Yapım eki

Vikipedi, özgür ansiklopedi
(Yapım Eki sayfasından yönlendirildi)
Şuraya atla: kullan, ara
Örnekler
  • gez+in+ti
  • don+dur+ma

Yapım eki, isim ya da fiil kök veya gövdelerine eklenerek onlardan yeni isimler ya da fiiller türeten ek. Ayrıca yapım ekleri tema dışına çıkmadan yeni bir kelime oluşturur. Onu çekim ekinden ayıran özelliği budur. Yapım ekleri eklendiği sözcüğün anlamını ya da türünü de değiştirir ve -bazı istisnalar dışında- her zaman çekim eklerinden önce gelir. Yapım eki almış bir sözcüğe türemiş sözcük denir. Yalın hâldeki türemiş sözcükler gövde olarak da bilinir.

İsimden isim yapan ekler[değiştir | kaynağı değiştir]

İsim soylu sözcüklerden yeni bir isim soylu sözcük yapan eklerdir. Yeni oluşturulan sözcük genellikle eskisi ile yakın anlam ilişkisine sahiptir.

  • el:[1] söz-el, güz-el (göz kökünden)
  • siz: su—suz, para—sız, ev—siz
  • ci: göz—cü, sanat—çı, yol—cu, simit—çi
  • sı: çocuk—su, ipek—si
  • ce: Türk—çe, İngiliz—ce, Alman-ca (Eşitlik hâl eki -ce ile karıştırılmamalıdır.)
  • daş: karın-daş > kardeş, çağ-daş, arka-daş, yol-daş, meslek-taş
  • inci: üç-üncü, beş-inci
  • lik: şeker-lik, kömür-lük, göz-lük, kulak-lık, dost-luk
  • li: köy—lü , para—lı , ağaç—lı, Ankara-lı, ev-li
  • er: üç-er, beş-er
  • ki: yarın-ki, dün-kü
  • msi: ekşi-msi, acı-msı, meyve-msi
  • cil: ev-cil, et—çil, ben—cil, insan—cıl
  • şın/cın: sarı—şın, yal-çın (yalt=sert), hır-çın (hır=kavga)
  • sal: kum—sal
  • ıt: yaş—ıt
  • ceğiz: kız—cağız, çocuk—cağız
  • cik: tepe-cik, azı-cık, küçü—cük
  • ti: esin-ti, hırıl—tı, cıvıl—tı
  • z: yalın-z, iki-z

İsimden fiil yapan ekler[değiştir | kaynağı değiştir]

İsim soylu sözcüklerden fiil yapan eklerdir.[2]

  • -la-,-le-: su-la, taş-la, uğur-la, rahat-la, diş-le, iş-le, özet-le
  • -al-,-el-: çoğ-al, az-al, dar-al, kör-el, düz-el
  • -l-: doğru-l, sivri-l, eksi-l, ince-l
  • -a-, -e-: kan-a, yaş-a, boş-a, tür-e, ben(i)z-e
  • -ı-,-i-,-u-,-ü-: Bu ek, eski Türk yazı dillerinde kullanılan ve bugün bazı sözcüklerde donuklaşmış olarak bulunan bir ektir. uz-u-n, sak-ı-n, şak-ı
  • -ar-,-er-: yaş-ar, mor-ar, kara-ar, sar(ı)-ar, yeş(il)-er
  • -da-,-de-: fısıl-da, horul-da, gürül-de, hışıl-da, höpür-de
  • -t-: yön-(e)t, göz-(e)t
  • -k-: gec-ik, bir-ik, göz-ük
  • -msa-,-mse-: az-(ı)msa, ben-(i)mse,küçü(k)-mse, öz-(ü)mse
  • -kır-,-kir-,-kur-,-kür-: fış—kır, hay—kır, çem-kir, tü-kür, süm-kür
  • -lan-,-len-: yaş-lan, ev-len, ses-len
  • -sa-,-se-,-sı-,-si-,-su-,-sü-: su-sa, garip-se, önem-se, yad-,

Fiilden isim yapan ekler[değiştir | kaynağı değiştir]

Fiil kök veya gövdelerine gelerek isim, sıfat gibi isim soylu sözcükler veya fiilimsiler oluşturan eklerdir:

  • ce: düşün—ce, eğlen—ce
  • ecek: giy-ecek, yak-acak, aç—acak, iç-ecek
  • ak: yat—ak, kaç—ak, dur—ak
  • ge: böl—ge, bil—ge, süpür—ge
  • gi: sev—gi, çal—gı, as—kı, sil-gi, iç-ki
  • giç: bil—giç, dal—gıç, başlan—gıç
  • gin/kin: yor—gun, bil—gin, bez—gin, bit—kin, bas-kın, yay-gın
  • i: yaz—ı, öl—ü, yap—ı, çat—ı, kok—u, doğ—u
  • ici: yap—ıcı, gör—ücü, al—ıcı, sat—ıcı
  • ik: kes—ik, aç—ık, göç—ük
  • im: say—ım, seç—im, öl—üm, ölç—üm
  • in: yığ—ın, ak—ın, tüt—ün, ek—in
  • inç: gül—ünç, sev—inç
  • geç: yüz—geç, utan—gaç
  • inti: kes—inti, çık—ıntı, dök—üntü
  • ir: gel—ir, ok—ur
  • er: gid-er, yaz-ar,
  • iş: otur—, yürü—y-üş
  • it: geç—it, yak—ıt, ölç—üt
  • kan: çalış—kan, üret-ken, unut—kan, kay—gan
  • ma: konuş-ma, dondur-ma (olumsuzluk eki -ma ile karıştırılmamalıdır.)
  • mek:[3] ye-mek, çak-mak, git-mek, duy-mak (bkz. mastar)
  • maç: bula-maç, yırt-maç
  • mbaç: dola-mbaç, sakla-mbaç
  • ti: belir—ti, kızar—

Fiilden fiil yapan ekler[değiştir | kaynağı değiştir]

Bir fiilden yeni bir fiil yapan eklerdir.

  • dir: bil-dir, gül-dür, yap-tır, koş-tur
  • ele: kov-ala, silk-ele
  • er: gid-er, çık-ar
  • imse: duy-umsa, gül-ümse, an-ımsa
  • in: gez-in, gör-ün, sev-in, taşı-n
  • r: kaç-ır, bat-ır, iç-ir, şaş-ır
  • ş: gör-üş, uç-uş, gül-üş (Mastarlarla karıştırılmamalıdır.)
  • t: uza-t, sap-ıt, kork-ut, üşü-t
  • il: sev-il, kır-ıl, sat-ıl

Bu şekilde üretilen yeni fiiller genellikle ilk fiille anlam bakımından yakından ilişkilidir:

  • görmek > görünmek, kovmak > kovalamak

Ancak bazı durumlarda orijinal fiilden oldukça farklı anlamlarda olabilirler:

  • sevmek > sevinmek

Kaynakça[değiştir | kaynağı değiştir]

  1. ^ Türkçedeki Eklerin Kökeni Prof. Dr. Vecihe Hatiboğlu. Çukurova Üniversitesi
  2. ^ Günay Karaağaç, Türkçenin Dil Bilgisi
  3. ^ Yapım ekleri Türkçeciler.com.