşı pasif bir muhalefet politikası yürüttü.[29] İngilizler Yemen'i İtilaf Devletleri tarafına çekmeye çalışmış olsa da, İmam Yahya tarafsız bir tutumu benimsedi. Bazı Yemen aşiretleri[Not 3] Arap İsyanı'ndan etkilenerek Birinci Dünya Savaşı sırasında isyana kalkıştılar ama çok da fazla etkileri olmadı.[30] 1916 yılının Aralık ayında İmam Yahya'nın oğlu Ahmed bin Yahya Osmanlı'nın Mekke'ye ve Kabe'ye ateş ettiği, "eğitimli insanları" öldürdüğünü iddia ederek el-Îdrisi'den yardım isteyerek isyana kalkıştı. Haşîd, Bakil, Hamdan, Beni-Harit ve Beni-Matar kabileleri buna karşılık verdi.Ahmed bin Yahya yanına aldığı eşkiya birlikleri ile San'a'yı 23 Aralık'ta kuşattı ama başarılı olamadı. İmam Yahya Ahmed bin Yahya'nın peşinden giderek 28 Mart 1917'de onu teslim olmak zorunda bırakmıştır.

Bağımsızlık[değiştir | kaynağı değiştir]

30 Ekim 1918'de, Osmanlı İmparatorluğu'nun Mondros Ateşkes Mütakeresi uyarınca Yemen’deki Osmanlı birliklerinin silah bırakması gerekiyordu ama şehrin valisi Mahmut Nedim Bey bu emre 45 gün boyunca uymadı. Bu durum yüzünden İmam Yahya San'a'ya girerek Yemen'nin bağımsızlığını ilan etmiştir ve bağımsızlıktan 3 gün sonra İmam Yahya kendini Yemen Zeydi Emirliği'nin hükümdarı ilan etmiştir.[31][32][33] 23 Ocak 1919 Yemen'deki son Osmanlı kuvveti teslim oldu veya Yemen'den çekildi.[34] Ancak şehirde hala Osmanlı memurları bulunuyordu. İmam Yahya Osmanlı memurların şehri terk etmesine izin vermedi.[35]

Kurtuluş Savaşı sürerken hem Mahmut Nedim Bey, hem de İmam Yahya TBMM'ye mektuplar yazdı. Mektuplara 13 Ekim 1923'te "Yemenlilerin kendi idarelerini kurmalarının uygun ve gerekli olduğunu, maddi taleplerin yerine getirilmesinin mümkün olmadığını, ancak teşkilatlanma için gerekli uzman veya memura ihtiyaç duyulduğu takdirde maaşlarının Yemen idaresi tarafından verilmesi kaydıyla Türkiye’nin yardımcı olabileceği" yazıldı. İmam Yahya, Lozan Barış Antlaşması’nın ardından resmî görevi sona eren Mahmud Nedim Bey’in Yemen’de kalmasını istedi. Ancak Mahmud Nedim Bey 1924 yılında Türkiye'ye döndü. Yemen'de kalan Türkler daha sonrasında San'a Valisi Mahmut Nedim Paşa, Yemen Krallığı Dışişleri Bakanı Ragıp Paşa gibi önemli vazifelerde bulunmuşlardır.[36]

İmam Yahya dönemi[değiştir | kaynağı değiştir]

1925 yılında Arabistan haritası

İmam Yahya, Osmanlı ile İngiltere'nin Mart 1914'de belirlediği Menekşe Hattı'nı tanımadığını ilan etti ve Büyük Yemen idealini gerçekleştirmek için İngiliz yönetimindeki Aden Protektorası'na doğru ilerledi.[37] Aden'e 50 km kala İngiliz Hava Kuvvetleri İmam Yahya'sının ordusunu ağır bombardıman altında bıraktığı için geri çekilmek zorunda kaldılar. Geri çekilen İmam Yahya'nın ordusunun ardından gelen İngiliz ordusu da el-Hudeyde limanını işgal edip Asir Emirliği'ne teslim etti.[38] İngilizleri alt edemeyeceğini fark eden ve kaybettiği topraklarını geri almak isteyen İmam Yahya önceliğini iç işlere verdi. Yeni kurulmuş olan Yemen'i güçlendirmeye ve devletinin uluslararası tanınırlık kazanmasına yönelik adımlar attı.[34] Aşiretlerin üzerinde daha fazla kontrol sahibi olduktan sonra ilk düzenli ordusunu kurdu ve tüm isyanlara karşı askeri seferler düzenledi. 1920'lerde kuzeye doğru; Güney Tihâme'ye ve el-Hudeyde'ye saldırdı.[39] Bu yüzden Hicaz ve Necid Krallığı ile çatışmalar yaşamaya başladı.

İmam Yahya'nın çocukları, 1930'lar

İmam Yahya, Muhammed bin Abdullah'ın soyundan geliyor olsa da İmam Yahya'ya itaat etmeyen kabileler de oldu. Kuzey Yemen'deki aşiretleri birleştirmek için 1922'de Haşîd ve Bâkil kabilelerine karşı savaş açtı.[40] İmam Yahya veliaht Prens Ahmed bin Yahya'nın gaddarlığını bildiği için isyanlarda onu komutan atadı. Haşîd eşkiyaları ile Muzaffer Ordu'nun bir sürü çatışması ardından Haşîd kabilesi bozguna uğradı. Prens Ahmed bin Yahya'nın emriyle ordu Haşîd kabilesini yağmaladı ve birçok kişiye tecavüz etti.[41] Bu olaydan sonra İmam Yahya veliaht Prens Ahmed bin Yahya'ya Haşîd kabilelerinin reisleri ile şeyhlerini tutuklatmasını, esirleri toplatmasını ve ayrıca savaş zararlarını karşılaması için Haşîd kabilesinin cüzi olmayan miktarda vergi toplamasını, kabul etmeyenlerin evlerinin yıkılmasını emretti. Tutuklanan Haşîd şeyhleri ve aşiret liderleri Ghamdan hapishanesine gönderildi. Çocuklar dışındaki herkes işkencelerle öldürüldü.[42]

Lozan antlaşması'nda Osmanlı resmen Yemen'den çekildikten sonra ülke belli topraklarında resmiyet kazandı.[43]1924 yılında el-Cevf ve Beydâ kabileleri isyan etti. Bunun üzerine İmam Yahya isyanın bastırması için Seyyid Abdullah el-Vezir liderliğindeki Yeni Ordu'yu gönderdi. 1923 yılında Muhammed ibn Ali el-Îdrisi'nin ölümünden sonra Asir Emirliği'nde ortaya çıkan taht mücadelesinden faydalanan İmam Yahyâ 1925’te el-Hudeyde’yi ele geçirdi. Hudeyde ele geçirilirken el-Cevf kabileleri isyan etti. Orduların el-Cevf'i isyanını bastırmasının ardından İmam Yahya'nın itaate döndüler. 1926 Hicaz ve Necid Krallığı Necran'ı ilhak etti. İmam Yahya Hicaz ve Necid Krallığı'nın bu hareketini tanımadı. 1926 yılında el-İmân adlı Yemen'in milli ilk gazete ile yapılan işgalin haksız olduğu duyurulmaya çalışıldı.[29] 1932'de Yemen ve Irak Krallığı Yemen subaylarının Irak'ta eğitilmesi ile alakalı bir anlaşma imzaladı. Bu antlaşma 1962'de Kuzey Yemen'deki darbede kilit rol oynayacaktı.[44]

İmam Yahya, Güney Yemen'deki İngiliz'lere baskı yapmak ve "iki işgalci güç arasında[Not 4]kendilerine ait olmayan bir toprakta çizilmiş sınır çizgisini"[Not 5] tanımadığını duyurmak için el-Dali'ye girdi. İngilizleri tek başına alt edemeyeceğini bilen İmam, 1926'da Eritre'de kolonisi bulunan İtalya Krallığı ile İtalya-Yemen Antlaşması'nı imzaladı[45], böylece İtalya İmam Yahya'nın Aden Kralı olduğunu kabul etti.[46] 2 Eylül 1926'da Yemen uluslararası alanda tanındı ve Sovyetler Birliği ile diplomatik temaslar Ankara'da gerçekleştirdi ve 1928 yılında Sovyetler Birliği ile bir dostluk ve işbirliği anlaşması imzaladı.[47][48] Ülkelerle diplomatik bağlar arttırılırken el-Dali ve el-Bayda'daki yığınaklarını arttırdı. İmam'ın bu hareketlerini tahrik edici sayan Birleşik Krallık 1928'de İngiliz hava kuvvetleri Yemen'i bombalamaya başladı. Yemen'in hava kuvveti ve hava savunma sistemi bulunmadığı için Yemen tepki veremedi çok fazla zaiyat verdi. 1934 yılında San'a "dostluk" anlaşmasını imzalandı[49] ve böylece Yemen ile Birleşik Krallık arasındaki savaş sona erdi. İngilizler kırk yıl boyunca Yemen'in bağımsızlığını garanti etti ve İmam Yahya'da her ne kadar Menekşe hattını kabul etmese de sınır müzakeresi karşılığında Aden'e saldırmayacağı sözünü verdi.[50]

Abdülaziz ibn Su'ud emri ile 1934'te Suudi-Yemen Savaşı başladı. 30.000 kişilik Suudi birlikleri Tihâme ve el-Hudeyde bölgesini işgal etti fakat Yemen'in 37.000 kişilik ordusuyla karşılık vermesi onların geri çekilmesine neden oldu. 20 Mayıs 1934'teki Taif Antlaşması ile günümüzdeki Yemen-Suudi Arabistan sınırı belirlendi. Yemen Krallığı; Necran, Asir ve Cizan'ı Hicaz ve Necid Krallığı'na bırakmak zorunda kaldı.[34] 1930 ortalarında Hür Yemen Hareketi başladı. Bu hareket, 1948'de yapılacak olan darbede kilit noktası olacaktı.

San'a "dostluk" antlaşmasına rağmen Yahya'nın ulemâsı tarafından müzakere edilen İngiliz Aden Protektorası (daha sonra Yemen Demokratik Halk Cumhuriyeti) ile krallığının güney sınırını tanımaması, zaman zaman İngilizlerle çatışmalara neden oldu.[34] 15 Ekim 1937 tarihinde İtalyan-Yemen Antlaşması uzatıldı.

1944 yılında Kuzeydeki "Devrimin Babası" Şair Muhammed Mahmud ez-Zûbayirî, Mısır'dan Yemen'e döndü, ancak kısa süre sonra güneye kaçarak Büyük Yemen Meclisi'ni kurdu.[51] 1945 yılında Yemen, Arap Birliğinin kurucu üyesi oldu. 30 Eylül 1947 tarihinde Yemen, Birleşmiş Milletlere katıldı. 20. yüzyılın ortalarında Yemen Yahudilerinin çoğu Yemen'i terk etti ve yeni kurulan İsrail'e göç etti.

4 Mart 1946'da Başkan Harry Truman'ın Yemen Kralı İmam Yahya'ya yazdığı bir mektupta Yemen Krallığını egemen bir devlet olarak tanıdı.[52]

1948 Arap-İsrail Savaşı'na küçük bir seferi kuvveti gönderildi.[53]

Ahmed bin Yahya dönemi[değiştir | kaynağı değiştir]

İmam Yahya, 1948'de başarısız bir darbede öldürüldü.[34][54] Birkaç ay sonra İmam Yahya'nın oğlu İmam Ahmed bin Yahya iktidara geldi. Saltanatı; artan gelişme, açıklık ve Büyük Yemen'in yaratılmasına yönelik özlemlerinin önünde duran güneydeki İngiliz varlığı konusunda Birleşik Krallık ile yenilenen sürtüşme ile damgasını vurdu. Ahmed bin Yahya, babasından biraz daha ileri görüşlüydü ve dış ilişkilere daha açıktı. Yine de onun rejimi, babasınınki gibi otokratikti; en sıradan durumlarda bile onun onayı gerekiyordu.[55] Ahmed bin Yahya, katılığı, gaddarlığı ve zulmü ile tanınırdı ve Yemenlilerin onu o dönemde “Ahmed Ya Canah” (Arapçaأحمد يا جناه, romanizeAhmad ya Janah) olarak tanımlamasının nedeni de buydu ve bu özelliğinden dolayı babası, kendisine karşı çıkan isyanları -özellikle Haşid ve Tihame'de- bastırma görevini ona verirdi.[56]

Ahmed bin Yahya, babası İmam Yahya gibi Büyük yemen fikrine sahipti.[55] 1950'lerde Güney Arabistan'da İngiliz egemenliğini tanımadıktan sonra Yemen'i Aden Protektorası'ndan ayırmaya yarayan bir İngiliz-Osmanlı sınırı olan Menekşe Hattı boyunca bir dizi sınır çatışmalar yaşandı.[57] Çatışmaları İngilizler kazanmıştır.

1952 yılında İmam Ahmed, halka açık yerlerde radyo dinlemeyi yasakladı.

Mart 1955'te, bir grup subay ve Ahmed'in iki erkek kardeşi tarafından yapılan bir darbe, kralı bir süreliğine görevden aldı. Ancak darbe çabucak bastırıldı. Ahmed bin Yahya, Arap milliyetçileri ve pan-Arabistler tarafından desteklenen Mısır Cumhurbaşkanı Cemal Abdünnâsır'ın artan baskılarıyla karşı karşıya kaldı ve Nisan 1956'da Mısır ile karşılıklı bir savunma antlaşması imzaladı. Mart 1958'de Yemen, Birleşik Arap Devletleri'ne katıldı. Ancak, bu konfederasyon Suriye'nin Eylül 1961'de Birleşik Arap Cumhuriyeti'nden ve Aralık 1961'de Birleşik Arap Devletleri'nden çekilmesinden kısa bir süre sonra dağıldı. Bu olaylardan sonra Yemen ile Mısır'ın ilişkileri kötüleşti.

1959 yılında Sovyet Kızılhaç ve Kızılay Derneği, Yemen'in kuraklığın etkilerinin üstesinden gelebilmesi için 10.000 ton buğday gönderdi.

Kuzey Yemen İç Savaşı[değiştir | kaynağı değiştir]

1962 yılında Yemen'deki bir kralcı kampı
Kuzey Yemen İç Savaşı'ndaki seferi Mısır Birlikleri

İmam Ahmed, Eylül 1962'de öldü[58] ve yerine oğlu Muhammed el-Bedir geçti. Abdünnâsır'dan ilham alan kraliyet muhafızları komutanı Abdullah es-Sallal tarafından yönetilen Mısır eğitimli subaylar Muhammed el-Bedir'i başa geçtiği yıl onu görevden aldı, San'a'nın kontrolünü ele geçirdiler ve Yemen Arap Cumhuriyeti'ni kurdular. Bu olay Kuzey Yemen İç Savaşı'nı ateşledi.

Kızılhaç delegesi Andre Rocher, Prens Abdullah bin el-Hasan ile

Sovyetler; Yemen Cumhuriyetini bu olaylardan hemen sonra, 29 Eylül 1962'de tanıdı. Suudi Arabistan ve Ürdün ise monarşistleri desteklemeye başladı. 5 Ekim 1962'de Prens Hasan, Suudi Arabistan'ın Cidde kentinde kralcı bir sürgün hükûmet kurdu. 40.447 kişilik Krallık Ordusuna karşılık 55.000 Mısır askeri, 3.000 cumhuriyetçi vardı.[59] Sonrasında asker sayısını 130.000'e kadar çıkardığı için Altı Gün Savaşı'ında kaybetmesini hızlandırdı. Kralcılar Cumhuriyetçilerin sayısal üstünlüğünü azaltmak için Yemen aşiretleri ile anlaştı ve 1965 yılında Kralcılar takriben 220.000 kişiye çıktı. Mısır, 1965'in sonlarında kimyasal silah kullanmaya başladı.[60] 11 Aralık 1966'da on beş gaz bombası nedeniyle iki kişiyi öldü ve otuz beş kişi yaralandı. 5 Ocak 1967'de Prens Hasan bin Yahya'nın karargahı olan Kitaf köyüne yapılan gaz saldırısında 140 kişi öldü 130 kişi de yaralandı. Bu olaylardan sonra Birleşik Krallık ile Amerika Birleşik Devletleri Mısır'a baskı kurdu. Mısır iddiaları kabul etmedi ve bildirilen olayların muhtemelen gazdan değil, napalmdan kaynaklandığını öne sürdüler. Kızıl Haç alarma geçti ve 2 Haziran'da Cenevre'de endişelerini dile getiren bir bildiri yayınladı. Bern Üniversitesi Adli Tıp Enstitüsü, Kızıl Haç'ın raporuna dayanarak, gazın muhtemelen halojen türevler - fosgen, hardal gazı, levizit, klorür veya siyanojen bromür- olduğu yönünde bir açıklama yaptı. Gaz saldırıları Altı Gün Savaşları'ndan 3 hafta sonra durdu. Kimyasal saldırılar yüzünden tahminen 1.500 kişi öldü ve 2.000 kişi yaralandı. Çatışmalar Mısır birliklerinin geri çekildiği 1967 yılına kadar devam etti. 1968'e gelindiğinde, Sana'a'daki son bir kralcı kuşatmasının ardından1970 yılında İslam konferansında Suudilerle anlaşma sağlandı ve Cumhuriyetçi rejimi pekiştiren ilk daimi anayasa 30 Aralık 1970 yılında kabul edildi.[61][62] Çatışma sırasında her iki taraftan 100.000'den fazla kişi öldü. Mısırlı tarihçiler, monarşistlerin kullandığı gerilla savaşı taktikleri nedeniyle bu iç savaşı "Mısır'ın Vietnam Savaşı" olarak adlandırmaktadır.

Silahlı Kuvvetler[değiştir | kaynağı değiştir]

1911'de Yemen askerleriyle Türk subayları.

Yemen daha bağımsız olmadan önce İmamların prestiji sayesinde aşiretleri yönetme yetkisine sahipti ama bu birlikler düzenli değildi. İlk düzenli Yemen ordusu Osmanlı İmparatorluğu'nun dört jandarma taburu ve üç süvari alayı oluşturmak için aşiret askerlerini toplamaya başladığı 19. yüzyılın sonlarına kadar uzanmaktadır.

1907'de San'a kentinde askeri geçit
San'a Askeri Okulu

Bu Osmanlı Tugayları şunlardır:

  • San'a Tugayı
    Merkezi San'a şehri dışında Jebel Benathi, Kaukaban, Anas, Hac (Hajjah), Dhamar, Yarim, Rada'a ve Amran bölgelerinden sorumlu birliktir.
  • Asir Tugayı
    Merkezi Abha şehri dışında Mahayel, Ragal Almaʽa, Beni Shar, el-Ghamdi, Sabya, el-Kunfûza bölgelerinden sorumlu birliktir.
  • el-Hudeyde Tugayı
    Merkezi el-Hudeyde şehri dışında Zabid, Ahvar, Rima Vadisi, Hajir (Hajour), Beyt el-Fakih, Bajil, Ebu Eriş, Cizan bölgelerinden sorumlu birliktir.
  • Taiz Tugayı
    Merkezi Taiz şehri dışında İbb, Ardal Udayn, Ka'atabah, el-Hûrriyah, el-Muha bölgelerinden sorumlu birliktir.

1906 yılında İtalya Krallığı binlerce Yemenliyi orduya aldılar ve onları Somali'de eğitim verdiler. Bu eğitimlere İmam Yahya'da katılmıştır. 1911'deki Trablusgarp savaşındaki Senûsî isyanlarına karşı Yemenli askerleri kullandılar.

Osmanlı İmparatorluğu Yemen topraklarından çekildikten ve İmam Yahya'nın Yemen'de tam kontrole sahip olmasından sonra ilk başta Taiz Tugayı olmakla birlikte Osmanlı'daki Yemen tugayları İmam Yahya'nın safına geçmeye başladı.[29] Osmanlı döneminden kalma Yemen Tugaylarının Arabistan Yarımadasında Yemen'i savunmaya yetmeyeceğini bildiği için İmam Yahya ordu büyüklüğünü arttırdı.

1920'lerde bir Yemen topu

İmam Yahya dönemindeki Tugaylar şunlardır:

  • San'a Tugayı
  • Dhamar Tugayı
  • Taiz Tugayı
  • İbb Tugayı
  • Hudeyde Tugayı
  • Mahvit Tugayı
  • Liva el Şam (Saada) Tugayı
  • Hacı Tugayı

Kara Kuvvetleri[değiştir | kaynağı değiştir]

Yemen Krallığı nispeten küçük bir ülke olduğu için ve 1918'de Osmanlı'nın Yemen'den çekilmesinden sonra yeterli seviyede subay, doktrine sahip olmadan orduda reformlar yapılmaya ve orduyu geliştirilmeye çalışılması yüzünden bir sürü karışıklıklar oluştu. Eğitimde pratikten daha çok teorik yön hakim oldu ve bazı subaylar zekasına,eğitimine göre değil, İmam Yahya'ya yakınlığına göre kademeleri yükseltildi. Bazılarının askeri hiç bir tecrübesi olmadığı halde askeri eğitim vermeye çalışması nedeni ile de eğitimde bir kusura yol açtı.[63] Her ne kadar karışıklar olsa da İmam Yahya'nın askeri tecrübesi ve bölgedeki otoritesi nedeni ile bulunduğu bölgeye göre büyük bir orduya sahiptir.[64] Kara Ordusu 5 kola ayrılmaktadır.[65]

İmamlık Muhafızları (Ukfa birlikleri)[değiştir | kaynağı değiştir]

Ukfa Birlikleri

İmamlık Muhafızları (Arapçaحراس الإمام, romanizeHuras-u el-İmam'i) ya da Ukfa birlikleri (Arapçaالقوات أوكفا, romanizeUkfa el-kuvvet'u); İmam'ı koruma görevine sahip olan, İmam'a kesinlikle sadık olduğu düşünülen, seçkin savaşçılardan oluşan bir birlikti. Ortalama 5.000 askerden oluşmaktaydı.

Muzaffer Ordu[değiştir | kaynağı değiştir]

Muzaffer Ordu'nun askeri yürüyüşü

Muzaffer Ordu (Arapçaالجيش المظفر, romanizeel-Jeyshi el-Muzaffer), 1919'da kurulmuş, ilk askerlerini Osmanlı İmparatorluğu'nun eski Yemen askerleri ile oluşturulmuştur. Ordu ilk kurulduğunda; cephanelikler, farklı kalibre ve ağırlıklarda hafif ve ağır topçu bataryalarına ek olarak çok sayıda çeşitli tipte yaklaşık 400.000 tüfekle dolduruldu.Her yıl, her aşiret devlete belirtilen adette asker yollamak zorunda idi. Her aşiretin, aşiret üyelerinin davranışlarını, ödüllerini ve kötülüklerini bildiren bir katip içeriyordu. Eğer bir asker hırsızlık yaparsa veya izinsiz bir şekilde orduyu terk ederse aşiret reisi imama zararını tazmin etmek zorunda idi.[66] Ordu, asi aşiretlere boyun eğdirmek, askeri harekatlar gerçekleştirmek ve devletteki imam, şehzade ve kamu görevlilerini korumanın yanı sıra, otoriteyi koruma, vergiler toplama gibi işlemleri de gerçekleştirir.[67][68][69][70][71]

Savunma Ordusu[değiştir | kaynağı değiştir]

Savunma Ordusunun askeri yürüyüşü

Savunma Ordusu (Arapça الجيش الدفاعي, romanizeel-Jeyshi el-Diyêiyyû); Yabancı devletlerin, Yemen topraklarında artan hırslarına karşın Muzaffer Ordu'nun yetmemesinden dolayı 1937'de kurulmuştur. Suudlar ve İngilizlerle savaşmasının ardından Yemen'in hatrı bir sayılır bir kısmını kaybettikten sonra İmam Yahya ordusunun modernizasyona ve daha iyi eğitim şartlarına sahip olması gerektiği kanaatine vardı. Muzaffer Ordu'yu reforme etme girişimlerinin başarısızlığı, subaylar arasında şikayetlerin ortaya çıkması ardından aydınların baskısı ile İmam Yahya "yaşı ne olursa olsun tüm Silah sahipleri için zorunlu hizmete dayalı düzenli Savunma Ordusu olan yeni bir ordunun kurulmasında" kararlaştırıldı.[72] Hicaz Krallığı yıkıldıktan sonra Korgeneral Hasan Tahsin el-Fakîr[Not 6] Yemen'e gelip 1930'dan 1944'e kadar İmam Yahya'ya askeri danışman olarak yardımda bulundu.[73] Bu yardımı sırasında Savunma Ordusu'nun kurulmasında büyük bir rol oynadı. Muzaffer Ordu'nun aksine teorik değil tecrübeye dayalı bir eğitime geçildi ancak bu eğitim süresi askerlerin askeri eğitim, muharebe becerileri ve askeri eğitimde ustalaşması için yine de yeterli değildi.[74] Asker alımı Muzaffer Ordu'nunkinin aksine sadece aşiret mensuplarından değil, zorunlu askerlik ile bütün Yemenlilerden oluşuyordu. Orduya alındıktan sonra 10 yıl boyunca dönem dönem eğitim alıyorlardı.

Ulusal Ordu[değiştir | kaynağı değiştir]

Ulusal Ordu (Arapçaالجيش الوطني, romanizeel-Jeyshi el-Vataniyû), Muzaffer ve Savunma ordularına benzeyen, bağımsız bir ordudur. Komutanı Albay Muhammed Hamid idi

Baranî Ordusu[değiştir | kaynağı değiştir]

San'a'daki Aşiret mensupları

Baranî Ordusu (Arapçaالجيش براني , romanizeel-Jeyshi el-Baranî) ya da Aşiret Ordusu (Arapçaالجيش القبائل , romanizeel-Jeyshi el-Kâbayîl), gönüllü olarak hizmet eden düzensiz birliklerdir.Genellikle 1-2 yıl boyunca hizmet eden, kendi tüfeklerini ve erzaklarını getiren piyadelerinden ve süvarilerinden oluşuyordu. Yemen, rakiplerine karşı yürüttükleri savaşlarda esas olarak her zaman aşiretlerden gelen destekçilerine güvendiler. Bu aşiretler genellikle kuzey, kuzeybatı ve doğu bölgelerinde yaşarlar. Bu tip savaşçılar, kabile reisleri tarafından yönetilen ve düzenli bir düzeni olmayan “geleneksel ulusal ordular” olarak sınıflandırılır.[75]

Hava Kuvvetleri[değiştir | kaynağı değiştir]

1930'lu yıllarda Yemen Krallığı uçağı
Yemen Hava Kuvvetleri Madalyonu
Yemen'in aldığı Junkers A35'in planı

Yemen Hava Kuvvetleri (Arapçaالقوات الجوية اليمنية, romanizeAl-Quvat Al-Javviyya Al-Yamania) Almanların ve İtalyanların yardımıyla 1926'da kuruldu.İmam Yahya, 1920'li yıllardaki İngiliz-Yemen sınır çatışmalarında Kraliyet Hava Kuvvetleri'nin Yemen'i bombalması ve Yemen'in herhangi bir uçak ya da uçaksavar olmadığından buna karşılık verememesinden dolayı ülkesine uçak temin etmek için İtalya Krallığı kontak kurmuştur. Ocak 1926 yılında, İtalya'yla ilk 3'ü Nisan ayında ulaşacak bir şekilde 6 uçak teslimatı sözleşmesi yapıldı.1926 yılında 12 Yemenli uçuş eğitimi almak için İtalya'ya gönderildi, bir İtalyan ekibinin yardımıyla Yemen'de de bir uçuş okulu kuruldu. İtalya'dan gelen uçakların durumunun kötü olduğu tespit edildikten sonra İmam Yahya bu durumu İtalyanlara şikayet etti. İtalya'da bu durumdan sonra Yemen'e daha iyi uçak vermeyi kabul etti. Ağustos ayında Yemen'e daha iyi olan uçaklardan bir tanesi ulaştı. Aynı yıl Almanya'dan Junkers tasarımı Junkers A 35 ve Junkers F 13 uçaklarını satın aldı. Yemen'e teslim edilen Junkers A35 uçağı iki aydan kısa bir süre sonra düştü, mürettebatın üçü de öldü. Bu olaylardan hemen sonra İngilizlerle sınır çatışmalarına başladığı için İmam Yahya hava kuvveti kurma çabalarını durdurmak zorunda kaldı.[76]

1926'da İtalyan uçuş okulundan mezun olmak için İtalya'ya gönderilen ilk Yemenli havacılık öğrencileri

1940 yıllarının sonunda Hava kuvvetleri kurma hareketi tekrardan canlandı. Lübnan'dan ikinci el Junkers Ju 52/3m nakliye uçağı, Mısır'dan C64 Norseman, İtalya Cumhuriyeti'nden Douglas C-47 Skytrain uçağı alındı.[77] 1955'da 2 tane USAAF AT-6C eğitim uçağı Suudi Arabistan tarafından Yemen Mütevekkilî Krallığı'na bağışladı. Çekoslovakya Sosyalist Cumhuriyeti ile 1957'de 24 tane İlyuşin İl-10 saldırı uçağı bir silah antlaşması yapıldı.[78] Ancak destek malzemesi ve yedek parça eksikliği nedeniyle bu uçakların hiçbiri uçurulamadı.[Not 7] Aynı dönemde, Sovyetler Birliği'nden 2 tane Mil Mi-1 ve 4 tane Mil Mi-4 helikopterleri; İlyuşin İl-14 nakliye uçağı alındı ve bir Sovyet uçuş okulu Yemen'de açıldı. Uçuş okulları Çekoslovak yapımı 10 tane Zlín Z-26 eğitim uçağıyla donatıldı.[79]

Ordu Modernizasyonu[değiştir | kaynağı değiştir]

1958 yılında Topçu Eğitim kampı

Yemen Krallığı ilk kurulduğunda Osmanlı İmparatorluğu döneminde Arap Yarımadası ve Anadolu'dan daha çok Balkanlara yatırım yaptığı için Yemen'de tarım dışında hiç bir şey bulunmamaktaydı. Osmanlı'dan çaldıkları silahlar[80] ve İtalya Krallığı ve Birleşik Krallık'dan aldıkları tüfekler dışında hiç bir silahı yoktu. İmam Yahya bunu için 1920'lerin başında Yugoslav (veya Alman) ve Avusturya yardımıyla mühimmat fabrikası kurulmasını emretti.

1934'deki Suudi-Yemen savaştaki hezimetten sonra İmam silahlı kuvvetleri modernize etme ve genişletme ihtiyacını gördü. İtalya'dan; 6 hafif tank, 2.000 tüfek, dört uçaksavar, 4 top ve bazı iletişim teçhizatları satın aldı. Irak Krallığı'ndan ise birkaç tüfek ve iletişim teçhizatı alındı. İtalya ayrıca Sana'a'da bir uçuş okulu açtı.[81]

el-Bedir'in tanklardan birini teftiş edereken

Batılı ülkelerin[Not 8] Yemen'in silahlanması hakkında uyguladığı baskılarla rağmen İmam Muhammed el-Bedir Yemen ordusunu güçlendirmekte kararlıydı. Mısır'dan bazı askeri uzmanlar ve subay getirmek için Mısır Başkanı Cemal Abdünnasır ile anlaşma imzalandı. Ayrıca Doğu Bloğu'ndan, başta Sovyetler Birliği, Çekoslovakya ve Çin olmak üzere bazı ülkelerden Yemen'e silah sağlanması, bunların bakımı ve Yemen askerlerinin eğitilmesi üzerine anlaşmalar imzaladı. Antlaşmalar sonucunda 34 tane hafif tank, 50 tane 100mm kalibrelik tank, 100 sahra topu, 70 personel taşıyıcı, bir zırhlı araç ve 70 tane nakliye kamyonu almış oldu. [82] Bu antlaşma, Yemen ordusu tarihinde büyük bir adım olarak kabul edilmektedir. 26 Eylül 1962 devrimi patlak verene kadar bu reformlar devam etti:

  • 1957'de Harp Okulu yeniden açıldı ve Sana'a ve Taiz'de yeni harp okulları açıldı..[83]
  • 1958'de Havacılık Koleji, Astsubay Okulu, Topçu Eğitim kampı ve yeni Harp Okulu kuruldu.
  • 1959'da Taiz'de Polis Koleji'nin kuruldu.[Not 9]
  • Sovyetler Birliği ve Mısır'dan askerler için eğitmenler getirtildi.
  • Yeni birlikler kuruldu:
    • Ulusal Ordu: Muzaffer ve Savunma ordu benzeri bir ordu.
    • El-Bedir Alayı: Yemen ordusundaki ilk zırhlı birlik.
    • Yemen komutanlığı: Orduyu doğrudan kontrol etmek için el-Bedir'e bağlı bir genel komutanlık.

Devrimden önceki ordu boyutu[değiştir | kaynağı değiştir]

Kuzey Yemen İç Savaşı'ndan önce Yemen Mütevekkilî Krallığı'nın düzenli olarak çeşitli kademelerden 40.447 kişilik bir ordusu vardı.

Muzaffer Ordu: 22.090 personel

Savunma Ordusu: 15.990 personel

Ulusal Ordu: 1.396 personel

el-Bedir Alayı: 971 personel

Ulaşım[değiştir | kaynağı değiştir]

1953 yılında İtalya'da Vezir Hasan bin Yahya traktör kullanıyor.

Yemen'in çölleri ve dağlık arazisi nedeniyle ulaşım her zaman zorlayıcı ve uzun olmuştur. Osmanlı İmparatorluğu'nun Yemen'e gelişinin ardından yaptırdığı birkaç yol dışında Yemen Mütevekkilî Krallığı'nda pek yol bulunmamaktaydı. Bu yolların da tamiri genellikle savaş esirleri ya da mahkumlara yaptırılmaktaydı. Osmanlı İmparatorluğu Yemen'e bazı arabalar getirmiş olsa da Mondros Mütarekesi uyarınca askerler Yemen'den çekilirken çoğu arabayı yanlarında götürdü. Yemen'e ilk otomobil Tuğgeneral Yakup'un 1923 yılında İmam Yahya'yı ziyaret ederken hediye olarak Ford model bir otomobil getirmesiyle olmuştur. O zamana kadar Yemen'de sadece atlı araba olduğu için bu otomobil ilk başta hoş karşılanmasa da İmam Yahya bu yabancı icadın kullanımının caiz olduğunu ilan edince şehzadeler, üst düzey yetkililer, zengin tüccarlar ve rütbeli askerler otomobil satın almaya başladılar. Ana yolların ve çevre yollar dışında otomobil kullanımı yasaklandı. Kullananlara ağır para cezaları kesildi. 1950'lerin başına kadar sadece devlette önemli işte bulunanların ve Hudeyde'deki Avrupalı tüccarların arabaları vardı.[84]

Şehirlere gidip mal satmak için giden köylüler ve nakliye için İmam Yahya millî ulaşım ve nakliye şirketi kurdu fakat bu şirketin seferleri tüm Yemen'i kapsamıyordu. Seferin olmadığı daha dağlık bölgelerde patikalar üzerinden genellikle deve, katır ve eşeklerin oluşturduğu kervanlarla ulaşım sağlanırdı. Liva el Şam, Hacı, Ma'rib ve İbb gibi çeşitli tugayların üsleri bu patikaların birleştiği noktalara kuruldu. Böylece kervanlar eşkiyalardan korunabiliniyordu.

Osmanlı İmparatorluğu döneminde Hudeyde ile San'a'yı birbirine bağlayan bir demir yolu yapılmış, Fransızlar tarafından 1908 yılında Hudeyde limanında bazı onarımlar yapılırken, 8 km'lik demir yolu inşa edildi ancak liman 1912'de İtalyanlar tarafından bombalandıktan sonra Yemen'deki demir yollarına pek ilgi gösterilmemiştir. 1934 San'a dostluk antlaşmasının ardından Birleşik Krallık Aden ile San'a'yı demir yolu ile birbirine bağlama fikrini İmam Yahya'ya sundu. İngilizlerin önceden Yemen'i bombalaması gibi nedenlerden dolayı İmam Yahya bu fikri sıcak karşılamadı ve reddetti.[85]

Din[değiştir | kaynağı değiştir]

Kuzey Yemen mezhep haritası
  Şii
  Sûnni

Kuzey yaylalarındaki Zeydiler yüzyıllar boyunca Yemen'de siyasi ve kültürel olarak baskın olmuşlardır. Zeydîlerin kendine özgü bir sosyokültürel yapısı olan Yemen bölgesine intikal edip devlet kurmalarından itibaren günümüze kadar devam eden varlığı, siyasî bakımdan dönem dönem muğlak ve istikrarsız bir seyir izleyerek kesintilere uğramıştır. Zeydîlerin dini-politik yönetimini kabul etmeyen sunni halk kesiminin ilk isyanları, Yemen imamı El-Hadi İla'l-Hakk Yahya döneminde olmuştur.[86]

Yemen Mütevevekkilî Krallığı'nın kontrol ettiği bölgelerderin mezhebi yaklaşık olarak ~55% Zeydi, ~45% Sünniydi. Zeydî imamları Yemenliler tarafından "Halife" unvanıyla anılırlar. Zeydî kanunları İmam Yahya birlikte imâmet prensibi Zeydiyye’nin mezhep esasları arasında yerini aldı ve Zeydiyye kurumsallaşma sürecine girdi fakat Sünniler bunu kabul etmemiştir. Hz. Ömer'e Zeydîlik hakkındaki fikri sorulduğunda Hz. Ömer hakkındaki fikrini sorulduğunda "Hayırdan başka bir şey söyleyemeyeceğini" söylendiği için diğer mezhepler Zeydîliğe antipati duymaktadır.[87] Bu durum Osmanlıların Zeydileri kafir ilan etmesine kadar ilerlemiştir. Bu yüzden Yemen'de hiçbir zaman istikrar tamamen sağlanamamıştır. İsyanlar ve mezhep çatışmaları Yemen'de hala bitmemiştir. Günümüzde Zeydîler, başta San‘a ve Sa‘de olmak üzere Yemen’in değişik bölgelerinde hakim mezhep olarak kültürlerini devam ettirmektedir.[88]

Devletin İsimleri[değiştir | kaynağı değiştir]

Yemen, İslâm coğrafyacılarına göre dünyanın merkezi kabul edilen Mekke’nin doğusuna doğru dönüldüğünde Kâbe’nin güneyinde, yani haritaya göre sağında kaldığı için el-yamin (Arapçaاليمين, romanizeel-Yamin) ismini almıştır.[31]

Helenistik Yunanların terimi olan Arabia Eudaimon (Grekçe:Εὐδαίμων Ἀραβία, romanize:Evdaímon Aravía) Romalı coğrafyacılar tarafından Arabia Felix (Bereketli/Talihli Arabistan) olarak çevrilirken Arapların dilinde ise Yemen es-sa'id (Arapçaاليمن السعيد, romanizeel-Yaman es-sâ'īd) (Mutlu Yemen) olarak adlandırılmaktaydı.[89]

Yemen Zeydi Emirliği[değiştir | kaynağı değiştir]

Yemen'in İslam ile tanışması daha Muhammed Peygamber zamanında bizzat onun elçilik görevine uygun olarak, yöre halkına hitaben mektup yollayarak İslam'a davet edişi ve Yemenlilerin bu davete karşılık verişi ile başlar. Dört Halife döneminde iyiden iyiye İslam hakimiyetine giren Yemen İslam'ın yayılışının üzerinden çok zaman geçmeden bölge haklı arasında Sünnî-Şii ayrımında oluşan ikilemede Şiiliğin başkalaşım geçirmiş bir kolu olan, adını Hz. Ali'nin takipçisi Zeyd'den alan Zeydiliği ağırlıklı olarak benimsiyen halk topluluğu ve "Seyyid" olarak seçilmiş İmamların[90] çabasından sonra İmam Yahya döneminde kurtulmasından sonra kurulmuş devletin ismi halkın geneli ve yönetici Zeydî olduğundan ve daha Avrupa'daki terimlere benzetilmeye çalışıldığında prensliğe benzer bir otoriteye sahip olduğu için Yemen Zeydi Emirliği koyuldu.1918 yılından 1926 yılına kadar bu isim kullanıldı.[91]

Yemen Mütevekkilî Krallığı[değiştir | kaynağı değiştir]

2 Eylül 1926'da Yemen kabileleri İmam Yahya'ya boyun eğmeye başladıktan sonra İmam Yahya'nın Yemen halkının ve topraklarının önemli bir kısmı üzerinde nüfuzû ciddi bir noktaya ulaşmış durumdaydı. Dolayısıyla Yemen emirlik denmeyecek kadar bir otorite, güce sahip olduğu için İmam Yahya ülkenin adını değiştirmeye karar verdi. Dolayısıyla Mütevekkil "Allâh’a tevekkül eden, işini O’nun irâdesine bırakan, Allâh’tan gelene râzı olan"[92] anlamına gelen terim ile daha büyük bir devlet biçimi olan krallık terimi krallık terimini kullanarak Yemen Mütevekkilî Krallığı olarak değiştirildi.[93][94]

Kuzey Yemen[değiştir | kaynağı değiştir]

Yemen Mütevekkilî Krallığı, 30 Eylül 1947'de Birleşmiş Milletlere katıldığında tüm Yemen'i temsil etmekteydi. Çünkü her ne kadar Yemen Krallığı sadece Kuzey Yemen'in sahibi olsa da Güney Yemen o zamanlar Birleşik Krallık kolonisi olduğu için bir söz hakkı yoktu. Ancak krallığın çöküşünden sonra kurulan Yemen Arap Cumhuriyeti ve Aden Kolonisi'nin ardından kurulan Yemen Demokratik Cumhuriyeti sayesinde nedeniyle Güney Yemen, Kuzey Yemen kadar söz sahibi hale geldi. Bu oluşan çift başlılık nedeniyle Yemen Mütevekkilî Krallığı günümüzde Kuzey Yemen olarak anılmaktadır.[95]

Galeri[değiştir | kaynağı değiştir]

Çizim[değiştir | kaynağı değiştir]

Ayrıca bakınız[değiştir | kaynağı değiştir]

Notlar[değiştir | kaynağı değiştir]

  1. ^ Bunda Zeydileri kafir olmakla suçlamalarının da büyük bir etkisi vardır.
  2. ^ Osmanlı kaynaklarında Nisan 1904 olarak geçmektedir.
  3. ^ özellikle daha sonrasında Asir emiri olucak olan Muhammed ibn Ali el-Îdrisi
  4. ^ Osmanlı İmparatorluğu ile Birleşik Krallık'ı kast etmiştir.
  5. ^ bkz. Menekşe Hattı
  6. ^ Şam'da doğup, büyümüş ve burada eğitim görmüş olan; Osmanlı ordusunda askerlik yapmış bir komutan
  7. ^ Uçurulamayan uçaklar büyük ihtimalle Şu fotoğraftaki uçaklardır.
  8. ^ Özellikle Birleşik Krallık ile Amerika Birleşik Devletleri
  9. ^ Bu Kolejden mezun olan polisler Yemen'in ilk polisleridir.

Kaynakça[değiştir | kaynağı değiştir]

  1. ^ "Yemen|United Nations". 31 Temmuz 2022 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 22 Temmuz 2022. 
  2. ^ Uzunçarşılı, 1983: II s. 391-97
  3. ^ Harold F. Jacob (2007). Kings of Arabia: The Rise and Set of the Turkish Sovranty in the Arabian Peninsula. Garnet & Ithaca Press. p. 70. ISBN 1859641989
  4. ^ Muḥammad ibn Aḥmad Nahrawālī (2002). Lightning Over Yemen: A History of the Ottoman Campaign in Yemen, 1569–71 [البرق اليماني في الفتح العثماني] (in Arabic). OI.B.Tauris. p. 197. ISBN 1860648363
  5. ^ "Yemen". web.archive.org. TDV İslâm Ansiklopedisi. 13 Şubat 2015. 13 Şubat 2015 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 16 Nisan 2022. 
  6. ^ Tuchscherer, Michel (1 Temmuz 2000). "Chronologie du Yémen (1506-1635)". Arabian Humanities. Revue internationale d’archéologie et de sciences sociales sur la péninsule Arabique/International Journal of Archaeology and Social Sciences in the Arabian Peninsula (Fransızca) (8). doi:10.4000/cy.11. ISSN 1248-0568. 17 Haziran 2022 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 14 Haziran 2022. 
  7. ^ "Yemen'de bir Osmanlı-Arap şehri: Yemen". Dergipark. 24 Mart 2020 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 23 Haziran 2022. 
  8. ^ "Yemen Chronology". Worldstatesmen. 18 Ağustos 2002 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 16 Haziran 2022. 
  9. ^ "Chronologie du Yémen". www.mmsh.fr. Maison Méditerranéenne des Sciences. Erişim tarihi: 22 Haziran 2022. 
  10. ^ "Yemen'de Türk izleri". web.archive.org. Ufuk Ötesi. 16 Temmuz 2011. 16 Temmuz 2011 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 16 Nisan 2022. 
  11. ^ "YÉMEN – Géographie, religion, histoire, politique" (İngilizce). Lecourrierdumaghrebetdelorient. 27 Haziran 2018 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 22 Haziran 2022. 
  12. ^ "Osmanlı Yönetimindeki Yemen'de İngiliz Siyaseti". Researchgate. Şubat 2019. 27 Haziran 2022 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 27 Haziran 2022. 
  13. ^ "Yemen:2". www.royalark.net. Royal Ark. 4 Aralık 2008 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 23 Haziran 2022. 
  14. ^ "Yemen'de Osmanlı İdaresi ve İmam Yahya İsyanı". Siyasal Hayvan. 26 Nisan 2016. 4 Haziran 2016 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 12 Nisan 2022. 
  15. ^ a b "Yemen". web.archive.org. TDV İslâm Ansiklopedisi. 13 Şubat 2015. 13 Şubat 2015 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 16 Nisan 2022. 
  16. ^ "Yemen İsyanı ve Trabzon Redif Taburu (1905-1906)". Dergi Park. 26 Mart 2020 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 19 Haziran 2022. 
  17. ^ Rüstü, Paşa. Ah O Yemendir: Yemen Hatırası. ISBN 9786254192111. 
  18. ^ "Mustafa Kemal Atatürk'ün Yemen'e Tayini ve Bununla İlgili Belgeler". Mustafa Kemâlim. 12 Eylül 2017. 21 Şubat 2018 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 27 Haziran 2022. 
  19. ^ Çakaloğlu, s. 172
  20. ^ Osmanlı İmparatorluğu'nda Yemen'de Zeydi İmam Yahya'nın İsyanı(1904-1914) -Fatıma Hilal BAYTAR
  21. ^ II. Abdülhamit’in Yemen’de Islahat Çabaları (1898-1908
  22. ^ "La Turquie et le Yémen" (Fransızca). Questions d'Orient - Questions d'Occident. 29 Mart 2015. 22 Eylül 2020 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 22 Haziran 2022. 
  23. ^ Kumandan, Hasan Muhiddin Paşa. Ah O Yemen – 1904 İsyanı. s. 72. ISBN 9786054534029. Erişim tarihi: 19 Haziran 2022. 
  24. ^ Yemen Vilayeti'nden Alınan R. 21 Kanunıevvel 1326/ M. 3 Ocak 1911 tarihli Telgrafname
  25. ^ Yemen Vilayeti'ne çekilen R. 25 Kanunı Evvel 1326/ M. 7 Ocak 1911 Tarihli Telgrafname
  26. ^ Cemaleddin Efendi (2005). Siyasi Hatıralarım 1909-1913. İstanbul: Nehir Yayınları. ISBN 9789756711729.  ss. 66-67
  27. ^ "Akdeniz Üniversitesi: Yemen İsyanı" (PDF). 
  28. ^ "MÜTEVEKKİL-ALELLAH, Yahyâ Hamîdüddin - TDV İslâm Ansiklopedisi". TDV İslam Ansiklopedisi. 30 Haziran 2022 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 3 Ağustos 2022. 
  29. ^ a b c Camberlin, Marie; Samouiller, Ségolène (1 Temmuz 2001). "Chronologie du Yémen contemporain (1904-1970)". Arabian Humanities. Revue internationale d’archéologie et de sciences sociales sur la péninsule Arabique/International Journal of Archaeology and Social Sciences in the Arabian Peninsula (Fransızca) (9). doi:10.4000/cy.67. ISSN 1248-0568. 22 Haziran 2022 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 22 Haziran 2022. 
  30. ^ "Sabia (Country)". 11 Mart 2014 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 1 Haziran 2013. 
  31. ^ a b "Yemen". web.archive.org. TDV İslâm Ansiklopedisi. 13 Şubat 2015. 13 Şubat 2015 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 16 Nisan 2022. 
  32. ^ "Mütevekkil-Al-Ellah, Yahyâ Hamîdüddin". TDV İslam Ansiklopedisi. TDV İslâm Ansiklopedisi. 30 Haziran 2022 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 30 Haziran 2022. 
  33. ^ "Chronologie du Yémen en guerre". www.lesclesdumoyenorient.com. 26 Ekim 2020 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 22 Haziran 2022. 
  34. ^ a b c d e "YÉMEN – Géographie, religion, histoire, politique" (İngilizce). Lecourrierdumaghrebetdelorient. 27 Haziran 2018 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 22 Haziran 2022. 
  35. ^ "29 Mart 2015 tarihli Ayşe Hür köşe yazıs
  36. ^ Milli Mücadele Dönemi'nde Yemen-Türkiye İlişkileri/İmam Yahya-Mustafa Kemal Paşa Yazışmaları (Prof. Dr. Mim Kemal Öke)
  37. ^ History of Arabia, Encyclopædia Britannica (Macropædia Vol. 1). 1979. s. 1043-1051. 
  38. ^ اليمنية, الدولة العثمانية الجمهورية العربية. "المملكة المتوكلية اليمنية". المعرفة (Arapça). 12 Mayıs 2017 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 23 Haziran 2022. 
  39. ^ John, M. Willis (1934). Unmaking North and South: Cartographies of. ISBN 4131071320. 
  40. ^ "Will Yemen Be Divided Again?". United World International. UwiData. 28 Ağustos 2019. 10 Mayıs 2021 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 16 Haziran 2022. 
  41. ^ "مادة تاريخية | حول تنكيل الإمام يحيى بقبائل صنعاء سنة 1922م". اليمن الجمهوري (Arapça). 18 Ocak 2022. 30 Temmuz 2022 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 30 Temmuz 2022. 
  42. ^ "هكذا نكّل الإمام يحيى بقبائل صنعاء سنة 1922". اليمن الجمهوري (Arapça). 22 Ekim 2018. Erişim tarihi: 30 Temmuz 2022. 
  43. ^ Polat, Ü Gülsüm (2017). "Osmanlı'dan Cumhuriyet'e Yemen İle İlişkiler (1911-1938)". Atatürk Araştırma Merkezi Dergisi. 33 (96): 113-154. ISSN 1011-727X. 
  44. ^ Burrowes, Robert D. (2010). Historical Dictionary of Yemen (İngilizce). Rowman & Littlefield. ISBN 978-0-8108-5528-1. 12 Nisan 2022 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 12 Nisan 2022. 
  45. ^ "The foreign office and Anglo-Italian involvement in the Red Sea and Arabia, 1925-28". web.archive.org. 7 Ocak 2009. 12 Temmuz 2017 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 16 Nisan 2022. 
  46. ^ Newspaper
  47. ^ "Заключение первого советско-йеменского договора". ricolor.org. 27 Aralık 2015 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 17 Nisan 2022. 
  48. ^ "12 лет назад". web.archive.org. 2 Şubat 2008. 2 Şubat 2008 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 22 Haziran 2022. 
  49. ^ "Osmanlı Devleti'nin Sahadan Çekilmesinden Sonra Yemen". Fikir Coğrafyası. Erişim tarihi: 30 Haziran 2022. 
  50. ^ "المملكة المتوكلية اليمنية والاستعمار البريطاني". yemen-nic.info. 8 Nisan 2008 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 23 Haziran 2022. 
  51. ^ "Muhammad Mahmoud al-Zubairi: The Conscience of Yemen". Al-Madaniya Magazine (İngilizce). 30 Kasım 2017. 22 Aralık 2019 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 17 Nisan 2022. 
  52. ^ "Yemen - Countries - Office of the Historian". history.state.gov. 28 Temmuz 2022 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 30 Temmuz 2022. 
  53. ^ Morris, Benny (2008), 1948: The First Arab-Israeli War 26 Haziran 2016 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi., Yale University Press, p.205, New Haven, 978-0-300-12696-9.
  54. ^ "History of Yemen - Key Figures in Yemen's history". www.nationsonline.org. 24 Haziran 2011 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 30 Temmuz 2022. 
  55. ^ a b "Yemen: After Ahmad the Devil". Time (İngilizce). 5 Ekim 1962. ISSN 0040-781X. 1 Nisan 2022 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 16 Nisan 2022. 
  56. ^ "في مثل هذا اليوم قتل أحمد حميد الدين ليطوى بذلك سجل الإمامة في اليمن وإلى الأبد". yemeninews.net (Arapça). Erişim tarihi: 21 Temmuz 2022. 
  57. ^ Rabasa, Angel; Boraz, Steven; Chalk, Peter; Cragin, Kim; Karasik, Theodore W. (2007). Ungoverned Territories: Understanding and Reducing Terrorism Risks (İngilizce). Rand Corporation. ISBN 978-0-8330-4152-4. 19 Kasım 2020 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 16 Haziran 2022. 
  58. ^ Imam Ahmad of Yemen
  59. ^ Ali, Abdullah Saleh. Yemen Army: North Yemen Civil War, Mutawakkilite Kingdom of Yemen (İngilizce). 
  60. ^ "Kingdom of Yemen/Yemen Arab Republic/North Yemen (1948-1990)". University of Central Arkansas. 15 Aralık 2021 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 2 Temmuz 2022. 
  61. ^ "History of Yemen - Key Figures in Yemen's history". www.nationsonline.org. Nations Online. 24 Haziran 2011 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 23 Haziran 2022. 
  62. ^ Halliday. 1975: s. 95 vdd
  63. ^ تأسيس الجيـش اليمنـي ودوره العسكـري والسياسـي 1337- 1382هـ/ 1918- 1962م ، رسالة ماجستير ، أحمد علي أحمد حسن الزراعي ، جامعة صنعاء ، الباب الأول :تأسيس الجيش النظامي وتنظيماته الإدارية والعسكرية ، الفصل الأول: الجيـش المظفر النظامي ، ص 24
  64. ^ "القوات المسلحة اليمنية". areq.net. Erişim tarihi: 25 Haziran 2022. 
  65. ^ Ahmed Ali, Ahmed Hassan al-Zari. The establishment of the Yemeni army and its military and political role 1918 - 1962 AD (Arapça). 
  66. ^ "القوات المسلحة اليمنية". areq.net. Erişim tarihi: 23 Haziran 2022. 
  67. ^ هيئة العمليات الحربية : مطبوعة، الورقة الثالثة.
  68. ^ سيف الدين آل يحيى: اليمن في عيون البعثة العسكرية العراقية، الدار العربية للموسوعات، 1940-1943م، الطبعة الأولى، ص. ص 281- 282.
  69. ^ سلطان ناجي: مرجع سابق، ص 122.
  70. ^ - أحمد قائد الصايدي: اليمن في عيون الرحالة الاجانب، الطبعة: الأولى، 2011 ، إخراج: الافاق للطباعة والنشر، الناشر: مرکز الدراسات والبحوث الأمني، ص 41.
  71. ^ عبد الله السلال، عبد الرحمن الإرياني ، عبد السلام صبرة: وثائق أولى، عن الثورة اليمنية، مركز الدراسات والبحوث اليمني، دار الآداب، بيروت، 1985، ص 84.
  72. ^ القوات المسلحة بين الامس واليوم:الحديث عن قوات مسلحة منظمة قبل قيام الثورة أمر يبتعد عن الدقة - تصفح: نسخة محفوظة 06 مارس 2016 على موقع واي باك مشين.
  73. ^ موسوعة الأعلام، خير الدين الزركلي، 1980
  74. ^ تأسيس الجيـش اليمنـي ودوره العسكـري والسياسـي 1337- 1382هـ/ 1918- 1962م ، رسالة ماجستير ، أحمد علي أحمد حسن الزراعي ، جامعة صنعاء ، الباب الأول :تأسيس الجيش النظامي وتنظيماته الإدارية والعسكرية ، الفصل الثاني: تنظيم الجيش البراني وتأسيس الجيش الدفاعي النظامي ، ص 60
  75. ^ الموسوعة العسكرية، المؤسسة العربية للدراسات والنشر، تاريخ النشر: 01/08/1977، ص 471.
  76. ^ Cooper, Tom (2017). Hot Skies Over Yemen, Volume 1: Aerial Warfare Over the South Arabian Peninsula, 1962-1994. Solihull, UK: Helion & Company Publishing. ISBN 978-1-912174-23-2
  77. ^ Cooper, Tom (2017). Yemen Üzerinde Sıcak Gökyüzü, Cilt 1: Güney Arap Yarımadası Üzerinde Hava Savaşı, 1962-1994 . Solihull, Birleşik Krallık: Helion & Company Publishing. ISBN'si 978-1-912174-23-2. s 6-7
  78. ^ Cooper, Tom (2017). Yemen Üzerinde Sıcak Gökyüzü, Cilt 1: Güney Arap Yarımadası Üzerinde Hava Savaşı, 1962-1994 . Solihull, Birleşik Krallık: Helion & Company Publishing. ISBN'si 978-1-912174-23-2. s8-9
  79. ^ Cooper, Tom (2017). Yemen Üzerinde Sıcak Gökyüzü, Cilt 1: Güney Arap Yarımadası Üzerinde Hava Savaşı, 1962-1994 . Solihull, Birleşik Krallık: Helion & Company Publishing. ISBN'si 978-1-912174-23-2. s 9
  80. ^ Kumandan, Hasan Muhiddin Paşa. Ah O Yemen – 1904 İsyanı. s. 72. ISBN 9786054534029. Erişim tarihi: 19 Haziran 2022. 
  81. ^ "Gulf Coalition Operations in Yemen (Part 1): The Ground War". The Washington Institute (İngilizce). 6 Aralık 2017 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 9 Temmuz 2022. 
  82. ^ تأسيس الجيش اليمني ودوره العسكري والسياسي 1337- 1382ه/ 1918- 1962م، رسالة ماجستير، أحمد علي أحمد حسن الزراعي، جامعة صنعاء، الباب الثاني محاولات تطوير وتأهيل الجيش اليمني، ص 104
  83. ^ العميد الركن أحمد محمد الولي مدير الكلية الحربية ل«26 سبتمبر»: الكلية منارة علم ومعرفة ورافد أساسي للكوادر القيادية نسخة محفوظة 04 مارس 2016 على موقع واي باك مشين.
  84. ^ "المواصلات في زمن الإمام يحيى". اليمن الجمهوري (Arapça). 9 Eylül 2018. Erişim tarihi: 8 Ağustos 2022. 
  85. ^ المصدر/ اليمن الثورة والحرب حتى عام 1970 – إدجار أوبلانس
  86. ^ "ZEYDİYYE". TDV İslâm Ansiklopedisi. Erişim tarihi: 2022-08-15. 
  87. ^ Bekir Topaloğlu, Kelâm İlmi Giriş, İstanbul 1981203, el-Bağdadî, Mezhepler Arasındaki Farklar (el-Fark Beyne'l-Firak) Çev. Ethem Ruhi Fığlalı, İstanbul 1979, 36
  88. ^ "ZEYDÎLER". TDV İslâm Ansiklopedisi. Erişim tarihi: 2022-08-15. 
  89. ^ Sharabi 1962: s. 243
  90. ^ Halliday, 1975: s. 82-83
  91. ^ Sharabi, 1962: s. 245-46
  92. ^ "Mütevekkil Nedir?". 9 Mart 2020 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 21 Temmuz 2022. 
  93. ^ "Chronologie du Yémen". www.mmsh.fr. Maison Méditerranéenne des Sciences. Erişim tarihi: 22 Haziran 2022. 
  94. ^ "Yemen: A Country's Crisis Outlined In Five Maps". Alistair Reign News Blog (İngilizce). 9 Nisan 2016. 7 Ağustos 2022 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 7 Ağustos 2022. 
  95. ^ "Constitution of the Yemen Arab Republic, 1970". al-bab.com (İngilizce). 9 Şubat 2018 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 21 Temmuz 2022. 

Genel[değiştir | kaynağı değiştir]

  • المملكة المتوكلية في اليمن 30 Temmuz 2022 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.
  • المصدر/ التاريخ العسكري لليمن – سلطان ناجي
  • Йеменская Республика и её города : Международные отношения, 2006.(Gusterin, Pavel Vyacheslavovich)ISBN 5-7133-1270-4
  • Йемен: из истории взаимоотношений  : Азия и Африка сегодня (Gusterin, Pavel Vyacheslavovich)
  • Памяти Карима Хакимова : Дипломатическая служба журнал.(Gusterin, Pavel Vyacheslavovich)
  • Йеменская революция. 1962—1975 (Gennadi Gerasimov)
  • Йемен : Советская Историческая энциклопедия в 16 томах (Индра — Каракас)
  • Йемен // Proekt-Wms 24 Şubat 2021 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.

Dış bağlantılar[değiştir | kaynağı değiştir]