Yaban atı
Yaban atı (Equus ferus), Equus cinsinin bir türüdür. Modern evcil at (Equus ferus caballus) ile nesli tükenme tehlikesi altındaki Przewalski atı (Equus ferus przewalskii, bazen ayrı bir tür sayılarak Equus przewalskii biçiminde de yazılır) bu türün alt türleridir.[1][2] Tarpan olarak da bilinen Avrupa yaban atı 19. yüzyılın sonunda ya da 20. yüzyılın başında tükendi ve uzun süre türün aday alt türü Equus ferus ferus sayıldı. Ne var ki daha yakın tarihli çalışmalar bu kabulü sarstı. Tarpanların gerçekten yabani mi olduğu, yoksa yabanileşmiş ya da melez atlar mı olduğu bugün tartışmalıdır.[3]
Alt türler ve evcilleştirme
[değiştir | kaynağı değiştir]Equus ferus'un başka alt türleri de var olmuş ve evcil atlar bunlardan birinden türemiş olabilir.[1]
2018'de yayımlanan bir eski DNA çalışması, Kazakistan'daki Botai kültürüne ait yaklaşık 5.500 yıllık at kalıntılarının modern evcil atların atası olmadığını ortaya koydu. Aynı çalışmaya göre Przewalski atları, Botai'de beslenen atların yabanileşmiş torunlarıdır.[4] Bu sonuç, Przewalski atının hiç evcilleştirilmemiş son yaban atı sayıldığı kabulü değiştirdi. Böylece Botai kalıntılarının atın evcilleştirilmesine kanıt oluşturup oluşturmadığı da yeniden tartışmaya açıldı.[5] 2021'de yayımlanan geniş kapsamlı bir eski genom çalışması ise günümüz evcil atlarının anayurdunu Volga ve Don havzasındaki Batı Avrasya bozkırları olarak belirledi. Bu soy yaklaşık MÖ 2200'den itibaren Avrasya'ya yayıldı.[6]
Przewalski atı 20. yüzyılda yok olma noktasına geldi ve 1960'lardan sonra doğada nesli tükenmiş sayıldı. 1990'lardan başlayarak Moğolistan, Çin, Kazakistan ve Ukrayna'da yeniden doğaya bırakma çalışmaları yürütüldü. Doğada serbest yaşayan bir popülasyon yeniden oluştuğu için alt tür 2015 değerlendirmesinde tehlikede kategorisine alındı.[2]
Tarpanın yok olmasından sonra evcil atlar kullanılarak fenotipinin yeniden oluşturulması denendi ve Heck atı gibi at ırkları ortaya çıktı. Ne var ki bu ırkların genetik yapısı büyük ölçüde evcil atlardan türer, dolayısıyla hepsi evcilleştirilmiş özellikler taşır. Konik gibi ırkların tarpanın doğrudan torunu sayılması da mevcut kanıtlarla desteklenmemektedir.[3]
Yabanileşmiş atlar
[değiştir | kaynağı değiştir]"Yaban atı" terimi günlük dilde, serbestçe dolaşan mustang ve brumby sürüleri gibi yabanileşmiş at toplulukları için de kullanılır. Bu yabanileşmiş atlar, evcil atın (Equus ferus caballus) ehlileştirilmemiş üyeleridir ve modern zamanlara kadar varlığını sürdüren gerçek yaban atı alt türleriyle karıştırılmamalıdır.[2]
Kaynakça
[değiştir | kaynağı değiştir]- 1 2 Grubb, Peter (2005). "Order Perissodactyla". Wilson, Don E.; Reeder, DeeAnn M. (Ed.). Mammal Species of the World: A Taxonomic and Geographic Reference (3 bas.). Baltimore: Johns Hopkins University Press. ss. 630-631.
- 1 2 3 King, S. R. B.; Boyd, L.; Zimmermann, W.; Kendall, B. E. (2015). "Equus ferus". IUCN Tehdit Altındaki Türlerin Kırmızı Listesi. doi:10.2305/IUCN.UK.2015-2.RLTS.T41763A45172856.en. 16 Haziran 2018 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 11 Ağustos 2026.
- 1 2 Lovász, Lilla; Fages, Antoine; Amrhein, Valentin (2021). "Konik, Tarpan, European wild horse: An origin story with conservation implications". Global Ecology and Conservation. ss. e01911. doi:10.1016/j.gecco.2021.e01911.
- ↑ Gaunitz, Charleen; Fages, Antoine; Orlando, Ludovic (2018). "Ancient genomes revisit the ancestry of domestic and Przewalski's horses". Science. 360 (6384). ss. 111-114. doi:10.1126/science.aao3297.
- ↑ Taylor, William Timothy Treal; Barrón-Ortiz, Christina Isabelle (2021). "Rethinking the evidence for early horse domestication at Botai". Scientific Reports. Cilt 11. s. 7440. doi:10.1038/s41598-021-86832-9.
- ↑ Librado, Pablo; Khan, Naveed; Orlando, Ludovic (2021). "The origins and spread of domestic horses from the Western Eurasian steppes". Nature. 598 (7882). ss. 634-640. doi:10.1038/s41586-021-04018-9.
