Yemen Mütevekkilî Krallığı

Vikipedi, özgür ansiklopedi
Kuzey Yemen
اليمن الشمالي (Arapça)
al-Yaman al-šamāliyy
Yemen Zeydi Emirliği
الزيدية امارة اليمن (Arapça)
el-Zeydīet el-Emârt el-Yaman
(1918-1926)
Yemen Mütevekkilî Krallığı
المملكة المتوكلية اليمنية (Arapça)
el-Memleke el-Mutevekkiliye el-Yamanīya
(1926-1970)
1918-1970
Yemen Mütevekkili Krallığı'nın Arap Yarımadası'ndaki konumu
Yemen Mütevekkili Krallığı'nın Arap Yarımadası'ndaki konumu
Tür İslamî teokratik mutlak monarşi
Başkent San'a (1918-1948)
Taiz (1948-1962)
Sürgündeki başkent Cidde (1962-1970)
Yaygın diller Arapça
Etnik gruplar
%90 Arap
%10 Afro-Arap
Resmî din
Zeydi Şii İslamı
Üyelik Birleşik Arap Devletleri(1958-1961)
Hükûmet Rassid Hanedanlığı
İmam-Kral  
• 1918-1948
İmam Yahya
• 1948-1962
Ahmed bin Yahya
• 1962-1970
Muhammed el-Bedir
Vezir  
• 1948-1948
İbrahim bin Yahya
• 1948-1948
Ali bin Abdullah
• 1948-1955
Hasan bin Yahya
Sürgün dönemindeki Vezirler  
• 1962-1962
Ahmed el-Sayari
• 1962-1967
Hasan bin Yahya
• 1967-1969
Abdurrahman bin Yahya
• 1969-1970
Hasan bin Yahya
Tarihçe  
• Osmanlı İmparatorluğu'ndan bağımsızlık
30 Ekim 1918
30 Eylül 1947[1]
17 Şubat 1948
26 Eylül 1962
1 Aralık 1970
Yüzölçümü
• Toplam
195,000 km2 (75,290 sq mi)
Nüfus
• Tahminî
2.500.000 (1936)
5.313.000 (1960)
Para birimi Yemen riyali
Yemen bakşası
Zaman dilimi UTC+3
Telefon kodu 967
Öncüller
Ardıllar
Yemen Vilayeti
Asir Emirliği
Yemen Arap Cumhuriyeti
Günümüzdeki durumu Yemen

Yemen Mütevekkilî Krallığı (Arapçaالمملكة المتوكلية اليمنية, romanizeel-Memleke el-Mutevekkiliye el-Yamanīya) ilk dönem adıyla Yemen Zeydi Emirliği (Arapçaالزيدية امارة اليمن, romanizeel-Memleke el-Mutevekkiliye el-Yamanīya) veya bilindik ismiyle Kuzey Yemen (Arapçaاليمن الشمالي, romanizeal-Yaman al-šamāliyy); 1918'de bağımsızlığını kazanmış ve 1970'e dek varlığını sürdürmüş devlettir. Osmanlı İmparatorluğu 1918 yılında Mondros Ateşkes Mütarekesi'ni imzalayarak Arabistan'dan çekilmesiyle İmam Yahya San'a'ya girerek bağımsızlığını ilan etmesiyle Yemen Zeydi Emirliği'ni kurulmuştur. 1926 yılında ülkenin ismi Yemen Mütevekkilî Krallığı olarak değiştirildi ve İmam Yahya Yemen Kralı oldu. İmam Yahya, Büyük Yemen ideali yüzünden Birleşik Krallık ile Suudi Arabistan'la karşı karşıya gelmesi dışında tarafsız bir tutum benimsedi. Yemen Meşrutiyet Devrimi'nin ardından İmam Yahya'nın suikaste uğramasıyla Ahmed bin Yahya meşru kral olarak başa geçti ve başkenti Taiz'e taşıdı. Ahmed bin Yahya'nın ölümünden sonra oğlu Muhammed el-Bedir 1 hafta hüküm sürdükten sonra 26 Eylül Devrimi çıktı ve es-Sallal önderliğinde ordu Yemen Arap Cumhuriyeti kuruldu. Muhammed el-Bedir ve Hasan bin Yahya önderliğinde Cidde'de sürgün hükümeti kurulduktan sonra Kuzey Yemen İç Savaşı çıktı. İç savaştaki nihai yenilgisine kadar Yemen'in bazı kısımlarında kontrolü elinde tuttu.

Devletin İsimleri[değiştir | kaynağı değiştir]

Yemen, İslâm coğrafyacılarına göre dünyanın merkezi kabul edilen Mekke’nin doğusuna doğru dönüldüğünde Kâbe’nin güneyinde, yani haritaya göre sağında kaldığı için el-yamin (Arapçaاليمين, romanizeel-Yamin) ismini almıştır.[2]

Helenistik Yunanların terimi olan Arabia Eudaimon (Grekçe:Εὐδαίμων Ἀραβία, romanize:Evdaímon Aravía) Romalı coğrafyacılar tarafından Arabia Felix (Bereketli/Talihli Arabistan) olarak çevrilirken Arapların dilinde ise Yemen es-sa'id (Arapçaاليمن السعيد, romanizeel-Yaman es-sâ'īd) (Mutlu Yemen) olarak adlandırılmaktaydı.[3]

Yemen Zeydî Emirliği[değiştir | kaynağı değiştir]

Yemen'in İslam ile tanışması daha Muhammed Peygamber zamanında bizzat onun elçilik görevine uygun olarak, yöre halkına hitaben mektup yollayarak İslam'a davet edişi ve Yemenlilerin bu davete karşılık verişi ile başlar. Dört Halife döneminde iyiden iyiye İslam hakimiyetine giren Yemen İslam'ın yayılışının üzerinden çok zaman geçmeden bölge haklı arasında Sünnî-Şii ayrımında oluşan ikilemede Şiiliğin başkalaşım geçirmiş bir kolu olan, adını Hz. Ali'nin takipçisi Zeyd'den alan Zeydîliği ağırlıklı olarak benimseyen halk topluluğu ve "Seyyid" olarak seçilmiş İmamların[4] çabasından sonra İmam Yahya döneminde kurtulmasından sonra kurulmuş devletin ismi halkın geneli ve yönetici Zeydî olduğundan ve daha Avrupa'daki terimlere benzetilmeye çalışıldığında prensliğe benzer bir otoriteye sahip olduğu için Yemen Zeydî Emirliği koyuldu.1918 yılından 1926 yılına kadar bu isim kullanıldı.[5]

Yemen Mütevekkilî Krallığı[değiştir | kaynağı değiştir]

2 Eylül 1926'da Yemen kabileleri boyun eğmeye başladıktan, İtalya ile San'a Antlaşmasında bütün Yemen'in Kralı olduktan sonra ülkenin isminde değişikliğe gitti. "Allâh’a tevekkül eden, işini O’nun irâdesine bırakan, Allâh’tan gelene râzı olan" anlamına gelen Mütevekkil terimi[6] ile daha büyük bir monarşik devlet biçimi olan krallık terimini kullanarak Yemen Mütevekkilî Krallığı olarak değiştirdi.[7][8] Bu isim değişikliği Seyyid sınıfında büyük bir endişe yarattı.

Kuzey Yemen[değiştir | kaynağı değiştir]

Yemen Mütevekkilî Krallığı her ne kadar sadece Kuzey Yemen'in sahibi olsa da Güney Yemen o zamanlar Birleşik Krallık kolonisi olduğu için bir söz hakkı yoktu. Bu yüzden Birleşmiş Milletler'e katıldığında tüm Yemen'i temsil etmekteydi. Ancak krallığın çöküşünden sonra kurulan Yemen Arap Cumhuriyeti'nin ardından Aden Kolonisi'nin bağımsızlığını kazanıp Yemen Demokratik Cumhuriyeti kurulduktan sonra Güney Yemen Kuzey Yemen kadar söz sahibi hale geldi. Bu oluşan çift başlılık sebebiyle Yemen Mütevekkilî Krallığı günümüzde Kuzey Yemen olarak anılmaktadır.[9]

İmamlık sistemi[değiştir | kaynağı değiştir]

Zeydilik mezhebinde İmamet anlayışı vardır. Muhammed bin Abdullah'ın Peygamberlik makamının yanında İmamlık[a] makamına sahipti. Muhammed'in ölümünün ardından Ehl-i beyt yani soyundan gelen bazı kişiler bu makama gelmiştir. Zeydiler başlangıçta aynı anda sadece bir imamın olabileceğini söylerken 9. yüzyılda biri Yemen'de, diğeri Taberistan'da iki Zeydi imamının çıkması dolayısıyla çözüm bulmak için belirli şartlarla iki imamın aynı anda hüküm sürebileceğini kabul etmişlerdir.[10][11]

İmam olmanın şartları:

  • Zalimlere karşı çıkmak
  • İmamlığını ilan etmek
  • Ahlaksızlığı ve zulmü ortadan kaldırmak
  • Cihat yapmak
  • Mazluma yardım etmek
  • Suçluya cezai yaptırımı uygulamak

Bunları uygulamayan kişiler imam sayılmamaktaydı. Bunları kontrol etmek Müslüman ahali'ye görev kılınmıştı. Eğer bir imam bunlardan birisinden uzaklaşırsa halkın isyan etmesi vaciptir. Bu yüzden Yemen'in İmamet tarihinde çok fazla kanlı isyanlar olmuştur.

İmamlık anlayışı yüzünden Yemen imamları 26 Eylül Devrimi'ne kadar siyasetle ilgilenmişlerdir. Memlüklere ve Osmanlılara bağlı oldukları dönemlerde bile Yemen'de, özellikle özellikle Zeydi mezhebinin daha yoğunlukta olduğu Kuzey Yemen dağlarında sözleri geçmiştir.

1926 yılında İmam Yahya, oğlu Ahmed bin Yahya'yı veliaht olarak atayarak hanedanlık ilkesini tanıttı. Bu Zeydi geleneğinde İmam'ın atanmasında önemli bir rolü olan Seyyid sınıfının bir kısmından düşmanlık yarattı.[12]

Tarihçe[değiştir | kaynağı değiştir]

Arka zemin[değiştir | kaynağı değiştir]

Yemen’de 1. Dönem Osmanlı Hâkimiyeti[değiştir | kaynağı değiştir]

1517 yılında Memlûk Devleti'nin çöküşü ile birlikte bundan pay almak isteyen Portekiz, Mekke ve Medine gibi kutsal yerleri ele geçirme amaçlı dinî sebepler öne sürerek Yemen sahillerini üs edinmek istemesinin altında ticarî gayeler yatıyordu. Bu yüzden Osmanlı ile Portekiz Kızıldeniz ve Hint Okyanusu’nda birçok mücadeleye girdiler. Osmanlı Aden’i 1538’de Hadım Süleyman Paşa tarafından alarak Tâhiriler hanedanlığına son verdi ve Zebid ile Aden arasında kalan bölgede Yemen Eyaleti'ni oluşturdular. Yönetimden memnun olmayan Zeydîlerle uzun süren mücadeleler sonucunda Osmanlı güçleri önce Taiz’i, 1547 yılında da San'a’yı ele geçirdi.[13] Zeydîlerin eşkıyalığa girişmesi dolayısıyla yönetim kötüye gittiği için Mahmud Paşa, eyaletin merkezini San’a’dan Taiz’e taşıdı.[2]

Kasımiler dönemi[değiştir | kaynağı değiştir]

Başta Haşîd ve Bâkil kabileleri olmak üzere yemen aşiretleri isyan etmeye başladı. 1568’de İmam Mutahhar öncülüğündeki Zeydî isyanı sonucunda San’a Zeydîlerin eline geçti. Bunun sonucunda Yemen Osmanlı hâkimiyeti Zebid ve Tihâme bölgesi hariç dar bir bölgeye sıkıştı. Yemen isyanlarını bastırmak üzere bölgeye gönderilen Habeş Beylerbeyi Özdemiroğlu Osman Paşa komutasındaki Osmanlı ordusu önce Taiz’i ele geçirdi. Kahiriye Kalesi 1569'da ele geçirilerek Mutahhar’ın ordusu geri çekildi. Daha sonrasında Aden ele geçirildi. Sinan Paşa, San'a şehrinin kilidi durumundaki Kevkebân’ın uzun bir kuşatmanın ardından alınması üzerine Mutahhar 1572’de Sa’de’ye çekilmek zorunda kaldı ve Yemen’de Osmanlı kontrolü yeniden sağlandı. El-Mansur el-Kasım'ın öğrencileri Osmanlı'ya isyan etmesi gerektiğini belirtti. İlk başta tereddüt edip reddetmiş olsa da Osmanlı'nın yaptığı el-Bakıriyye Camii'nin açıldığı Eylül 1597'de imamlığını ilan etti.[14][15] Oğlu İmam Müeyyed liderliğindeki Zeydîler, San’a’nın kuzey kesimini ele geçirdiler. İmam Müeyyed kuvvetleri San'a ve Taizi kuşattı ve 1629'da iki şehri de ele geçirdiler. Daha sonraki yıllarda Zebid ile 1635 yılında Muha’nın düşmesiyle Osmanlı ordusunun çekilmesinin ardından Yemen’de Kasımiler dönemi başladı. Dağlık Yemen bölgesinin yönetmenin zorluğu ve Sûnni-Zeydî çatışması nedeniyle Yemen sadece yüzyıl sonra parçalandı.[2][16]

Yemen’de 2. Dönem Osmanlı Hâkimiyeti[değiştir | kaynağı değiştir]

Ahmed Muhtar Paşa

1849'da Osmanlı İmparatorluğu, Zeydî imamının Osmanlı egemenliğini tanıması ve Osmanlı kuvvetlerinin San'a'ya konuşlanmasına izin vermesi için Tihâme bölgesini fethetti.[17] Ahmed Muhtar Paşa görevlendirildiği Fırka-i ihtiyâtiyye Ordusu'yla Asîr'deki Muhammed Âiz’i ortadan kaldırdıktan sonra 1872’de tayin edildiği Yemen valiliği sırasında Kuzey Yemen'in en önemli şehri San‘a’yı alarak Yemen'de Osmanlı otoritesini yeniden kurdu.[7][18] Ahmed Paşa otoriteyi sağladığı gibi Yemen'de imar çalışmalarını başlattı. San‘a’da bir kale, cami ve imaret'in yanı sıra bir matbaa kurdurttu ve San‘a-Hudeyde arasında telgraf hattı döşetti. Ancak bölgede görev yapan Osmanlı memurlarının Yemenlilere idarî işlerde âdil davranmaması yüzünden 1889’da Yemen’i kendi imamlarının yönetmesini isteyen Zeydîler isyan etti.[19] İsyanı bastırmakla görevlendirilen Hicaz Valisi Ahmed Feyzi Paşa Hudeyde’ye üzerinden San‘a ve Taiz'e ilerleyerek isyanı kısa sürede bastırdı. Yemen’de çıkan isyanları bastırması zor olduğu gibi, Osmanlı'ya pahalıya mal olduğu için reformlar yapılamadığı için Yemen halkı daha çok fakirlik daha çok arttı. Halkın hoşnutsuzluğu giderilemediği için daha da isyan ettiler.[20] 1882, 1896, 1902 1904 ve 1910 isyanları sonrasında I. Dünya Savaşı'ndan kısa bir süre önce; 1913'te, Osmanlı İmparatorluğu resmi olarak Zeydî imamı olan İmam Yahya'ya bazı yetkileri devretmek zorunda kaldı.

20. yüzyıldaki Yemen isyanları[değiştir | kaynağı değiştir]

Yemen İmamı Muhammed bin Yahya'nın ölümünden sonra 4 Haziran 1904[b] tarihinde Yemen İmamı oldu. Zeydî Mezhebi'ne göre o makama geçenlerin birtakım özellikleri arasında savaşçı da olmaları gerekiyordu. Bu vasıfların kendisinde var olduğunu tasdik ettirecek çare olarak babasından kalan haylice servet, silaha dayanarak Yemen kabilelerine isyandan sonra Yemen Vilayeti'nin silahlarını ve hazinesini yağmalamayı vadederek iki kez isyan kalkıştı.

1904 İsyanı[değiştir | kaynağı değiştir]

Yemen, Osmanlı İmparatorluğu'nun merkezine olan uzaklığı, mezhepsel farklılıkların körüklediği sorunlar, bölgeye nüfuz etmeye çalışan emperyalist devletlerin baskısı gibi nedenlerle 1882, 1896 ve 1902 yıllarında da isyan hareketlerine girişmiş Yemen, Birleşik Krallık ve İtalya Krallığı'nın kışkırtması[21] ile İmam Yahya önderliğinde 1904 yılında Osmanlı’ya karşı Yemen'in o ana kadar kalkıştığı en büyük isyanı çıkartmışlardır.[22][23] Osmanlı İmparatorluğu o yıllarda maddi sıkıntılar çektiği için ve başkentten uzak olduğu için Yemen'e pek ikmalde bulunamıyordu. Yemen Vilayeti ile Ordu Hazineleri akçeden ve ambarlar da zahireden tümüyle boş idi ve ordunun vaziyeti de karışıktı. İmam Yahya, isyanın başında aşiretleri ile birlikte Yemen Valisi Fâik Paşa'yı San'a'da kuşattı. Tevfik Paşa durumun vaziyetini tam olarak belirtmediği halde para ve yiyecek talep ettiği için kabul edilmedi. Yemen Halkının savunmaya katılması ve Medine’deki Ârif Hikmet Paşa kuvvetlerinin Hudeyde üzerinden yardıma yetişmesi nedeniyle bir ara İmam Yahya barış istediyse de kabul edilmedi.[2] 1905’te isyan şiddetlenip, Yemen aşiretleri tarafından 1 yıl boyunca kuşatma altında kalan askerlerin yemek ve su bulamadığı için şehre yakın kaleleri terk etmesi, açlıktan savaşacak durumda olamamaları, Yemen'den sorumlu Kumandan Muhammed Tevfik Paşanın isyanı bastırmakta zorlanması ve yardım istemesi gerekirken, kendi başarısızlığı ortaya çıkar korkusuyla durumu Payitahta haber vererek yardım istemekte geç kalması gibi etkenler Yemen Türküsü'nde de anlatılan acıklı durumu ortaya çıkarmıştı. Payitaht'ın yolladığı erzakların büyük çoğunluğu subaylara gittiğini gören Hasan Muhiddin Paşa bunu engellemek için aşçıları kendisi teftiş etmiştir. Askerler için kesilen katır etlerinin subaylar tarafından teftiş edilmediği sırada onbaşılar etleri kemiğinden sıyırıp sokaklarda fahiş fiyatlarda satıyordu. Etler askerlere ulaşana kadar sadece kemik kaldığı için bir asker "Kazanımıza giren kemikten başka bir şey değildir. Suyunu içip kemiğini atıyoruz." demiştir. Hudeyde yolundan gönder Payitahta haber verildikten sonra bu isyanı bastırmak amacıyla, 1905 yılında Ali Rızâ Paşa komutasında nizamiye birliklerinin yanında Anadolu ve Rumeli’den çok sayıda redif taburu da sevk edilmişti.[24] Fakat Zeydîler’in saldırısıyla askerlerin çoğu yolda öldü ve taburun elindeki çoğu top Yemenlilerin eline geçti.[2] Yemen Türküsündeki dizelerde bu redif taburundan bahsedilmiştir.

Tecrübeli aynı zamanda savaşa istekli Osmanlı birliklerinin nedensizce San’a şehrinin surlarının arkasına kapatılıp bekletilmesi, kendi askerine top atışı yapıp onlarca zayiat vermesi gibi durumların birliklerin morallerinin bozması nedeniyle isyancılar İmam Yahya önderliğinde San’a şehrine girerek Osmanlı askerlerini öldürmüş ve San'a kentindeki Türk mahallelerini yağmalamıştır.[25] Askeri olarak başarılı olunamayınca Fâik Paşa müzakereyle İmam Yahya'yı ikna etme çalışmalarına girildi fakat İmam Yahya San'a bırakılmaz ise isyandan vazgeçmeyeceğini belirttiği için müzakereler başarılı olmadı.[26] Kuşatma'da insanların açlıktan çocukları yiyecek hale geldiği ve günde 30-40 piyadenin öleceği duruma gelirken subayların daha iyi beslenmesi durumuyla morallerin daha da düşmesiyle direncin kırılmasıyla İmam Yahya San’a şehrinin merkezini ele geçirdi ve burada birçok Osmanlı askerini de esir aldı. San'a'yı ele geçirmiş olan İmam Yahya'nın isyancı ordusu boş ev ve dükkanları yağmalayıp San'a yerlilerinin ölümüne neden olduktan sonra "Arap Arap'a silah atar mı? İşte biz atmadık" diyerek bu olayları bastırmıştır. Bu olayın ardından Mihrali Bey’in kumandasındaki 40. Hamidiye Süvari Alayı Yemen’e sevk etti. Yeni kuvvetlerle bölgeye vali olarak yollanan Ahmed Feyzi Paşa, 15 Temmuz - 1 Eylül 1905 tarihleri arasında yürüttüğü harekatta Taiz’deki kuvvetlerin desteği ile San‘a’ya girdi ve isyan eden aşiretleri bertaraf etti.[27][28] İsyanı bastırmak için 30 bine yakın asker harcandı. İmam Yahya her ne kadar tam da başarılı olmasa da de de facto olarak özerklik kazandı.[29] İmam Yahya'nın eşkıyaca tavırları yüzünden tarımla geçinen binlerce köylü açlıktan öldü.

İsyan'dan sonra Osmanlı Devleti konuyu araştırdı ve sorumluları divan-ı harbe vererek cezalandırıldı.[30] II. Abdülhamid, Yemen meselesini çözümlendirmek için gerekli reformu yapmak amacıyla Yemen ulemâsı ve ileri gelenlerinden bir heyeti İstanbul’a davet etti. Yemenliler ile Osmanlılar arasındaki görüş ayrılığı yüzünden bir sonuç alınamadı. İmam Yahya’nın beş kişilik bir temsilciler heyeti İstanbul’a geldi ve düşüncelerini belirten bir rapor sundu ancak hükûmet değişikliği sebebiyle hayata geçirilemedi.

Yemen'de görev almış Hasan Muhiddin Paşa bu isyan hakkındaki raporunda “Açlık birçok facialara neden oldu. Tedbir alınmamış olması, beş bin padişah askerini açlıktan mezara gömdü. Kuyulara çukurlara attırdı. Bunları mürekkeple değil, gözyaşı ile yazıyorum.” sözleri ile durumu özetlemiştir[31]

1910 İsyanı[değiştir | kaynağı değiştir]
Yemen Şehare Dağlarından geçen Osmanlı askerleri
İsyanı bastırmak için Yemen'e doğru ilerleyen Osmanlı askerleri

1909’da Asîr’de İngiliz destekli Şeyh İdrîsî’nin başlattığı isyana 1904 senesindeki isyanının ardından San'a sancağındaki kabilelerin tamamının kendine meyletmesinin güvenci ile 1911’de İmam Yahya’nın da katılmasıyla isyan büyüdü.[32] 3 Ocak 1911 tarihinde Yemen Vilayeti'nden İstanbul'a gönderilen yazıda; dört aydan beri Yemen'in cibal kısmında İmam Yahya'nın, Asir ve Tihame yönünde ise Seyyid İdrisi'nin hareketlerinin arttığı, bu nedenle ordunun takviyesinin lüzumlu olduğu bildirilmiş olmasına rağmen, İstanbul'dan Yemen'e yapılacak yolculuğun aylarca süreceği bilindiği halde meseleyle pek ilgilenilmemesinden dolayı istenilen vakitten çok daha sonra yeni askeri birliklerin sevkine başlanılmasını şikayet etti.[33] Bab-ı Âli buna karşılık olarak Arnavut isyanı gibi birçok isyandan dolayı 3 alay yollayamayacaklarını, yerlilerden ve Şafilerden asker alınımı yapılarak nizamiye taburlarının eksikleri giderilmesinin daha isabetli olacağını. belirtti.[34] İsyan bundan sonra güçlendi ve durum daha ciddi bir hale geldi.

Bunun farkına varan Osmanlı İmparatorluğu Trablusgarp Savaşı'ndan hemen önce, buradaki tümenden önemli bir kısmı silahlarıyla birlikte Yemen'e İmam Yahya ayaklanmasını bastırmak üzere gönderildi. Bu yüzden tümenler tekrar yerlerine iade edilmedi ve Trablusgarp Savaşı da daha da içinden çıkılamaz duruma girdi.[35] Ocak 1912'de İtalyan donanması Kızıldeniz'e girip, buradaki Osmanlı gemilerinden bazılarını batırarak El-Hudeyde limanını bombalamaya başladı. İtalyanların bölgedeki varlığı, deniz ulaşımını aksattığı için Yemen isyanının bastırılmasını zorlaştı. 28 Şubat 1911’de Ahmed İzzet Paşa, Hamidiye kruvazörüyle Yemen’e gönderildi. Nihayet Yemen meselesini çözmek üzere Yemen’deki Yedinci Ordu ile birlikte İstanbul’dan ve diğer Osmanlı vilâyetlerinden topladığı 50.000 kişilik orduyla San‘a kuşatmasını kaldırdı.[36]

13 Ekim 1911’de İtalya ile Osmanlı İmparatorluğu arasında Trablusgarp Savaşı'nın çıkması ve İtalya'nın Eritre üzerinden Yemen'e saldırılar düzenlemeye başlaması üzerine taraflar arasında ateşkes yapıldı ve mutabık kalınan Da'an Mukavelesi imzalandı.Yirmi iki açık madde ile beş gizli maddeden oluşan antlaşmaya göre San‘a dahil Zeydîler’in yaşadığı dağlık bölgelerin yönetimi İmam Yahya’ya bırakılacak, fakat yabancı devletlerle antlaşma yapamayıp dış işlerinde Osmanlı'ya bağlı olacaktı. İmam Yahya “Emîrü'l-mü'minîn” iddiasından vazgeçecek, her yıl kendisine 20.000 Osmanlı altın lirası verilecekti. Bunun karşılığında İmam Yahya zekatı adı altında halktan haraç toplamayı bırakacaktı.[37][38]

I. Dünya Savaşı dönemi[değiştir | kaynağı değiştir]

Barış Muhafızları (1914-1924)

I. Dünya Savaşı başladığı zaman Osmanlı'nın Tihame Sahili dışında Yemen'de doğrudan bir otoritesi kalmamıştı. İmam Yahya, Yemen’deki Osmanlı ordusunun ihtiyaçlarının karşılanmasında yardımcı oldu. Hatta San‘a’daki 7. Kolordu birliklerinin Asîr’deki İdrîsî'ye ve Aden Protektorası'na saldırılarında Osmanlı'ya askerleriyle destek verdi.[39] İngilizler savaş sırasında donanmasıyla başta Hudeyde ve Lühayye olmak üzere Yemen’in liman şehirlerini ve Kızıldeniz’deki bazı adaları zaman zaman bombaladı.[40]

1915'te Birleşik Krallık, İdrislilerle Osmanlı'ya başkaldıracakları takdirde bağımsızlıklarını garanti eden bir antlaşma imzaladı.[41]

1916'da Hicaz'da Şerif Hüseyin'in başlattığı Arap İsyanı'nı başlatması üzerine Yemen ile Osmanlı'nın irtibatı kesildi. Böylece İmam Yahya, asker ve memurları koruması altına alarak resmi olmasa da neredeyse tamamen yönetimi eline almış oldu.[42] İngilizler İmam Yahya'yı İtilaf Devletleri safına çekmeye çalışmış olsa da İngilizler’in Asîr Emiri İdrisî'yi desteklemesi, 1913'de Aden civarındaki Nevâhî-i Tis‘a şeyhlerini himayesine alıp[c] bu bölgeleri Yemen’den ayırma teşebbüsü halk için hiçbir zaman siyasal bir sınır ayırımından öteye geçmemesiyle birlikte İmam Yahya'nın İngilizlere karşı bir diplomasi yürütmesine neden oldu.[43][44]

Özellikle Asir Emiri olacak Muhammed ibn Ali el-Îdrisi olmak üzere Yemen aşiretleri Arap İsyanı'ndan etkilenerek Birinci Dünya Savaşı sırasında isyana kalkıştılar ama Yemen'de bu isyanların etkisi olmadı.[45] 1916 yılının Aralık ayında İmam Yahya'nın oğlu Ahmed bin Yahya Osmanlı'nın Mekke'ye ve Kabe'ye ateş ettiği, "eğitimli insanları" öldürdüğünü iddia ederek el-Îdrisi'den yardım isteyerek isyana kalkıştı. Haşîd, Bakil, Hamdan, Beni-Harit ve Beni-Matar kabileleri buna karşılık verdi. Ahmed bin Yahya yanına aldığı eşkıya birlikleri ile 23 Aralık' 1916'da San'a'yı kuşattı ama başarılı olamadı. İmam Yahya Ahmed bin Yahya'nın peşinden giderek 28 Mart 1917'de onu teslim olmak zorunda bıraktı.

İmam Yahya dönemi[değiştir | kaynağı değiştir]

1919 yılında Yemen

30 Ekim 1918'de, Osmanlı İmparatorluğu'nun Mondros Ateşkes Mütakeresi'ni imzaladı. Bu durumun ardından İmam Yahya San'a'ya girerek Yemen'nin bağımsızlığını ilan etmiştir ve bağımsızlıktan 3 gün sonra İmam Yahya kendini Yemen Zeydî Emirliği'nin hükümdarı ilan etmiştir.[2][46][47] Yemen’deki Osmanlı birliklerinin silah bırakması gerekiyordu ama şehrin valisi Mahmut Nedim Bey ve 40. Tümen kumandanı Galib Bey bu emre 45 gün boyunca uymadı. Kolordu Komutanı Ahmet Tevfik Paşa, askerlerin gecikmiş maaşlarının cüzi bir miktarını Vilayet kasasından ödediler. Ardından İmam'la görüştüler. Yahya, VII. Kolordunun İngilizlere teslimine karşı çıkmıyor fakat ilerde kendisine karşı olması muhtemel saldırılara karşı kullanması için birliklerin silah ve cephanesinin bir kısmını istiyordu. Taiz Harekat Bölge Komutanı Ali Sait Paşa'nın inisiyatifle Aden'e gidip İngilizlerle görüştü. Ahmet Tevfik Paşa Yemen'i boşaltmayı ağırdan aldığından İngilizler 1918 Aralık'ında VII. Kolordu ile Yahya'nın heyeti İngilizlerle masaya oturdu fakat bu müzakereden bir sonuç çıkmadı. Direniş 1 ay daha devam etti ardından silahların büyük bir kısmı İmam Yahya'ya verilirken bir kısmı da kabilelere satılarak askerlere maişet verilerek 23 Ocak 1919 Yemen'deki son Osmanlı kuvveti teslim oldu veya Yemen'den çekildi.[20] Her ne kadar askerler çekilmiş olsa da İmam Yahya izin vermediği için şehirde hala Osmanlı memurları bulunuyordu.[48] Yemen'de kalan memurlar Lozan antlaşması imzalanana kadar defalarca maaşlarının ödenmesi için İstanbul ve Ankara hükumetine mektuplar yazdı.[49]

İmam Yahya ve birlikleri, San'a

Kurtuluş Savaşı sürerken hem Mahmut Nedim Bey, hem de İmam Yahya TBMM'ye mektuplar yazdı. Mektuplara 13 Ekim 1923'te "Yemenlilerin kendi idarelerini kurmalarının uygun ve gerekli olduğunu, maddi taleplerin yerine getirilmesinin mümkün olmadığını, ancak teşkilatlanma için gerekli uzman veya memura ihtiyaç duyulduğu takdirde maaşlarının Yemen idaresi tarafından verilmesi kaydıyla Türkiye’nin yardımcı olabileceği" yazıldı. İmam Yahya, Lozan Barış Antlaşması’nın ardından resmî görevi sona eren Mahmud Nedim Bey’in Yemen’de kalmasını istedi. Ancak Mahmud Nedim Bey 1924 yılında Türkiye'ye döndü.[50] Yemen'de kalan Türkler yerliler ile evlendi ve daha sonrasında San'a Valisi Mahmut Nedim Paşa, Yemen Krallığı Dışişleri Bakanı Ragıp Paşa gibi önemli vazifelerde bulunmuşlardır.[51][52] Kalanların çoğu Türkiye'dekiler tarafından öldükleri sanılmıştır.[42]

İmam Yahya, Kasımiler döneminden kalma olan Büyük Yemen idealini gerçekleştirmek istiyordu.[53] Bu yüzden Osmanlı ile İngiltere'nin Mart 1914'de belirlediği Menekşe Hattı'nı tanımadığını ilan etti[54][55] ve Büyük Yemen idealini gerçekleştirmek için 1919 yılında İngiliz yönetimindeki Aden Protektorası'na doğru ilerlemeye başladı fakat İngiliz ordusunun karşı saldırısıyla Yemenliler geri çekildiler.[56] Geri çekilen İmam Yahya'nın ordusunun ardından gelen İngiliz ordusu da el-Hudeyde limanını işgal edip Asir Emirliği'ne teslim etti.[57][58] Hudeyde'nin kaybının ardından İmam Yahya 1922'de tekrar Aden'e saldırdı. Aden'e 50 km kala İngiliz Hava Kuvvetleri İmam Yahya'sının ordusunu ağır bombardıman altında bıraktığı için geri çekilmek zorunda kaldılar.[59][60]

Yemen'deki aşiretler üzerinde daha fazla kontrol sahibi olmak için 1922'de isyan eden Haşîd ve Bâkil kabilelerine karşı savaş açtı.[61] İmam Yahya veliaht Prens Ahmed bin Yahya'nın gaddarlığını bildiği için isyanlarda onu komutan atadı. Haşîd eşkıyaları ile Muzaffer Ordu'nun bir sürü çatışması ardından Haşîd kabilesi bozguna uğradı. Prens Ahmed bin Yahya'nın emriyle ordu Haşîd kabilesini yağmaladı ve birçok kişiye tecavüz etti.[62] Bu olaydan sonra İmam Yahya veliaht Prens Ahmed bin Yahya'ya Haşîd kabilelerinin reisleri ile şeyhlerini tutuklatmasını, esirleri toplatmasını ve ayrıca savaş zararlarını karşılaması için Haşîd kabilesinin cüzi olmayan miktarda vergi toplamasını, kabul etmeyenlerin evlerinin yıkılmasını emretti. Tutuklanan Haşîd şeyhleri ve aşiret liderleri Ghamdan hapishanesine gönderildi. Çocuklar dışındaki herkes işkencelerle öldürüldü.[63]

1924 yılında el-Cevf ve Beydâ kabileleri isyan etti. Bunun üzerine İmam Yahya isyanın bastırması için Seyyid Abdullah el-Vezir liderliğindeki Yeni Ordu'yu gönderdi.

1925 yılında Arabistan haritası

Aşiretlerin üzerinde otoritesini kurduktan sonra 1923 yılında Muhammed ibn Ali el-Îdrisi'nin ölümünden sonra Asir Emirliği'nde ortaya çıkan taht mücadelesinden faydalanmak isteyen İmam Yahya çoğunluğu Haşîd kabilesinden olan aşiret üyelerinden olan birlikler ile Hudeyde'yi ele geçirdi.[64] Hudeyde sakinleri tarafından ermiş olarak kabul edilen bir dizi türbe bu çatışmalar sırasında İmam Yahya'nın ordusuyla yerle bir edildi.[65] Hudeyde ele geçirilirken el-Cevf kabileleri isyan etti ve kısa süre sonra yapılan çatışmanın ardından isyan sona erdi. Sonra Sabya'ya yöneldi ve el-İdrisi'nin oğlu Ali bin İdrisi'yi kuşattı. 1926'da İmam'ın ordusu Cizan ve Necran'da kendisini tanımayan aşiretlere baskın düzenledi[66] Ali bin İdrisi İmam Yahya'ya kendisini Güney Asir'in hükümdarı olarak tanıması şartıyla ona bağlılığını sunmayı teklif etti fakat İmam Yahya bu teklifi İdrisiler fas asıllı olduğu iddia ederek reddetti. İmam Yahya'ya göre; İngilizlerle birlikte İdrisliler davetsiz misafirlerden başka bir şey değildi ve Yemen'den kalıcı olarak sürülmeleri gerekiyordu.[67] Bu politikası Birleşik Krallık ve onların baskısı altında olan Hicaz ve Necid Krallığı ile sorunlar yaşamasına neden oldu.[66][68][69] 1926 yılında Hicaz ve Necid Krallığı ile Yemen arasında Necran'ın toprak paylaşımı üzerine anlaşmazlık çıktı.[39]

İmam Yahya'nın çocukları, 1930'lar

İmam Yahya, Güney Yemen'deki İngiliz'lere baskı yapmak ve "iki işgalci güç arasında kendilerine ait olmayan bir toprakta çizilmiş sınır çizgisini"[d] tanımadığını duyurmak için 1927'de el-Dali'ye girdi ve Aden Protektorası'na baskınlar düzenlemeye başladı. Buna karşılık olarak İngilizler özellikle Taiz ve İbb olacak şekilde Yemen'i bombalamaya başladı.[70][71] Yemen'in hava kuvveti ve hava savunma sistemi bulunmadığı için Yemen tepki veremedi çok fazla zayiat verdi. Bu yüzden imam baskınları durdurmak zorunda kaldı. Daha sonra Ali Nasır el-Kardey Menekşe Hattı'nın güneyinde kalan Şebve'yi ele geçirmek için küçük bir aşiret birliği ile yola çıktı.[72] Çatışma olmadan aşiretler İmam Yahya'ya boyun eğdi. Şebve'deki aşiretler İmam'ın boyunduruğuna girdikten sonra İngilizler Şebve'deki aşiretleri bombalamaya başladı. Aşiretleri bombalamalarının asıl nedeni İmam'ın sarsılan otoritesini daha da sarsmaktı.[73]

İmam Yahya'yı ilk kez bütün Yemen'in kralı olarak tanıyan ülke 1926 yılında imzalanan İtalya-Yemen Antlaşması'yla İtalya Krallığı oldu. Böylece İmam özellikle Arap coğrafyasında Yemen Kralı (Arapçaملك اليمن, romanizeMelīk el-Yaman) olarak nitelendirdi. Bu konuda Aden Protektorası'nın idarecileri endişelenmeye başladı çünkü İmam Yahya Güney Yemen'de hak talebinde bulunmasıyla saldırılarını meşrulaştırmıştı.[74]

İdrisiler İmam Yahya'ya yaptıkları teklifin aynısını İbn Suud'a da teklif ettiler ve Suud himayesine girdiler. Böylece Yemen ile Suudi Arabistan arasındaki tampon devlet yok olmuş oldu. 1930 yılında Suudlar Asir'in kontrolünü ele geçirdi ve bölgeye Suudlardan birisini atadı.[75] 1931 yılında Yemen ile Suudi Arabistan arasında bir tür dostluk antlaşması imzalandı.

Suudi-Yemen Savaşı[değiştir | kaynağı değiştir]

Hudeyde, 1934

İdrisiler Suudi Arabistan'a isyan etti ve Suudi Arabistan kısa süre sonra isyanı bastırdı. Emir İdrisi Yemen'e sığındı. Bu yüzden Yemen-Suudi Arabistan ilişkileri gerilmeye başladı. İmam Yahya antlaşmaya uymayıp Necran'a saldırdı.[76] İmam Asir'deki yönetimin el-İdrisi'ye bırakılmasını talep etti. Suudi Arabistan'ın gönderdiği elçileri ile anlaşılamayınca elçiler hapse atıldı.

Birleşik Krallık tarafsız kalmak için iki taraf ile de dostluk antlaşmaları imzaladı[77] fakat yine de savaştan önce Suudi Arabistan'a uçak ve silah yardımında bulundu.[78] İngilizler kırk yıl boyunca Yemen'in bağımsızlığını garanti etti ve İmam Yahya'da her ne kadar Menekşe hattını kabul etmese de sınır müzakeresi karşılığında Aden'e saldırmayacağı sözünü verdi.[79][80]

Mart 1934'te Abdülaziz ibn Su'ud, oğlu Prens Suud'a Tihame ve el-Hudeyde gölgesini işgal etmesini emretti.[81] 20 Mart 1934'te Suudi Arabistan resmen Yemen'e savaş ilan etti. Böylece Suudi-Yemen Savaşı başladı. Savaşta Yemen'in 37.000 Suudların 30.000 kişilik ordusu vardı.[82] Savaşın başlangıcında Suudlar hızla ilerleyerek Hacara ve Necran'ı sırasıyla 7 ve 21 Nisan'da ele geçirdiler.[83] Yemen Dağlarını es geçerek Mayıs 1934'te el-Hudeyde'yi ele geçirdiler. Ele geçirdikten sonra şehri yağmalamaya başladılar. Hindistan Dominyon'undan gelen ticaretçileri de yağmalamakla tehdit edince Kraliyet donanmasından askerler düzeni sağlamak için intikal edince yağmalamaktan vazgeçtiler. Sana'a'da kıtlık baş göstermeye başladı. İmam, oğlunun kaçarken öldürüldüğüne dair söylentileri yalanladı.

Yemen San'a kentine sıkıştı. Bölgeye ne İngiliz ne de İtalyan güçlerinin müdahale etmesi beklenmiyordu.[84] İbn Suud imamın tahttan çekilmesini, sınır bölgesinin beş yıllık kontrolünü ve eski Asir Emiri'nin Yemen'den sürülmesini talep etti ama İmam Yahya kabul etmedi. Suudlar tanklar başta gelmek üzere daha iyi silahlara sahip olmasına rağmen Suudi Arabistan'ın askerlerinin dağlık bölgeye adapte olamaması ve buna karşılık Yemen askerleri daha deneyimli olduğu için San'a düşmedi. İbn Suud savaşı sürdürecek durumu olmadığı ve yeni bir Müslüman Kardeşler isyanı çıkacağı ihtimalinden dolayı Yemen ile anlaşmaya karar verdi.

12 Mayıs 1934'te barış görüşmeleri başladı. İbn Suud Yemen topraklarıyla ilgilenmediğini iddia ederek[85] İmam Yahya'nın tahttan çekilmesi talebinden vazgeçti ve 20 yıllık bir ateşkes talep etti.[85] 14 Haziran 1934'te imzalanan Taif Antlaşması ile günümüzdeki Yemen-Suudi Arabistan sınırı belirlendi.[86] Yemen Krallığı; Necran, Asir ve Cizan'ı Hicaz ve Necid Krallığı'na bırakmak zorunda kaldı.[87][88] Son Suudi birlikleri 7 Temmuz'da Yemen'den ayrıldı.[89]

Foreign Affairs Dergisi'nde yazan tarihçi Hans Kohn bu çatışmayı bazı Avrupalı gözlemcilerin gerçekte İngiliz ve İtalyan çıkarlarının bir çatışması olarak değerlendirmek eğiliminde olduklarına değindi. Suudların İngiltere ile Yemen'in İtalya ile bağlarının bulunmasına karşın netice olarak iki emir arasındaki rekabetin iki ülke arasındaki rekabeti beslemeyeceği değerlendirmesini yaptı.

Savaş sonrası[değiştir | kaynağı değiştir]

San'a "dostluk" antlaşmasına rağmen Yahya'nın uleması tarafından müzakere edilen İngiliz Aden Protektorası (daha sonra Yemen Demokratik Halk Cumhuriyeti) ile krallığının güney sınırını tanımaması, zaman zaman İngilizlerle çatışmalara neden oldu.[20] 15 Ekim 1937 tarihinde İtalyan-Yemen Antlaşması uzatıldı.

II. Dünya Savaşı ve sonrası[değiştir | kaynağı değiştir]

İmam Yahya her ne kadar İngiliz karşıtı olup, İtalya Krallığı'nın mensup olduğu Mihver devletlerine yakın olsa da II. Dünya Savaşı boyunca izolasyonist bir politika yürüttü. Savaşa katılmadığı halde Türkiye gibi Yemen'de kıtlıklarla karşılaştı. 1943 yılında Yemen'de büyük bir kıtlık meydana geldi. Devletin rezervleri açılması İmam'a önerilse de kabul etmedi.

1944 yılında Kuzeydeki "Devrimin Babası" Şair Muhammed Mahmud ez-Zûbayirî, Mısır'dan Yemen'e döndü, ancak kısa süre sonra güneye kaçarak Büyük Yemen Meclisi'ni kurdu.[90]

1945 yılında Yemen, Arap Birliğinin kurucu üyesi oldu.

4 Mart 1946'da Başkan Harry Truman'ın Yemen Kralı İmam Yahya'ya yazdığı bir mektupta Yemen Krallığını egemen bir devlet olarak tanıdı.[91]

30 Eylül 1947 tarihinde Yemen, Birleşmiş Milletlere katıldı. 20. yüzyılın ortalarında Yemen Yahudilerinin çoğu Yemen'i terk etti ve yeni kurulan İsrail'e göç etti.

1948 Arap-İsrail Savaşı'na küçük bir seferi kuvveti gönderildi.[92]

El-Veziri Darbesi[değiştir | kaynağı değiştir]

Abdullah el-Vezir önderliğinde İmam Yahya'ya karşı bir darbe gerçekleşti. Darbe 17 Şubat 1948'de İmam Yahya'nın Şeyh Ali Kardey tarafından pusuya düşürülerek öldürülmesiyle başladı. Abdullah el-Vezir önderliğinde geçici Şurâ Meclisi oluşturuldu. Mecliste başında İbrahim bin Yahya olmak üzere önde gelen altmış alim ve hukukçu vardı. Darbe Ahmed bin Yahya'nın karşı saldırısı ile engellenmiştir.

George Washington Üniversitesi Siyaset Bilimi ve Uluslararası İlişkiler Profesörü Bernard Reich'e göre "Yahya, ataları gibi daha iyisini yaparak Türklere ve İngiliz işgalcilere karşı kuzey yaylalarındaki Zeydi aşiretleri örgütleyerek Yemen'i birleştirerek başka bir mezarlığa çevirebilirdi".[93]

Ahmed bin Yahya dönemi[değiştir | kaynağı değiştir]

İmam Yahya, 1948'de darbede öldürülmesinin ardından[20][94] oğlu İmam Ahmed bin Yahya iktidara geldi. Saltanatı; artan gelişme, açıklık ve Büyük Yemen'in yaratılmasına yönelik özlemlerinin önünde duran güneydeki İngiliz varlığı konusunda Birleşik Krallık ile yenilenen sürtüşme ile damgasını vurdu. Ahmed bin Yahya, babasından biraz daha ileri görüşlüydü ve dış ilişkilere daha açıktı. Yine de onun rejimi, babasınınki gibi otokratikti; en sıradan durumlarda bile onun onayı gerekiyordu.[95] Ahmed bin Yahya, katılığı, gaddarlığı ve zulmü ile tanınırdı ve Yemenlilerin onu o dönemde “Ahmed Ya Canah” (Arapçaأحمد يا جناه, romanizeAhmad ya Janah) olarak tanımlamasının nedeni de buydu ve bu özelliğinden dolayı babası, kendisine karşı çıkan isyanları -özellikle Haşid ve Tihame'de- bastırma görevini ona verirdi.[96]

Ahmed bin Yahya, babası İmam Yahya gibi Büyük yemen fikrine sahipti.[95] 1950'lerde Güney Arabistan'da İngiliz egemenliğini tanımadıktan sonra Yemen'i Aden Protektorası'ndan ayırmaya yarayan bir İngiliz-Osmanlı sınırı olan Menekşe Hattı boyunca bir dizi sınır çatışmalar yaşandı.[97] Çatışmaları İngilizler kazanmıştır.

1952 yılında İmam Ahmed, halka açık yerlerde radyo dinlemeyi yasakladı.

Mart 1955'te, bir grup subay ve Ahmed'in iki erkek kardeşi tarafından yapılan bir darbe, kralı bir süreliğine görevden aldı. Ancak darbe çabucak bastırıldı. Ahmed bin Yahya, Arap milliyetçileri ve pan-Arabistler tarafından desteklenen Mısır Cumhurbaşkanı Cemal Abdünnâsır'ın artan baskılarıyla karşı karşıya kaldı ve Nisan 1956'da Mısır ile karşılıklı bir savunma antlaşması imzaladı. Mart 1958'de Yemen, Birleşik Arap Devletleri'ne katıldı. Ancak, bu konfederasyon Suriye'nin Eylül 1961'de Birleşik Arap Cumhuriyeti'nden ve Aralık 1961'de Birleşik Arap Devletleri'nden çekilmesinden kısa bir süre sonra dağıldı. Bu olaylardan sonra Yemen ile Mısır'ın ilişkileri kötüleşti.

1959 yılında Sovyet Kızılhaç ve Kızılay Derneği, Yemen'in kuraklığın etkilerinin üstesinden gelebilmesi için 10.000 ton buğday gönderdi.

Kuzey Yemen İç Savaşı[değiştir | kaynağı değiştir]

1962 yılında Yemen'deki bir kralcı kampı
Kuzey Yemen İç Savaşı'ndaki seferi Mısır Birlikleri

İmam Ahmed, Eylül 1962'de öldü[98] ve yerine oğlu Muhammed el-Bedir geçti. Abdünnâsır'dan ilham alan kraliyet muhafızları komutanı Abdullah es-Sallal tarafından yönetilen Mısır eğitimli subaylar Muhammed el-Bedir'i başa geçtiği yıl onu görevden aldı, San'a'nın kontrolünü ele geçirdiler ve Yemen Arap Cumhuriyeti'ni kurdular. Bu olay Kuzey Yemen İç Savaşı'nı ateşledi. İmam daha sonra Suudi Arabistan sınırına kaçarak yönetimi tekrar ele geçirmek için kuzeydeki Şii aşiretlerin desteğini alarak karşı saldırı başlatması kısa bir süre sonra iç savaşı tırmandırmıştır.[99]

Kızılhaç delegesi Andre Rocher, Prens Abdullah bin el-Hasan ile

Sovyetler; Yemen Cumhuriyetini bu olaylardan hemen sonra, 29 Eylül 1962'de tanıdı. Suudi Arabistan ve Ürdün ise monarşistleri desteklemeye başladı. 5 Ekim 1962'de Prens Hasan, Suudi Arabistan'ın Cidde kentinde kralcı bir sürgün hükûmet kurdu. 40.447 kişilik Krallık Ordusuna karşılık 55.000 Mısır askeri, 3.000 cumhuriyetçi vardı.[100] Sonrasında asker sayısını 130.000'e kadar çıkardığı için Altı Gün Savaşı'ında kaybetmesini hızlandırdı. Kralcılar Cumhuriyetçilerin sayısal üstünlüğünü azaltmak için Yemen aşiretleri ile anlaştı ve 1965 yılında Kralcılar takriben 220.000 kişiye çıktı. Mısır, 1965'in sonlarında kimyasal silah kullanmaya başladı.[101] 11 Aralık 1966'da on beş gaz bombası nedeniyle iki kişiyi öldü ve otuz beş kişi yaralandı. 5 Ocak 1967'de Prens Hasan bin Yahya'nın karargahı olan Kitaf köyüne yapılan gaz saldırısında 140 kişi öldü 130 kişi de yaralandı. Bu olaylardan sonra Birleşik Krallık ile Amerika Birleşik Devletleri Mısır'a baskı kurdu. Mısır iddiaları kabul etmedi ve bildirilen olayların muhtemelen gazdan değil, napalmdan kaynaklandığını öne sürdüler. Kızıl Haç alarma geçti ve 2 Haziran'da Cenevre'de endişelerini dile getiren bir bildiri yayınladı. Bern Üniversitesi Adli Tıp Enstitüsü, Kızıl Haç'ın raporuna dayanarak, gazın muhtemelen halojen türevler - fosgen, hardal gazı, levizit, klorür veya siyanojen bromür- olduğu yönünde bir açıklama yaptı. Gaz saldırıları Altı Gün Savaşları'ndan 3 hafta sonra durdu. Kimyasal saldırılar yüzünden tahminen 1.500 kişi öldü ve 2.000 kişi yaralandı. Çatışmalar Mısır birliklerinin geri çekildiği 1967 yılına kadar devam etti. 1968'e gelindiğinde, Sana'a'daki son bir kralcı kuşatmasının ardından1970 yılında İslam konferansında Suudilerle anlaşma sağlandı ve Cumhuriyetçi rejimi pekiştiren ilk daimi anayasa 30 Aralık 1970 yılında kabul edildi.[102][103] Çatışma sırasında her iki taraftan 100.000'den fazla kişi öldü. Mısırlı tarihçiler, monarşistlerin kullandığı gerilla savaşı taktikleri nedeniyle bu iç savaşı "Mısır'ın Vietnam Savaşı" olarak adlandırmaktadır.

Silahlı Kuvvetler[değiştir | kaynağı değiştir]

1911'de Yemen askerleriyle Türk subayları.

Yemen daha bağımsız olmadan önce İmamların prestiji sayesinde aşiretleri yönetme yetkisine sahipti ama bu birlikler düzenli değildi. İlk düzenli Yemen ordusu Osmanlı İmparatorluğu'nun dört jandarma taburu ve üç süvari alayı oluşturmak için aşiret askerlerini toplamaya başladığı 19. yüzyılın sonlarına kadar uzanmaktadır.

1907'de San'a kentinde askeri geçit
San'a Askeri Okulu

Bu Osmanlı Tugayları şunlardır:

  • San'a Tugayı
    Merkezi San'a şehri dışında Jebel Benathi, Kaukaban, Anas, Hac (Hajjah), Dhamar, Yarim, Rada'a ve Amran bölgelerinden sorumlu birliktir.
  • Asir Tugayı
    Merkezi Abha şehri dışında Mahayel, Ragal Almaʽa, Beni Shar, el-Ghamdi, Sabya, el-Kunfûza bölgelerinden sorumlu birliktir.
  • el-Hudeyde Tugayı
    Merkezi el-Hudeyde şehri dışında Zabid, Ahvar, Rima Vadisi, Hajir (Hajour), Beyt el-Fakih, Bajil, Ebu Eriş, Cizan bölgelerinden sorumlu birliktir.
  • Taiz Tugayı
    Merkezi Taiz şehri dışında İbb, Ardal Udayn, Ka'atabah, el-Hûrriyah, el-Muha bölgelerinden sorumlu birliktir.

1906 yılında İtalya Krallığı binlerce Yemenliyi orduya aldılar ve onları Somali'de eğitim verdiler. Bu eğitimlere İmam Yahya'da katılmıştır. 1911'deki Trablusgarp savaşındaki Senûsî isyanlarına karşı Yemenli askerleri kullandılar.

Osmanlı İmparatorluğu Yemen topraklarından çekildikten ve İmam Yahya'nın Yemen'de tam kontrole sahip olmasından sonra ilk başta Taiz Tugayı olmakla birlikte Osmanlı'daki Yemen tugayları İmam Yahya'nın safına geçmeye başladı.[39] Osmanlı döneminden kalma Yemen Tugaylarının Arabistan Yarımadasında Yemen'i savunmaya yetmeyeceğini bildiği için İmam Yahya ordu büyüklüğünü arttırdı.

1920'lerde bir Yemen topu

İmam Yahya dönemindeki Tugaylar şunlardır:

  • San'a Tugayı
  • Dhamar Tugayı
  • Taiz Tugayı
  • İbb Tugayı
  • Hudeyde Tugayı
  • Mahvit Tugayı
  • Liva el Şam (Saada) Tugayı
  • Hacı Tugayı

Kara Kuvvetleri[değiştir | kaynağı değiştir]

Yemen Krallığı nispeten küçük bir ülke olduğu için ve 1918'de Osmanlı'nın Yemen'den çekilmesinden sonra yeterli seviyede subay, doktrine sahip olmadan orduda reformlar yapılmaya ve orduyu geliştirilmeye çalışılması yüzünden bir sürü karışıklıklar oluştu. Eğitimde pratikten daha çok teorik yön hakim oldu ve bazı subaylar zekasına,eğitimine göre değil, İmam Yahya'ya yakınlığına göre kademeleri yükseltildi. Bazılarının askeri hiçbir tecrübesi olmadığı halde askeri eğitim vermeye çalışması nedeni ile de eğitimde bir kusura yol açtı.[104] Her ne kadar karışıklar olsa da İmam Yahya'nın askeri tecrübesi ve bölgedeki otoritesi nedeni ile bulunduğu bölgeye göre büyük bir orduya sahiptir.[105] Kara Ordusu 5 kola ayrılmaktadır.[106]

İmamlık Muhafızları (Ukfa birlikleri)[değiştir | kaynağı değiştir]

Ukfa Birlikleri

İmamlık Muhafızları (Arapçaحراس الإمام, romanizeHuras-u el-İmam'i) ya da Ukfa birlikleri (Arapçaالقوات أوكفا, romanizeUkfa el-kuvvet'u); İmam'ı korumak üzere tahsis edilmiş askerî birliklerdi. Bu birliğe alınmak için üstün başarı göstermek ve İmam'a sadık olduğu kanıtlanmak zorundaydı. Ortalama 5.000 askerden oluşmaktaydı.

Muzaffer Ordu[değiştir | kaynağı değiştir]

Muzaffer Ordu'nun askeri yürüyüşü

Muzaffer Ordu (Arapçaالجيش المظفر, romanizeel-Jeyshi el-Muzaffer), 1919'da kurulmuş, ilk askerlerini Osmanlı İmparatorluğu'nun eski Yemen askerleri ile oluşturulmuştur. Ordu ilk kurulduğunda; cephanelikler, farklı kalibre ve ağırlıklarda hafif ve ağır topçu bataryalarına ek olarak çok sayıda çeşitli tipte yaklaşık 400.000 tüfekle dolduruldu. Her yıl, her aşiret devlete belirtilen adette asker yollamak zorunda idi. Her aşiretin, aşiret üyelerinin davranışlarını, ödüllerini ve kötülüklerini bildiren bir katip içeriyordu. Eğer bir asker hırsızlık yaparsa veya izinsiz bir şekilde orduyu terk ederse aşiret reisi imama zararını tazmin etmek zorunda idi.[107] Ordu, asi aşiretlere boyun eğdirmek, askeri harekatlar gerçekleştirmek ve devletteki imam, şehzade ve kamu görevlilerini korumanın yanı sıra, otoriteyi koruma, vergiler toplama gibi işlemleri de gerçekleştirir.[108][109][110][111][112]

Savunma Ordusu[değiştir | kaynağı değiştir]

Savunma Ordusunun askeri yürüyüşü

Savunma Ordusu (Arapça الجيش الدفاعي, romanizeel-Jeyshi el-Diyêiyyû); Yabancı devletlerin, Yemen topraklarında artan hırslarına karşın Muzaffer Ordu'nun yetmemesinden dolayı 1937'de kurulmuştur. Suudlar ve İngilizlerle savaşmasının ardından Yemen'in hatrı bir sayılır bir kısmını kaybettikten sonra İmam Yahya ordusunun modernizasyona ve daha iyi eğitim şartlarına sahip olması gerektiği kanaatine vardı. Muzaffer Ordu'yu reforme etme girişimlerinin başarısızlığı, subaylar arasında şikayetlerin ortaya çıkması ardından aydınların baskısı ile İmam Yahya "yaşı ne olursa olsun tüm Silah sahipleri için zorunlu hizmete dayalı düzenli Savunma Ordusu olan yeni bir ordunun kurulmasında" kararlaştırıldı.[113] Hicaz Krallığı yıkıldıktan sonra Korgeneral Hasan Tahsin el-Fakîr[e] Yemen'e gelip 1930'dan 1944'e kadar İmam Yahya'ya askeri danışman olarak yardımda bulundu.[114] Bu yardımı sırasında Savunma Ordusu'nun kurulmasında büyük bir rol oynadı. Muzaffer Ordu'nun aksine teorik değil tecrübeye dayalı bir eğitime geçildi ancak bu eğitim süresi askerlerin askeri eğitim, muharebe becerileri ve askeri eğitimde ustalaşması için yine de yeterli değildi.[115] Asker alımı Muzaffer Ordu'nun aksine sadece aşiret mensuplarından değil, zorunlu askerlik ile bütün Yemenlilerden oluşuyordu. Orduya alındıktan sonra 10 yıl boyunca dönem dönem eğitim alıyorlardı.

Ulusal Ordu[değiştir | kaynağı değiştir]

Ulusal Ordu (Arapçaالجيش الوطني, romanizeel-Jeyshi el-Vataniyû), Muzaffer ve Savunma ordularına benzeyen, bağımsız bir ordudur. Komutanı Albay Muhammed Hamid idi

Baranî Ordusu[değiştir | kaynağı değiştir]

San'a'daki Aşiret mensupları

Baranî Ordusu (Arapçaالجيش براني , romanizeel-Jeyshi el-Baranî) ya da Aşiret Ordusu (Arapçaالجيش القبائل , romanizeel-Jeyshi el-Kâbayîl), gönüllü olarak hizmet eden düzensiz birliklerdir.Genellikle 1-2 yıl boyunca hizmet eden, kendi tüfeklerini ve erzaklarını getiren piyadelerinden ve süvarilerinden oluşuyordu. Yemen, rakiplerine karşı yürüttükleri savaşlarda esas olarak her zaman aşiretlerden gelen destekçilerine güvendiler. Bu aşiretler genellikle kuzey, kuzeybatı ve doğu bölgelerinde yaşarlar. Bu tip savaşçılar, kabile reisleri tarafından yönetilen ve düzenli bir düzeni olmayan “geleneksel ulusal ordular” olarak sınıflandırılır.[116]

Hava Kuvvetleri[değiştir | kaynağı değiştir]

1930'lu yıllarda Yemen Krallığı uçağı
Yemen Hava Kuvvetleri Madalyonu
Yemen'in aldığı Junkers A35'in planı

Yemen Hava Kuvvetleri (Arapçaالقوات الجوية اليمنية, romanizeAl-Quvat Al-Javviyya Al-Yamania) Almanların ve İtalyanların yardımıyla 1926'da kuruldu.İmam Yahya, 1920'li yıllardaki İngiliz-Yemen sınır çatışmalarında Kraliyet Hava Kuvvetleri'nin Yemen'i bombalaması ve Yemen'in herhangi bir uçak ya da uçaksavar olmadığından buna karşılık verememesinden dolayı ülkesine uçak temin etmek için İtalya Krallığı kontak kurmuştur. Ocak 1926 yılında, İtalya'yla ilk 3'ü Nisan ayında ulaşacak bir şekilde 6 uçak teslimatı sözleşmesi yapıldı.1926 yılında 12 Yemenli uçuş eğitimi almak için İtalya'ya gönderildi, bir İtalyan ekibinin yardımıyla Yemen'de de bir uçuş okulu kuruldu. İtalya'dan gelen uçakların durumunun kötü olduğu tespit edildikten sonra İmam Yahya bu durumu İtalyanlara şikayet etti. İtalya'da bu durumdan sonra Yemen'e daha iyi uçak vermeyi kabul etti. Ağustos ayında Yemen'e daha iyi olan uçaklardan bir tanesi ulaştı. Aynı yıl Almanya'dan Junkers tasarımı Junkers A 35 ve Junkers F 13 uçaklarını satın aldı. Yemen'e teslim edilen Junkers A35 uçağı iki aydan kısa bir süre sonra düştü, mürettebatın üçü de öldü. Bu olaylardan hemen sonra İngilizlerle sınır çatışmalarına başladığı için İmam Yahya hava kuvveti kurma çabalarını durdurmak zorunda kaldı.[117]

1926'da İtalyan uçuş okulundan mezun olmak için İtalya'ya gönderilen ilk Yemenli havacılık öğrencileri

1940 yıllarının sonunda Hava kuvvetleri kurma hareketi tekrar canlandı. Lübnan'dan ikinci el Junkers Ju 52/3m nakliye uçağı, Mısır'dan C64 Norseman, İtalya Cumhuriyeti'nden Douglas C-47 Skytrain uçağı alındı.[118] 1955'da 2 tane USAAF AT-6C eğitim uçağı Suudi Arabistan tarafından Yemen Mütevekkilî Krallığı'na bağışladı. Çekoslovakya Sosyalist Cumhuriyeti ile 1957'de 24 tane İlyuşin İl-10 saldırı uçağı bir silah antlaşması yapıldı.[119] Ancak destek malzemesi ve yedek parça eksikliği nedeniyle bu uçakların hiçbiri uçurulamadı.[f] Aynı dönemde, Sovyetler Birliği'nden 2 tane Mil Mi-1 ve 4 tane Mil Mi-4 helikopterleri; İlyuşin İl-14 nakliye uçağı alındı ve bir Sovyet uçuş okulu Yemen'de açıldı. Uçuş okulları Çekoslovak yapımı 10 tane Zlín Z-26 eğitim uçağıyla donatıldı.[120]

Ordu Modernizasyonu[değiştir | kaynağı değiştir]

1958 yılında Topçu Eğitim kampı

Yemen Krallığı ilk kurulduğunda Osmanlı İmparatorluğu döneminde Arap Yarımadası ve Anadolu'dan daha çok Balkanlara yatırım yaptığı için Yemen'de tarım dışında hiçbir şey bulunmamaktaydı. Osmanlı'dan çaldıkları silahlar[31] ve İtalya Krallığı ve Birleşik Krallık'dan aldıkları tüfekler dışında hiçbir silahı yoktu. İmam Yahya bunu için 1920'lerin başında Yugoslav (veya Alman) ve Avusturya yardımıyla mühimmat fabrikası kurulmasını emretti.

1934'deki Suudi-Yemen savaştaki hezimetten sonra İmam silahlı kuvvetleri modernize etme ve genişletme ihtiyacını gördü. İtalya'dan; 6 hafif tank, 2.000 tüfek, dört uçaksavar, 4 top ve bazı iletişim teçhizatları satın aldı. Irak Krallığı'ndan ise birkaç tüfek ve iletişim teçhizatı alındı. İtalya ayrıca Sana'a'da bir uçuş okulu açtı.[121]

el-Bedir'in tanklardan birini teftiş edereken

Amerika ve Birleşik Krallık olmak üzere Batılı ülkelerin Yemen'in silahlanması hakkında uyguladığı baskılarla rağmen İmam Muhammed el-Bedir Yemen ordusunu güçlendirmekte kararlıydı. Mısır'dan bazı askeri uzmanlar ve subay getirmek için Mısır Başkanı Cemal Abdünnasır ile anlaşma imzalandı. Ayrıca Doğu Bloğu'ndan, başta Sovyetler Birliği, Çekoslovakya ve Çin olmak üzere bazı ülkelerden Yemen'e silah sağlanması, bunların bakımı ve Yemen askerlerinin eğitilmesi üzerine anlaşmalar imzaladı. Antlaşmalar sonucunda 34 tane hafif tank, 50 tane 100mm kalibrelik tank, 100 sahra topu, 70 personel taşıyıcı, bir zırhlı araç ve 70 tane nakliye kamyonu almış oldu.[122] Bu antlaşma, Yemen ordusu tarihinde büyük bir adım olarak kabul edilmektedir. 26 Eylül 1962 devrimi patlak verene kadar bu reformlar devam etti:

  • 1957'de Harp Okulu yeniden açıldı ve Sana'a ve Taiz'de yeni harp okulları açıldı.[123]
  • 1958'de Havacılık Koleji, Astsubay Okulu, Topçu Eğitim kampı ve yeni Harp Okulu kuruldu.
  • 1959'da Taiz'de Polis Koleji'nin kuruldu.[g]
  • Sovyetler Birliği ve Mısır'dan askerler için eğitmenler getirtildi.
  • Yeni birlikler kuruldu:
    • El-Bedir Alayı: Yemen ordusundaki ilk zırhlı birlik.
    • Ulusal Ordu: Muzaffer ve Savunma ordu benzeri bir ordu.
    • Yemen komutanlığı: Orduyu doğrudan kontrol etmek için el-Bedir'e bağlı bir genel komutanlık.

Devrimden önceki ordu boyutu[değiştir | kaynağı değiştir]

Kuzey Yemen İç Savaşı'ndan önce Yemen Mütevekkilî Krallığı'nın düzenli olarak çeşitli kademelerden 40.447 kişilik bir ordusu vardı.

Muzaffer Ordu: 22.090 personel

Savunma Ordusu: 15.990 personel

Ulusal Ordu: 1.396 personel

el-Bedir Alayı: 971 personel

Din[değiştir | kaynağı değiştir]

Kuzey Yemen mezhep haritası
  Şii
  Sûnni

Kuzey yaylalarındaki Zeydîler yüzyıllar boyunca Yemen'de siyasi ve kültürel olarak baskın olmuşlardır. Zeydîlerin kendine özgü bir sosyokültürel yapısı olan Yemen bölgesine intikal edip devlet kurmalarından itibaren günümüze kadar devam eden varlığı, siyasî bakımdan dönem dönem muğlak ve istikrarsız bir seyir izleyerek kesintilere uğramıştır. Zeydîlerin dini-politik yönetimini kabul etmeyen sunni halk kesiminin ilk isyanları, Yemen imamı El-Hadi İla'l-Hakk Yahya döneminde olmuştur.[124]

Yemen Mütevevekkilî Krallığı'nın kontrol ettiği bölgelerderin mezhebi yaklaşık olarak ~55% Zeydî, ~45% Sünniydi. Zeydî imamları Yemenliler tarafından "Halife" unvanıyla anılırlar. Zeydî kanunları İmam Yahya birlikte imâmet prensibi Zeydîyye’nin mezhep esasları arasında yerini aldı ve Zeydîyye kurumsallaşma sürecine girdi fakat Sünniler bunu kabul etmemiştir. Hz. Ömer'e Zeydîlik hakkındaki fikri sorulduğunda Hz. Ömer hakkındaki fikrini sorulduğunda "Hayırdan başka bir şey söyleyemeyeceğini" söylendiği için diğer mezhepler Zeydîliğe antipati duymaktadır.[125] Bu durum Osmanlıların Zeydîleri kafir ilan etmesine kadar ilerlemiştir. Bu yüzden Yemen'de hiçbir zaman istikrar tamamen sağlanamamıştır. İsyanlar ve mezhep çatışmaları Yemen'de hala bitmemiştir. Günümüzde Zeydîler, başta San‘a ve Sa‘de olmak üzere Yemen’in değişik bölgelerinde hakim mezhep olarak kültürlerini devam ettirmektedir.[126]

Yemen Yahudileri[değiştir | kaynağı değiştir]

Yemenli Yahudi kuyumcu ve çocuğu Sana'a, 1937

Yahudilik Yemen'e gelmiş olan ilk İbrahimî dindir. Yemen'in İslam ile tanışmasına kadar Hristiyanlık ile çoğunluk diniydi. 1948 yılına kadar yaklaşık 50.000 Yemen Yahudisi Yemen Mütevekkilî Krallığı'nda yaşamaktaydı.[127] El-Mehdi Ahmed bin el-Hasan döneminde Yahudilerin sürülmesi fakat sonrasında ekonomik sebeplerden dolayı zanaatkâr olan Yahudiler şehirden ve Müslümanlardan izole şekilde ayrı mahallelere yerleştirildiler.[128]

Şabat günü öğle yemeğinden sonra mezmurları okuyan yahudi aile

18. Yüzyılda Yemen İmamları, Yetim Fermanı olarak bilinen, 18. yüzyıldaki kendi yasal yorumlarına dayanan ve bu yüzyılın sonunda yürürlüğe giren bir kanunu yürürlüğe koydu.[129] Bu Fermana göre Yemen imamları ebeveynleri öldüğünde daha 12 yaşından küçük olan zimmi Yahudi çocukları Zeydi himayesine alıp onları Müslüman koruyucu ailelere teslim edip İslami öğretiyi onlara aşılamakta hükümlü oldu. Bu Ferman İslam Peygamberi Muhammed'in yetimlerin babası olması ve yetimlere bakmayı öğütlemesinden dolayı[130] hükümdarın yetimlere bakması gerektiği anlayışından dolayı böyle düzenlenmiştir. 12 yaşından küçüklere odaklanılmasının sebebi ise Muhammed bin Abdullah'ın "Buluğ çağına ulaştıktan sonra yetimlik kalkar."[131] diye buyurmasından dolayıdır.

Yetim Fermanı Osmanlı yönetimi sırasında (1872–1918) göz ardı edildi.[128] Fakat 1921'de İmam Yahya Yemen'de tamamen egemen hale gelince bu kanunu tekrar yürürlüğe koydu.[129] İngiliz tarihçi Tudor Parfitt bu durumu "Yahudi çocukların zorunlu olarak Rusya'daki Çarlık ordusunda askere alınmasını getiren acımasız önlemlere" benzetmiştir. Ferman ilk başlarda Osmanlı'da olduğu gibi yetkililer tarafından olabildiğince uygulanmadı. Bazı yerlerde yetkililer kaçan ve saklanan çocuklara göz yumdu fakat imam bu konuda diretkar olduğu için daha merkezi noktalarda kaçan çocukları aramak için birlikler gönderildi. Yahudi çocuk sakladığından şüphelenilen Yahudi cemaat liderleri tutuklandı ve hapishanelerde işkenceye uğradılar.

Yetim Fermanı ile müslümanlaştırılan önemli kişilerden birisi de Mishpaha gazetesinin yazarlarından Dorit Mizrahi tarafından Yahudi kökenli olduğu iddia edilen Abdurrahman el-Eryani'dir.[132] İddiasına göre 1910'da İbb'de bir Yahudi ailesinde Zekharia Hadad olarak dünyaya geldi. Anne ve babasının daha o sekiz yaşında iken salgın hastalık yüzünden ölmesiyle 5 yaşındaki kız kardeşi ile Yetim Fermanı'nınca koruma altına aldılar. Kardeşiyle ayrı koruma ailelerine verilmiş ve Abdurrahman el-Eryani olarak değiştirdi. Eryani daha sonra Yemen Arap Cumhuriyeti'nde dini vakıflar bakanı olarak görev yaptı ve Kuzey Yemen'e liderlik yapan tek sivil oldu.[133] Bununla birlikte çevrimiçi bir gazete olan YemenOnline'ın el-Eryani ailesinden birkaç kişiyle yaptığı röportajda Abdurrahman el-Eryani'nin yahudi olduğu iddiasını yalanlamıştır. Onlara göre 1967'de İsrailli gazeteci Haolam Hazeh tarafından ortaya atılan bir çarpıtmadır. Zekharia Haddad'ın aslında Abdurrahman el-Eryani'nin üvey kardeşi ve koruması olan Abdulrahim el-Haddat'tır.[134]

Yahudiler necis olarak kabul edildi ve bu nedenle Yahudilerin bir Müslüman'a veya Müslümanın yemeğine dokunmaları yasaklandı.[135] Bir Müslümanın yanından geçerken ona selam vermeli ve sol tarafından yürümeleri, Müslüman mahallesine girerken ayakkabılarını çıkarıp yalın ayak yürümeleri zorunlulaştırıldı. Eğer bir Yahudi bir Müslüman tarafından saldırıya uğrarsa Yahudilerin onlara karşı koymaya hakkı yoktu. Böyle durumlarda kaçma ya da etraftaki Müslümanlardan yardım isteme seçeneğine sahipti.[132]

Ulaşım[değiştir | kaynağı değiştir]

1953 yılında İtalya'da Vezir Hasan bin Yahya traktör kullanıyor.
Yemen Krallığı dönemindeki bir otomobil plakası

Yemen'in çölleri ve dağlık arazisi nedeniyle ulaşım her zaman zorlayıcı ve uzun olmuştur. Osmanlı İmparatorluğu'nun Yemen'e gelişinin ardından yaptırdığı birkaç yol dışında Yemen Mütevekkilî Krallığı'nda pek yol bulunmamaktaydı. Bu yolların da tamiri genellikle savaş esirleri ya da mahkumlara yaptırılmaktaydı. Osmanlı İmparatorluğu Yemen'e bazı arabalar getirmiş olsa da Mondros Mütarekesi uyarınca askerler Yemen'den çekilirken çoğu arabayı yanlarında götürdü. Yemen'e ilk otomobil Tuğgeneral Yakup'un 1923 yılında İmam Yahya'yı ziyaret ederken hediye olarak Ford model bir otomobil getirmesiyle olmuştur. O zamana kadar Yemen'de sadece atlı araba olduğu için bu otomobil ilk başta hoş karşılanmasa da İmam Yahya bu yabancı icadın kullanımının caiz olduğunu ilan edince şehzadeler, üst düzey yetkililer, zengin tüccarlar ve rütbeli askerler otomobil satın almaya başladılar. Ana yolların ve çevre yollar dışında otomobil kullanımı yasaklandı. Kullananlara ağır para cezaları kesildi. 1950'lerin başına kadar sadece devlette önemli işte bulunanların ve Hudeyde'deki Avrupalı tüccarların arabaları vardı.[136]

Şehirlere gidip mal satmak için giden köylüler ve nakliye için İmam Yahya millî ulaşım ve nakliye şirketi kurdu fakat bu şirketin seferleri tüm Yemen'i kapsamıyordu. Seferin olmadığı daha dağlık bölgelerde patikalar üzerinden genellikle deve, katır ve eşeklerin oluşturduğu kervanlarla ulaşım sağlanırdı. Liva el Şam, Hacı, Ma'rib ve İbb gibi çeşitli tugayların üsleri bu patikaların birleştiği noktalara kuruldu. Böylece kervanlar eşkıyalardan korunabiliniyordu.

Osmanlı İmparatorluğu döneminde Hudeyde ile San'a'yı birbirine bağlayan bir demir yolu yapılmış, Fransızlar tarafından 1908 yılında Hudeyde limanında bazı onarımlar yapılırken, 8 km'lik demir yolu inşa edildi ancak liman 1912'de İtalyanlar tarafından bombalandıktan sonra Yemen'deki demir yollarına pek ilgi gösterilmemiştir. 1934 San'a dostluk antlaşmasının ardından Birleşik Krallık Aden ile San'a'yı demir yolu ile birbirine bağlama fikrini İmam Yahya'ya sundu. İmam Yahya'ya göre "onların gerçek istekleri ve esas gayeleri İslamı parçalamak ve dağıtmak, ta ki bizlere hakimiyet kurup kendilerine kul köle yapmak"[137] olduğu için bu fikri sıcak karşılamadı ve reddetti.[138]

Galeri[değiştir | kaynağı değiştir]

Çizim[değiştir | kaynağı değiştir]

Ayrıca bakınız[değiştir | kaynağı değiştir]

Dipnotlar[değiştir | kaynağı değiştir]

  1. ^ Lider ve yönetici
  2. ^ Osmanlı kaynaklarında Nisan,1904 olarak geçmektedir.
  3. ^ Lehic, Abdelî, Ebyen ve Yâfi vb. şeyhlikler bkz.:Aden Protektorası
  4. ^ bkz. Menekşe Hattı
  5. ^ Şam'da doğup, büyümüş ve burada eğitim görmüş olan; Osmanlı ordusunda askerlik yapmış bir komutan
  6. ^ Uçurulamayan uçaklar büyük ihtimalle Şu fotoğraftaki uçaklardır.
  7. ^ Bu Kolejden mezun olan polisler Yemen'in ilk polisleridir.

Kaynakça[değiştir | kaynağı değiştir]

  1. ^ "Yemen|United Nations". 31 Temmuz 2022 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 22 Temmuz 2022. 
  2. ^ a b c d e f "Yemen". web.archive.org. TDV İslâm Ansiklopedisi. 13 Şubat 2015. 13 Şubat 2015 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 16 Nisan 2022. 
  3. ^ Sharabi 1962: s. 243
  4. ^ Halliday, 1975: s. 82-83
  5. ^ Sharabi, 1962: s. 245-46
  6. ^ "Mütevekkil Nedir?". 9 Mart 2020 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 21 Temmuz 2022. 
  7. ^ a b "Chronologie du Yémen". www.mmsh.fr. Maison Méditerranéenne des Sciences. Erişim tarihi: 22 Haziran 2022. 
  8. ^ "Yemen: A Country's Crisis Outlined In Five Maps". Alistair Reign News Blog (İngilizce). 9 Nisan 2016. 7 Ağustos 2022 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 7 Ağustos 2022. 
  9. ^ "Constitution of the Yemen Arab Republic, 1970". al-bab.com (İngilizce). 9 Şubat 2018 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 21 Temmuz 2022. 
  10. ^ Ahmed Mahmûd Subhî, ez-Zeydiyye, Kahire 1404/1984, s. 71-74.
  11. ^ Jane, Hathaway (2003). A Tale of Two Factions; Myth, Memory, and Identity in Ottoman Egypt and Yemen (İngilizce). s. 79–81. Erişim tarihi: 14 Haziran 2022. 
  12. ^ Camberlin, Marie; Samouiller, Ségolène (1 Temmuz 2001). "Chronologie du Yémen contemporain (1904-1970)". Arabian Humanities. Revue internationale d’archéologie et de sciences sociales sur la péninsule Arabique/International Journal of Archaeology and Social Sciences in the Arabian Peninsula (Fransızca) (9). doi:10.4000/cy.67. ISSN 1248-0568. 22 Haziran 2022 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 22 Haziran 2022. 
  13. ^ Uzunçarşılı, 1983: II s. 391-97
  14. ^ Harold F. Jacob (2007). Kings of Arabia: The Rise and Set of the Turkish Sovranty in the Arabian Peninsula. Garnet & Ithaca Press. p. 70. ISBN 1859641989
  15. ^ Muḥammad ibn Aḥmad Nahrawālī (2002). Lightning Over Yemen: A History of the Ottoman Campaign in Yemen, 1569–71 [البرق اليماني في الفتح العثماني] (in Arabic). OI.B.Tauris. p. 197. ISBN 1860648363
  16. ^ Tuchscherer, Michel (1 Temmuz 2000). "Chronologie du Yémen (1506-1635)". Arabian Humanities. Revue internationale d’archéologie et de sciences sociales sur la péninsule Arabique/International Journal of Archaeology and Social Sciences in the Arabian Peninsula (Fransızca) (8). doi:10.4000/cy.11. ISSN 1248-0568. 17 Haziran 2022 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 14 Haziran 2022. 
  17. ^ "Yemen'de bir Osmanlı-Arap şehri: Yemen". Dergipark. 24 Mart 2020 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 23 Haziran 2022. 
  18. ^ "Yemen Chronology". Worldstatesmen. 18 Ağustos 2002 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 16 Haziran 2022. 
  19. ^ "Yemen'de Türk izleri". web.archive.org. Ufuk Ötesi. 16 Temmuz 2011. 16 Temmuz 2011 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 16 Nisan 2022. 
  20. ^ a b c d "YÉMEN – Géographie, religion, histoire, politique" (İngilizce). Lecourrierdumaghrebetdelorient. 27 Haziran 2018 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 22 Haziran 2022. 
  21. ^ "Osmanlı Yönetimindeki Yemen'de İngiliz Siyaseti". Researchgate. Şubat 2019. 27 Haziran 2022 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 27 Haziran 2022. 
  22. ^ "Yemen:2". www.royalark.net. Royal Ark. 4 Aralık 2008 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 23 Haziran 2022. 
  23. ^ "Yemen'de Osmanlı İdaresi ve İmam Yahya İsyanı". Siyasal Hayvan. 26 Nisan 2016. 4 Haziran 2016 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 12 Nisan 2022. 
  24. ^ "Yemen İsyanı ve Trabzon Redif Taburu (1905-1906)". Dergi Park. 26 Mart 2020 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 19 Haziran 2022. 
  25. ^ Rüstü, Paşa. Ah O Yemendir: Yemen Hatırası. ISBN 9786254192111. 
  26. ^ "Mustafa Kemal Atatürk'ün Yemen'e Tayini ve Bununla İlgili Belgeler". Mustafa Kemâlim. 12 Eylül 2017. 21 Şubat 2018 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 27 Haziran 2022. 
  27. ^ Çakaloğlu, s. 172
  28. ^ Osmanlı İmparatorluğu'nda Yemen'de Zeydi İmam Yahya'nın İsyanı(1904-1914) -Fatıma Hilal BAYTAR
  29. ^ II. Abdülhamit’in Yemen’de Islahat Çabaları (1898-1908
  30. ^ "La Turquie et le Yémen" (Fransızca). Questions d'Orient - Questions d'Occident. 29 Mart 2015. 22 Eylül 2020 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 22 Haziran 2022. 
  31. ^ a b Kumandan, Hasan Muhiddin Paşa. Ah O Yemen – 1904 İsyanı. s. 72. ISBN 9786054534029. Erişim tarihi: 19 Haziran 2022. 
  32. ^ (İsmail Hakkı Tevfik, s. 5-29)
  33. ^ Yemen Vilayeti'nden Alınan R. 21 Kanunıevvel 1326/ M. 3 Ocak 1911 tarihli Telgrafname
  34. ^ Yemen Vilayeti'ne çekilen R. 25 Kanunı Evvel 1326/ M. 7 Ocak 1911 Tarihli Telgrafname
  35. ^ Cemaleddin Efendi (2005). Siyasi Hatıralarım 1909-1913. İstanbul: Nehir Yayınları. ISBN 9789756711729.  ss. 66-67
  36. ^ "Akdeniz Üniversitesi: Yemen İsyanı" (PDF). 
  37. ^ (BEO, nr. 353194; Bayur, II/1, s. 46-47)
  38. ^ "MÜTEVEKKİL-ALELLAH, Yahyâ Hamîdüddin - TDV İslâm Ansiklopedisi". TDV İslam Ansiklopedisi. 30 Haziran 2022 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 3 Ağustos 2022. 
  39. ^ a b c Camberlin, Marie; Samouiller, Ségolène (1 Temmuz 2001). "Chronologie du Yémen contemporain (1904-1970)". Arabian Humanities. Revue internationale d’archéologie et de sciences sociales sur la péninsule Arabique/International Journal of Archaeology and Social Sciences in the Arabian Peninsula (Fransızca) (9). doi:10.4000/cy.67. ISSN 1248-0568. 22 Haziran 2022 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 22 Haziran 2022. 
  40. ^ (İA, XIII, 378-380).
  41. ^ James Minahan (2002). Encyclopedia of the Stateless Nations: A-C. Greenwood Publishing Group. s. 195. ISBN 0-313-32109-4. 
  42. ^ a b "Tarih, siyaset ve ötesi: Geçmişten bugüne Yemen dosyası". Mepa News. 8 Mart 2021. 20 Eylül 2022 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 17 Eylül 2022. 
  43. ^ (Rumbeyoğlu Fahreddin – Mehmed Nâbî, s. 3-39; Abdülkerîm el-Uzeyr, s. 326)
  44. ^ Nikshoy C. Chatterji (1973). Muddle of the Middle East, Volume 1. Abhinav Publications. s. 197. ISBN 0-391-00304-6. 
  45. ^ "Sabia (Country)". 11 Mart 2014 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 1 Haziran 2013. 
  46. ^ "Mütevekkil-Al-Ellah, Yahyâ Hamîdüddin". TDV İslam Ansiklopedisi. TDV İslâm Ansiklopedisi. 30 Haziran 2022 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 30 Haziran 2022. 
  47. ^ "Chronologie du Yémen en guerre". www.lesclesdumoyenorient.com. 26 Ekim 2020 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 22 Haziran 2022. 
  48. ^ "29 Mart 2015 tarihli Ayşe Hür köşe yazıs
  49. ^ (BEO, nr. 349609, 353194; Öke – Karaman, s. 31-64)
  50. ^ (a.g.e., s. 106).
  51. ^ Milli Mücadele Dönemi'nde Yemen-Türkiye İlişkileri/İmam Yahya-Mustafa Kemal Paşa Yazışmaları (Prof. Dr. Mim Kemal Öke)
  52. ^ (Seyhun, s. 138; Ehiloğlu, s. 191-204)
  53. ^ Clive Leatherdale Britain and Saudi Arabia 1925-1939 The Imperial Oasis, 1983 p. (London, Frank Cass
  54. ^ Harold F. Jacob,Kings of Arabia : the rise and set of the Turkish Sovereignty in the Arabian Peninsula p.83-84
  55. ^ "Yemen". Encyclopædia Britannica. Encyclopædia Britannica Online. Encyclopædia Britannica Inc., 2013. Web. 22 Sep. 2013
  56. ^ History of Arabia, Encyclopædia Britannica (Macropædia Vol. 1). 1979. s. 1043-1051. 
  57. ^ اليمنية, الدولة العثمانية الجمهورية العربية. "المملكة المتوكلية اليمنية". المعرفة (Arapça). 12 Mayıs 2017 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 23 Haziran 2022. 
  58. ^ Bernard Reich (1990). Political Leaders of the Contemporary Middle East and North Africa: A Biographical Dictionary. Greenwood Publishing Group. s. 508. ISBN 0-313-26213-6. 
  59. ^ Nikshoy C. Chatterji Muddle of the Middle East, Volume 1
  60. ^ Paul Dresch (2000). A History of Modern Yemen. Cambridge University Press. s. 34. ISBN 0-521-79482-X. 
  61. ^ "Will Yemen Be Divided Again?". United World International. UwiData. 28 Ağustos 2019. 10 Mayıs 2021 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 16 Haziran 2022. 
  62. ^ "مادة تاريخية | حول تنكيل الإمام يحيى بقبائل صنعاء سنة 1922م". اليمن الجمهوري (Arapça). 18 Ocak 2022. 30 Temmuz 2022 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 30 Temmuz 2022. 
  63. ^ "هكذا نكّل الإمام يحيى بقبائل صنعاء سنة 1922". اليمن الجمهوري (Arapça). 22 Ekim 2018. Erişim tarihi: 30 Temmuz 2022. 
  64. ^ John, M. Willis (1934). Unmaking North and South: Cartographies of. ISBN 4131071320. 
  65. ^ John M. Willis (2012)، Unmaking North and South: Cartographies of the Yemeni Past, 1857-1934، Columbia University Press، ص. 143، ISBN 0231701314.
  66. ^ a b Bernard Reich Political Leaders of the Contemporary Middle East and North Africa p.509 Greenwood Publishing Group, Jan 1, 1990
  67. ^ Bernard Reich (1990). Political Leaders of the Contemporary Middle East and North Africa: A Biographical Dictionary. Greenwood Publishing Group. s. 509. ISBN 0-313-26213-6. 
  68. ^ أمين الريحاني ملوك العرب ج1 ص 214 و 215 و216
  69. ^ Clive Leatherdale (1983). Britain and Saudi Arabia, 1925–1939: The Imperial Oasis. Psychology Press. s. 140. ISBN 0-7146-3220-1. 
  70. ^ Paul Dresch A History of Modern Yemen p.34
  71. ^ ikshoy C. Chatterji Muddle of the Middle East, Volume 1 p.199
  72. ^ Dictionary Of Modern Arab History p.379
  73. ^ Michael Quentin Morton (2006)، In the Heart of the Desert: The Story of an Exploration Geologist and the Search for Oil in the Middle East، Green Mountain Press، ص. 104، ISBN 095522120X.
  74. ^ Glen Balfour-Paul The end of empire in the Middle East : Britain's relinquishment of power in her last three Arab dependencies p.57
  75. ^ The Living Age, Volume 333 p.754
  76. ^ "War talk in Arabia". Barrier Miner. 16 Kas 1933. Erişim tarihi: 4 Eylül 2022. 
  77. ^ "BRITAIN NEUTRAL". West Australian. 9 Mayıs 1934. Erişim tarihi: 4 Eylül 2022. 
  78. ^ Bernard Reich (1990). Political Leaders of the Contemporary Middle East and North Africa: A Biographical Dictionary. Greenwood Publishing Group. s. 509. ISBN 978-0-313-26213-5. 
  79. ^ "المملكة المتوكلية اليمنية والاستعمار البريطاني". yemen-nic.info. 8 Nisan 2008 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 23 Haziran 2022. 
  80. ^ "Osmanlı Devleti'nin Sahadan Çekilmesinden Sonra Yemen". Fikir Coğrafyası. Erişim tarihi: 30 Haziran 2022. 
  81. ^ "VICTORS IN YEMEN". Examiner. 16 Mayıs 1934. Erişim tarihi: 4 Eylül 2022. 
  82. ^ Kostiner, Joseph (1993-12-02). The Making of Saudi Arabia, 1916-1936: From Chieftaincy to Monarchical State. Oxford University Press. pp. 170, 171. ISBN 9780195360707.
  83. ^ Sarkees, Meredith Reid; Wayman, Frank (16 Şubat 2010). Resort to War: 1816 - 2007 (İngilizce). SAGE Publications. ISBN 978-0-87289-434-1. 4 Eylül 2022 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 4 Eylül 2022. 
  84. ^ "ARABIA". Sydney Morning Herald. 9 Mayıs 1934. Erişim tarihi: 4 Eylül 2022. 
  85. ^ a b "Peace Negotiations in Arabian War". Argus. 14 Mayıs 1934. Erişim tarihi: 4 Eylül 2022. 
  86. ^ "ARABIAN AFFAIRS". Townsville Daily Bulletin. 16 Haz 1934. Erişim tarihi: 4 Eylül 2022. 
  87. ^ "SAUDI AND YEMEN". Mercury. 16 Haz 1934. Erişim tarihi: 4 Eylül 2022. 
  88. ^ "Saudi Arabia p.129":Saudi Arabia: The Coming Storm By Peter W. Wilson p.129
  89. ^ "'File 6/27 Foreign Interests: Sa'udi-Yemen Dispute' [‎42r] (83/174)". Qatar Digital Library (İngilizce). 31 Mayıs 2018. 7 Temmuz 2022 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 4 Eylül 2022. 
  90. ^ "Muhammad Mahmoud al-Zubairi: The Conscience of Yemen". Al-Madaniya Magazine (İngilizce). 30 Kasım 2017. 22 Aralık 2019 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 17 Nisan 2022. 
  91. ^ "Yemen - Countries - Office of the Historian". history.state.gov. 28 Temmuz 2022 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 30 Temmuz 2022. 
  92. ^ Morris, Benny (2008), 1948: The First Arab-Israeli War 26 Haziran 2016 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi., Yale University Press, p.205, New Haven, 978-0-300-12696-9.
  93. ^ Bernard Reich (1990). Political Leaders of the Contemporary Middle East and North Africa: A Biographical Dictionary. Greenwood Publishing Group. s. 510. ISBN 978-0-313-26213-5. 
  94. ^ "History of Yemen - Key Figures in Yemen's history". www.nationsonline.org. 24 Haziran 2011 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 30 Temmuz 2022. 
  95. ^ a b "Yemen: After Ahmad the Devil". Time (İngilizce). 5 Ekim 1962. ISSN 0040-781X. 1 Nisan 2022 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 16 Nisan 2022. 
  96. ^ "في مثل هذا اليوم قتل أحمد حميد الدين ليطوى بذلك سجل الإمامة في اليمن وإلى الأبد". yemeninews.net (Arapça). Erişim tarihi: 21 Temmuz 2022. 
  97. ^ Rabasa, Angel; Boraz, Steven; Chalk, Peter; Cragin, Kim; Karasik, Theodore W. (2007). Ungoverned Territories: Understanding and Reducing Terrorism Risks (İngilizce). Rand Corporation. ISBN 978-0-8330-4152-4. 19 Kasım 2020 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 16 Haziran 2022. 
  98. ^ Imam Ahmad of Yemen
  99. ^ Long, David E.; Reich, Bernard (1995). The government and politics of the Middle East and North Africa. Westview Press (3rd edition). p. 153. 978-0-8133-2125-7.
  100. ^ Ali, Abdullah Saleh. Yemen Army: North Yemen Civil War, Mutawakkilite Kingdom of Yemen (İngilizce). 
  101. ^ "Kingdom of Yemen/Yemen Arab Republic/North Yemen (1948-1990)". University of Central Arkansas. 15 Aralık 2021 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 2 Temmuz 2022. 
  102. ^ "History of Yemen - Key Figures in Yemen's history". www.nationsonline.org. Nations Online. 24 Haziran 2011 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 23 Haziran 2022. 
  103. ^ Halliday. 1975: s. 95 vdd
  104. ^ تأسيس الجيـش اليمنـي ودوره العسكـري والسياسـي 1337- 1382هـ/ 1918- 1962م ، رسالة ماجستير ، أحمد علي أحمد حسن الزراعي ، جامعة صنعاء ، الباب الأول :تأسيس الجيش النظامي وتنظيماته الإدارية والعسكرية ، الفصل الأول: الجيـش المظفر النظامي ، ص 24
  105. ^ "القوات المسلحة اليمنية". areq.net. Erişim tarihi: 25 Haziran 2022. 
  106. ^ Ahmed Ali, Ahmed Hassan al-Zari. The establishment of the Yemeni army and its military and political role 1918 - 1962 AD (Arapça). 
  107. ^ "القوات المسلحة اليمنية". areq.net. Erişim tarihi: 23 Haziran 2022. 
  108. ^ هيئة العمليات الحربية : مطبوعة، الورقة الثالثة.
  109. ^ سيف الدين آل يحيى: اليمن في عيون البعثة العسكرية العراقية، الدار العربية للموسوعات، 1940-1943م، الطبعة الأولى، ص. ص 281- 282.
  110. ^ سلطان ناجي: مرجع سابق، ص 122.
  111. ^ - أحمد قائد الصايدي: اليمن في عيون الرحالة الاجانب، الطبعة: الأولى، 2011 ، إخراج: الافاق للطباعة والنشر، الناشر: مرکز الدراسات والبحوث الأمني، ص 41.
  112. ^ عبد الله السلال، عبد الرحمن الإرياني ، عبد السلام صبرة: وثائق أولى، عن الثورة اليمنية، مركز الدراسات والبحوث اليمني، دار الآداب، بيروت، 1985، ص 84.
  113. ^ القوات المسلحة بين الامس واليوم:الحديث عن قوات مسلحة منظمة قبل قيام الثورة أمر يبتعد عن الدقة - تصفح: نسخة محفوظة 06 مارس 2016 على موقع واي باك مشين.
  114. ^ موسوعة الأعلام، خير الدين الزركلي، 1980
  115. ^ تأسيس الجيـش اليمنـي ودوره العسكـري والسياسـي 1337- 1382هـ/ 1918- 1962م ، رسالة ماجستير ، أحمد علي أحمد حسن الزراعي ، جامعة صنعاء ، الباب الأول :تأسيس الجيش النظامي وتنظيماته الإدارية والعسكرية ، الفصل الثاني: تنظيم الجيش البراني وتأسيس الجيش الدفاعي النظامي ، ص 60
  116. ^ الموسوعة العسكرية، المؤسسة العربية للدراسات والنشر، تاريخ النشر: 01/08/1977، ص 471.
  117. ^ Cooper, Tom (2017). Hot Skies Over Yemen, Volume 1: Aerial Warfare Over the South Arabian Peninsula, 1962-1994. Solihull, UK: Helion & Company Publishing. ISBN 978-1-912174-23-2
  118. ^ Cooper, Tom (2017). Yemen Üzerinde Sıcak Gökyüzü, Cilt 1: Güney Arap Yarımadası Üzerinde Hava Savaşı, 1962-1994 . Solihull, Birleşik Krallık: Helion & Company Publishing. ISBN'si 978-1-912174-23-2. s 6-7
  119. ^ Cooper, Tom (2017). Yemen Üzerinde Sıcak Gökyüzü, Cilt 1: Güney Arap Yarımadası Üzerinde Hava Savaşı, 1962-1994 . Solihull, Birleşik Krallık: Helion & Company Publishing. ISBN'si 978-1-912174-23-2. s8-9
  120. ^ Cooper, Tom (2017). Yemen Üzerinde Sıcak Gökyüzü, Cilt 1: Güney Arap Yarımadası Üzerinde Hava Savaşı, 1962-1994 . Solihull, Birleşik Krallık: Helion & Company Publishing. ISBN'si 978-1-912174-23-2. s 9
  121. ^ "Gulf Coalition Operations in Yemen (Part 1): The Ground War". The Washington Institute (İngilizce). 6 Aralık 2017 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 9 Temmuz 2022. 
  122. ^ تأسيس الجيش اليمني ودوره العسكري والسياسي 1337- 1382ه/ 1918- 1962م، رسالة ماجستير، أحمد علي أحمد حسن الزراعي، جامعة صنعاء، الباب الثاني محاولات تطوير وتأهيل الجيش اليمني، ص 104
  123. ^ العميد الركن أحمد محمد الولي مدير الكلية الحربية ل«26 سبتمبر»: الكلية منارة علم ومعرفة ورافد أساسي للكوادر القيادية نسخة محفوظة 04 مارس 2016 على موقع واي باك مشين.
  124. ^ "ZEYDİYYE". TDV İslâm Ansiklopedisi. 15 Ağustos 2022 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 15 Ağustos 2022. 
  125. ^ Bekir Topaloğlu, Kelâm İlmi Giriş, İstanbul 1981203, el-Bağdadî, Mezhepler Arasındaki Farklar (el-Fark Beyne'l-Firak) Çev. Ethem Ruhi Fığlalı, İstanbul 1979, 36
  126. ^ "ZEYDÎLER". TDV İslâm Ansiklopedisi. 15 Ağustos 2022 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 15 Ağustos 2022. 
  127. ^ hersh (10 Mayıs 2022). "History of the Jews of Yemen - aish.com History, Jewish Geography, Featured". aish.com (İngilizce). 5 Temmuz 2022 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 9 Ağustos 2022. 
  128. ^ a b "The Jews of Yemen". Jewishvirtuallibrary.org. 13 Ocak 2017 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 28 Ekim 2014. 
  129. ^ a b The Jews of the Middle East and North Africa in Modern Times, by Reeva Spector Simon, Michael Menachem Laskier, Sara Reguer editors, Columbia University Press, 2003, page 392
  130. ^ Bakara: 83-177-215-220
  131. ^ Ebû Dâvûd, Vesâyâ, 6
  132. ^ a b Our man in Sanaa: Ex-Yemen president was once trainee rabbi 2 Aralık 2009 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi. Haaretz
  133. ^ Abdul-Rahman al-Iryani, Ex-Yemen President, 89 – The New York Times, March 17, 1998.
  134. ^ "Haaretz Dreams". 28 Ekim 2014 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 28 Ekim 2014. 
  135. ^ Jewish Communities in Exotic Places," by Ken Blady, Jason Aronson Inc., 2000, page 10
  136. ^ "المواصلات في زمن الإمام يحيى". اليمن الجمهوري (Arapça). 9 Eylül 2018. Erişim tarihi: 8 Ağustos 2022. 
  137. ^ Milli Mücadele Dönemi'nde Yemen-Türkiye İlişkileri, İmam Yahya-Mustafa Kemal Paşa Yazışmaları s.27-28
  138. ^ المصدر/ اليمن الثورة والحرب حتى عام 1970 – إدجار أوبلانس

Genel[değiştir | kaynağı değiştir]

  • المملكة المتوكلية في اليمن 30 Temmuz 2022 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.
  • التاريخ العسكري لليمن – سلطان ناجي
  • Йеменская Республика и её города : Международные отношения, 2006.(Gusterin, Pavel Vyacheslavovich)ISBN 5-7133-1270-4
  • Йемен: из истории взаимоотношений  : Азия и Африка сегодня (Gusterin, Pavel Vyacheslavovich)
  • Памяти Карима Хакимова : Дипломатическая служба журнал.(Gusterin, Pavel Vyacheslavovich)
  • Йеменская революция. 1962—1975 (Gennadi Gerasimov)
  • Йемен : Советская Историческая энциклопедия в 16 томах (Индра — Каракас)
  • Йемен // Proekt-Wms 24 Şubat 2021 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.

Dış bağlantılar[değiştir | kaynağı değiştir]