Yemen Mütevekkilî Krallığı

Vikipedi, özgür ansiklopedi
Kuzey Yemen
المملكة المتوكلية اليمنية
Yemen Mütevekkilî Krallığı
1918-1970
{{{arma_açıklaması}}}
Yemen arması
(1956-1970)
Yemen Mütevekkili Krallığı'nın Arap Yarımadası'ndaki konumu
Yemen Mütevekkili Krallığı'nın Arap Yarımadası'ndaki konumu
Tür Birleşik Arap Devletleri üyesi (1958-1961)
Başkent San'a (1918-1948)
Taiz (1948-1962)
Yaygın diller Arapça
Resmî din
Zeydi Şii İslamı
Hükûmet İslamî teokratik mutlak monarşi
İmam  
• 1918-1948
Yahya Muhammed Hamideddin el-Mütevekkil
• 1948-1962
Ahmed bin Yahya
• 1962-1970
Muhammed el-Bedir
Tarihçe  
• Osmanlı İmparatorluğu'ndan bağımsızlık
30 Ekim 1918
30 Eylül 1947
26 Eylül 1962
1 Aralık 1970
Yüzölçümü
• Toplam
195,000 km2 (75,290 sq mi)
Para birimi Kuzey Yemen riyali
Zaman dilimi UTC+3
Telefon kodu 967
Öncüller
Ardıllar
Yemen Vilayeti
Asir Emirliği
Yemen Arap Cumhuriyeti
Günümüzdeki durumu Yemen

Yemen Mütevekkilî Krallığı (Arapçaالمملكة المتوكلية اليمنية, romanizeel-Memleke el-Mutevekkiliye el-Yamanīya), diğer adlarıyla Yemen Krallığı veya Kuzey Yemen; Yemen'in kuzeyinde 1918-1962 yılları arasında varlığını sürdüren bir devletti. Başkenti 1948 yılına kadar San'a olup daha sonra Taiz'e taşındı.1962'den 1970'e kadar, Kuzey Yemen İç Savaşı'ndaki nihai yenilgisine kadar Yemen'in bazı kısımlarında kontrolü elinde tuttu. 30 Eylül 1947'de Birleşmiş Milletler'e katıldı.

Tarihçe[değiştir | kaynağı değiştir]

Arka plan[değiştir | kaynağı değiştir]

Zeydi imamları, 17. yüzyılın ortalarında Osmanlı İmparatorluğu'nun güçlerini Kuzey Yemen'den kovdu, ancak bir yüzyıl içinde Yemen'in dağlık arazisini yönetmenin zorluğu nedeniyle Yemen'in birliği parçalandı.[1]

1849'da Osmanlı İmparatorluğu, Zeydi imamına Osmanlı egemenliğini tanımasına ve küçük bir Osmanlı kuvvetinin Sana'a konuşlanmasına izin veren bir anlaşma imzalaması için baskı yapmak için Tihâme bölgesini işgal etti. Bununla birlikte, Osmanlılar Yemen'i tamamen kontrol altına almayı başaramadı.[2] 1882, 1896, 1902 ve 1904 isyanları sonrasında I. Dünya Savaşı'ndan kısa bir süre önce; 1913'te, Osmanlı İmparatorluğu resmi olarak Zeydi imamlarına bazı yetkileri devretmek zorunda kaldı.

1904 İsyanı[değiştir | kaynağı değiştir]

Birleşik Krallık kışkırtması ile İmam Yahya önderliğinde 1904 yılında Osmanlı’ya karşı isyana kalkan Yemen, bu tarihin öncesinde 1882, 1896 ve 1902 yıllarında da isyan hareketlerine girişmiş, devamlı olarak bu bölgede huzursuzluk çıkarıp Osmanlı kuvvetlerini meşgul etmiş ve ordunun yara almasına, zayiatlar olmasına sebep olmuştur.[3]

Bağımsızlık[değiştir | kaynağı değiştir]

Yemen Arap İsyanlarına katılmamıştır. 30 Ekim 1918'de, Osmanlı İmparatorluğu'nun Yemen'den çekilmesinin ardından, Rasid Hanedanı üyesi İmam Yahya Muhammed San'a'ya girerek Kuzey Yemen'nin bağımsızlığını ilan etmiştir. İmam Yahya bağımsızlıktan 3 gün sonra Yemen Zeydi Emirliği'nin hem hükümdarı hem de Zeydi imamı (dinî lider) olmuştur.[4]

İmam Yahya dönemi[değiştir | kaynağı değiştir]

İmam Yahya yeni kurulmuş devletinin uluslararası tanınırlık kazanmasını sağladı.

1925 yılında Osmanlı'nın teslim olmasından sonra İngilizlerin 1918'den 1921'e işgal kadar ettiği El-Hudeyde Limanı'nı ve Tihâme'nin güneyini ele geçirdi.

1926 yılında İtalya Krallığı ile Yemen, İtalya-Yemen Antlaşması'nı imzaladı.[5][6]

1926 yılında Yemen ile SSCB diplomatları arasındaki ilk temaslar Ankara'da gerçekleşti .

1 Kasım 1928 tarihinde SSCB ile Yemen Mütevekkil Krallığı arasında dostluk ve ticaret anlaşması yapıldı.[7]

1932'de Yemen ve Irak Krallığı hükûmetleri, Yemen subaylarının Irak'ta eğitilmesi ile alakalı bir anlaşma imzaladı. Bu antlaşma 1962'de Kuzey Yemen'deki darbede kilit rol oynayacaktı.[8]

1934 yılında Birleşik Krallık ile Yemen; Aden Protektorası ile Kuzey Yemen'nin sınırları için San'a "dostluk" anlaşmasını imzaladı. İngilizler kırk yıl boyunca Yemen'in bağımsızlığını garanti etti. İmam Yahya ise Aden'e saldırmayacağı sözünü verdi.

1930 ortalarında Özgür Yemen Hareketi başladı. Bu hareket, 1948'de yapılacak olan darbede kilit noktası olacaktı.

Büyük Yemen fikrine sahip olan İmam Yahya 1920'lerde gücünü kuzeye doğru; Tihâme'ye kadar genişletti. Bu yüzden Suud Hicaz ve Necid Krallığı ile çatışmalar yaşamaya başladı. Abdülaziz ibn Su'ud emri ile 1934'te Suudi-Yemen Savaşı başladı. 30.000 kişilik Suudi birlikleri Tihâme ve el-Hudeyde bölgesini işgal etti fakat 37.000 kişilik Yemen birliği onların geri çekilmesine neden oldu. 20 Mayıs 1934'teki Taif Antlaşması ile günümüzdeki Yemen-Suudi Arabistan sınırı belirlendi. Yahya'nın Osmanlı selefleri tarafından müzakere edilen İngiliz Aden Protektorası (daha sonra Yemen Demokratik Halk Cumhuriyeti) ile krallığının güney sınırını tanımaması, zaman zaman İngilizlerle çatışmalara neden oldu.

15 Ekim 1937 tarihinde İtalyan-Yemen Antlaşması uzatıldı.

1944 yılında Kuzeydeki "Devrimin Babası" Şair Muhammed Mahmud ez-Zubayiri, Mısır'dan Yemen'e döndü, ancak kısa süre sonra güneye kaçarak Özgür Yemen Partisini kurdu.[9]

1945 yılında Yemen, Arap Birliğinin kurucu üyesi oldu. 30 Eylül 1947 tarihinde Yemen, Birleşmiş Milletlere katıldı. 1948 Arap-İsrail Savaşı'na küçük bir seferi kuvveti gönderdi.[10]

İstikrarsızlık ve çöküş[değiştir | kaynağı değiştir]

1962 yılında Yemen'de bir monarşist kampı

İmam Yahya, 1948'de başarısız bir darbede öldürüldü. Birkaç ay sonra İmam Yahya'nın oğlu İmam Ahmed bin Yahya iktidara geldi. Saltanatı; artan gelişme, açıklık ve Büyük Yemen'in yaratılmasına yönelik özlemlerinin önünde duran güneydeki İngiliz varlığı konusunda Birleşik Krallık ile yenilenen sürtüşme ile damgasını vurdu. Ahmed bin Yahya, babasından biraz daha ileri görüşlüydü ve dış ilişkilere daha açıktı. Yine de onun rejimi, babasınınki gibi, otokratik ve yarı-Orta Çağ karakteriydi; en sıradan kararlar bile onun kişisel onayını gerektiriyordu.[11]

1952 yılında İmam Ahmed, halka açık yerlerde radyo dinlemeyi yasakladı.

Mart 1955'te, bir grup subay ve Ahmed'in iki erkek kardeşi tarafından yapılan bir darbe, kralı bir süreliğine görevden aldı. Ancak darbe çabucak bastırıldı. Ahmed bin Yahya, Arap milliyetçileri ve pan-Arabistler tarafından desteklenen Mısır Cumhurbaşkanı Cemal Abdünnâsır'ın artan baskılarıyla karşı karşıya kaldı ve Nisan 1956'da Mısır ile karşılıklı bir savunma antlaşması imzaladı. Mart 1958'de Yemen, Birleşik Arap Devletleri'ne katıldı. Ancak, bu konfederasyon Suriye'nin Eylül 1961'de Birleşik Arap Cumhuriyeti'nden ve Aralık 1961'de Birleşik Arap Devletleri'nden çekilmesinden kısa bir süre sonra dağıldı. Bu olaylardan sonra Yemen ile Mısır'ın ilişkileri kötüleşti.

1959 yılında Sovyet Kızılhaç ve Kızılay Derneği, Yemen'in kuraklığın etkilerinin üstesinden gelebilmesi için 10.000 ton buğday gönderdi.

İmam Ahmed, Eylül 1962'de öldü[12] ve yerine oğlu Muhammed el-Bedir geçti. Abdünnâsır'dan ilham alan kraliyet muhafızları komutanı Abdullah es-Sallal tarafından yönetilen Mısır eğitimli subaylar Muhammed el-Bedir'i başa geçtiği yıl onu görevden aldı, San'a'nın kontrolünü ele geçirdiler ve Yemen Arap Cumhuriyeti'ni kurdular. Bu olay Kuzey Yemen İç Savaşı'nı ateşledi. Sovyetler; Yemen Cumhuriyetini olaylardan hemen sonra, 29 Eylül 1962'de tanıdı. Mısır cumhuriyetçileri, Suudi Arabistan ve Ürdün ise monarşistleri desteklemeye başladı. Çatışmalar Mısır birliklerinin geri çekildiği 1967 yılına kadar devam etti. 1968'e gelindiğinde, Sana'a'daki son bir kralcı kuşatmasının ardından, muhalif liderlerin çoğu bir uzlaşmaya vardı ve Suudi Arabistan 1970'te cumhuriyeti tanıdı.

Bayrak[değiştir | kaynağı değiştir]

Yemen Krallığı Bayrağı[değiştir | kaynağı değiştir]

Beş yıldız, Yemen'in beş doğal coğrafi bölümünü temsil ediyor. Ayrıca İslam'ın beş dogmasını ve müminler tarafından günde beş kez okunan duaları da hatırlarlar. Araplar tarafından yaygın olarak bir amblem olarak kullanılan kılıç ve üzerine yerleştirildiği kırmızı insanlara ülkelerinin özgürlüğünü ve bağımsızlığını savunmak için feda ettikleri kanın hatırlatıcısıdır. Bayrak 1970 yılına kadar kullanılmaya devam etti.[13]

Yemen İmamı'nın Bayrağı[değiştir | kaynağı değiştir]

Kırmızı, krallık bayrağındaki gibi insanlara ülkelerinin özgürlüğünü ve bağımsızlığını savunmak için feda ettikleri kanın hatırlatıcısıdır. Kırmızının üzerine Arap harfleriyle Suudi Arabistan bayrağındakinden daha az sanatsal şekilde Şehadet (Arapçaاَشْهَدُ اَنْ لاَ اِلهَ اِلاَّ اللهُ وَاَشْهَدُ اَنَّ مُحَمَّدًا عَبْدُهُ وَرَسُولُهُ, romanizeEşhedü en la ilahe illallah ve eşhedü enne Muhammeden abdühü ve resulühü) yazılıydı.[13]

Ülkenin ismi[değiştir | kaynağı değiştir]

Resmi ismi Arapça'dır; (Arapçaالمملكة المتوكلية اليمنية, romanizeel-Memleke el-Mutevekkiliye el-Yamanīya)

Ülkenin ismi 1920 yılına kadar Yemen Zeydi Emirliği idi. Ülkenin adı 1920 yılında Yemen Mütevekkilî Krallığı olmuştur.

30 Eylül 1947'de Birleşmiş Milletlere katıldığında Yemen'i temsil eden bir ulus olarak katıldı. Çünkü Güney Yemen o zamanlar Birleşik Krallık kolonisiydi. Bu yüzden Yemen Krallığı o dönemde bütün Yemen'i temsil ediyordu. Ancak krallığın çöküşünden sonra kurulan Yemen Arap Cumhuriyeti, ve Aden Kolonisi'nin ardından kurulan Yemen Demokratik Cumhuriyeti nedeniyle Güney Yemen, Kuzey Yemen kadar nispeten popüler hale geldi. Bu yüzden Yemen Mütevekkilî Krallığı günümüzde Kuzey Yemen olarak anılmaktadır.

Ayrıca bakınız[değiştir | kaynağı değiştir]

Kaynakça[değiştir | kaynağı değiştir]

  1. ^ ".:: TDV İslâm Ansiklopedisi - YEMEN ::". web.archive.org. 13 Şubat 2015. Erişim tarihi: 16 Nisan 2022. 
  2. ^ "Yemen'de Türk izleri". web.archive.org. 16 Temmuz 2011. Erişim tarihi: 16 Nisan 2022. 
  3. ^ "Yemen'de Osmanlı İdaresi ve İmam Yahya İsyanı". Siyasal Hayvan. 26 Nisan 2016. 4 Haziran 2016 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 12 Nisan 2022. 
  4. ^ ".:: TDV İslâm Ansiklopedisi - YEMEN ::". web.archive.org. 13 Şubat 2015. Erişim tarihi: 16 Nisan 2022. 
  5. ^ "The foreign office and Anglo-Italian involvement in the Red Sea and Arabia, 1925-28. | Full text State Departments & Foreign Services articles from leading publications on ArticleArchives.com". web.archive.org. 7 Ocak 2009. 12 Temmuz 2017 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 16 Nisan 2022. 
  6. ^ https://s1.nyt.com/timesmachine/pages/1/1926/12/29/101434931_360W.png?quality=75&auto=webp&disable=upscale
  7. ^ "Заключение первого советско-йеменского договора. П.В. Густерин - ВОСТОКОВЕДЕНИЕ - Русские ученые, инженеры и путешественники - История России - Россия в красках". ricolor.org. 27 Aralık 2015 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 17 Nisan 2022. 
  8. ^ Burrowes, Robert D. (2010). Historical Dictionary of Yemen (İngilizce). Rowman & Littlefield. ISBN 978-0-8108-5528-1. 12 Nisan 2022 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 12 Nisan 2022. 
  9. ^ "Muhammad Mahmoud al-Zubairi: The Conscience of Yemen". Al-Madaniya Magazine (İngilizce). 30 Kasım 2017. 22 Aralık 2019 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 17 Nisan 2022. 
  10. ^ Morris, Benny (2008), 1948: The First Arab-Israeli War 26 Haziran 2016 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi., Yale University Press, p.205, New Haven, 978-0-300-12696-9.
  11. ^ "Yemen: After Ahmad the Devil". Time (İngilizce). 5 Ekim 1962. ISSN 0040-781X. 1 Nisan 2022 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 16 Nisan 2022. 
  12. ^ https://www.nytimesn7cgmftshazwhfgzm37qxb44r64ytbb2dj3x62d2lljsciiyd.onion/1962/09/20/archives/imam-ahmad-of-yemen-is-dead-son-who-seeks-reforms-rules-imam-ahmad.html
  13. ^ a b "Kingdom of Yemen (1918-1962)". www.fotw.info. 9 Temmuz 2020 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 12 Nisan 2022. 

Kaynaklar[değiştir | kaynağı değiştir]

  • History of Arabia , Encyclopædia Britannica (Macropædia Vol. 1). Chicago: Encyclopædia Britannica, 1979, ss. 1043-1051.
  • Ah O Yemen – 1904 İsyanı (Hasan Muhiddin Paşa)
  • Milli Mücadele Dönemi'nde Yemen-Türkiye İlişkileri/İmam Yahya-Mustafa Kemal Paşa Yazışmaları (Prof. Dr. Mim Kemal Öke)
  • Густерин П. Йеменская Республика и её города. — М.: Международные отношения, 2006. — ISBN 5-7133-1270-4
  • Густерин П. Россия — Йемен: из истории взаимоотношений // Азия и Африка сегодня. — 2005. — № 11.
  • Густерин П. Памяти Карима Хакимова // Дипломатическая служба (журнал). — 2008. — № 1.
  • Герасимов О. Г. Йеменская революция. 1962—1975

Dış bağlantılar[değiştir | kaynağı değiştir]