İçeriğe atla

Talışlar

Vikipedi, özgür ansiklopedi
(Talişler sayfasından yönlendirildi)
Talışlar
Tolışon • تالشان
İran'da Talışlar (1933)
Toplam nüfus
y. 912.000
Önemli nüfusa sahip bölgeler
İran İran700.000 – 1.000.000[1]
Azerbaycan Azerbaycan200.000 – 300.000
Rusya Rusya2529 (2010)[2]
Diller
Talışça
Din
İslam (Sünni ve Şii)
İlgili etnik gruplar
Diğer İran halkları (Zazalar, Tatlar, Gilekler) vb.

Talışlar veya Talişler (Talışça: Tolışon, تؤلشؤن), Azerbaycan Cumhuriyeti'nin güneydoğu rayonları Lenkeran, Astara, Masallı, Lerik[3][4] ve Bakü ve İran'ın kuzeydoğu eyaletleri Gilan ve Erdebil'de[5] yaşayan İrani bir halktır.[6][7][4]

Talışlar, Hazar Denizi'nin güneybatı kıyısında yer alan Talış olarak adlandırılan bölgede yaşamaktadır[8] Bölge, Talış dilini konuşan yerli Talış halkının anavatanıdır.[9] Talışların büyük ataları İrani bir kabile olan Kadusiler olarak kabul edilir. Bu varsayımın nedeni, Talışların şimdi Kadusi kabilesinin yaşadığı bölgenin bir bölümünde yaşamalarıdır.[10][11][12]

Dil

[değiştir | kaynağı değiştir]

Talışların dili Talışçadır. Talışçaya en yakın diller ise kuzey İran boyunca konuşulan Tatça ve Zazacadır. Söz konusu üç dil, kuzeybatı İran dilleri içinde Eski Azerice ile ilişkili Adharic (Azeri) dilleri grubu içinde sınıflandırılmaktadır.[13] Talışça, Zazaca ve Tatça ile birlikte eski İran özelliklerini günümüze kadar koruyabilmiş en arkaik kuzeybatı İran dillerinden biridir.[14] Dil Hazar Denizi'nin güneybatı kıyıları boyunca konuşulmakta olup kuzey, güney ve merkez olmak üzere üç ana lehçeden oluşmaktadır. Kuzey Talışça Azerbaycan'ın güney vilayetlerinde, merkezi ve güney Talışça ile kuzeybatı İran'da Hazar kıyılarında konuşulmaktadır.

Din

[değiştir | kaynağı değiştir]

Talışların yaşadığı Talış bölgesi, Hazar Denizinin güneyindeki dağlık, ormanlık ve ücra konumu nedeniyle Safevîlerin İran'ı Şiileştirmesi sürecinden uzak kalmıştır. Bu nedenle Talışların İran'da kalan kısmı ve Azerbaycan'ın bazı köylerinde yaşayanları Sünni iken Azerbaycan'ın diğer bölümlerindeki Talışlar Şii inancını benimsemiştir.[15][16][17]

Tarih

[değiştir | kaynağı değiştir]

Eski zamanlarda, Kadusiler burada yaşıyordu (antik Yunanca Καδούσιοι, Kadoúsioi, Lat. Cadusii) - komşularıyla sürekli savaş içinde olan güçlü bir İskit[10] kabilesi kadusiler, Hazar Denizi'nin batı tarafında, Aras'ın güneyinde, Medya'nın Atropatena eyaletinde (modern İran Azerbaycanı ve Gilan bölgesinde) yaşadı. Savaşcı bir kabile olup kısa bir kılıç veya mızrak kullanırken; Herodot'a göre onlar mükemmel dart atıcılarıydılar dağlık yerlerde atlılar yerine savaşırlardı.[netleştirme gerekli]

Kültür

[değiştir | kaynağı değiştir]

Safevilerin Taliş'teki Şii dini propagandası kampanyası, bölgenin dağlık ve uzak konumu nedeniyle yarım kaldı. Bu nedenle İran ve Azerbaycan Cumhuriyeti'ndeki Talişlerin önemli bir kısmı Sünni İslam'a mensuptur. Taliş'in İran kısmındaki Talışların çoğunluğu Sünni ve Nakşibendi tarikatına mensuptur. Öte yandan, yaklaşık yirmi dört dağ köyü hariç, Taliş'in Azerbaycan kısmındaki Talışlıların çoğunluğu Şii'dir.[18]

Hem İran hem de Azerbaycan'daki Talişlerin kendine özgü bir İran kimliğine sahip olmalarına rağmen Azerbaycan'daki önemi oldukça büyüktür. Azerbaycan'daki kimlikleri İranlılar ile Türkler arasındaki çatışma üzerine kuruludur.[19]

Azerbaycan adına sürekli olarak sadakatsiz muameleye maruz kalmaları sonucunda güçlü bir öz kimlik duygusu geliştirdiler.Azerbaycan'da Talişlilerin İran kimliğinin gelişmesinin ana itici güçlerinden biri, Sovyet döneminden sonra ülkede Pan-Türkist ideolojinin yükselişiydi. Azerbaycan'da Talışi kimliği son birkaç on yılda önemli ölçüde arttı. Talış-Muğan Özerk Cumhuriyeti kaldırıldıktan sonra bile Azerbaycan'daki ve Rusya diasporasındaki Talışlılar bağımsız bir Talış devletinin kurulabileceği ihtimaline sıkı sıkıya inanıyorlar.[19][20]

Kaynakça

[değiştir | kaynağı değiştir]
  1. ^ Arakelova, Victoria (2022). "The Talishis on Opposite Banks of the Araxes River: Identity Issues". Iran and the Caucasus. Brill. 26 (4): 407–417. doi:10.1163/1573384X-20220406. 
  2. ^ "Впн-2010". 2 Mayıs 2013 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 3 Temmuz 2020. 
  3. ^ Minahan, James B. (30 Temmuz 2000). One Europe, Many Nations: A Historical Dictionary of European National Groups. Greenwood Press. s. 673. ISBN 9780313309847. 15 Aralık 2014 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 17 Ocak 2014. 
  4. ^ a b Yıldız, Muharrem (2006). Dünden Bugüne Kafkasya. Yitik Hazine Yayınları. s. 59. ISBN 9789750036873. 15 Aralık 2014 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 17 Ocak 2014. 
  5. ^ Shoup, John A. (Ekim 2011). Ethnic groups of Africa and the Middle East. Greenwood Press. s. 283. ISBN 9781598843620. 15 Aralık 2014 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 17 Ocak 2014. 
  6. ^ Madatli, E. (1 Aralık 2016). "Issues of Formation of the Azerbaijan People, its Language and Culture in Iranian Historiography". Problems of World History (2): 219-230. doi:10.46869/2707-6776-2016-2-13. ISSN 2707-6776. 
  7. ^ Douglas Jackson, W. A. (Haziran 1970). "Russian Land, Soviet People: A Geographical Approach to the U.S.S.R. By James S. Gregory. New York: Pegasus, 1968. 947 pp. $15.00." Slavic Review. 29 (2): 345-346. doi:10.2307/2493421. ISSN 0037-6779. 
  8. ^ Borjian & Asatrian 2005, s. 43.
  9. ^ Williams 2020, s. 1016.
  10. ^ a b Borjian, Habib; Asatrian, Garnik (2005). "Talish and the Talishis (The State of Research)". Iran and the Caucasus. 9 (1): 43-72. doi:10.1163/1573384054068169. ISSN 1609-8498. 
  11. ^ "KASRAVI, AḤMAD". Encyclopaedia Iranica Online. 14 Aralık 2021 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 14 Aralık 2021. 
  12. ^ Хохлов, А.Н. (9 Ocak 2019). "TVER, TVER REGION AND NEIGHBOUR TERRITORIES IN THE MIDDLE AGES ISSUE 11". Тверь, тверская земля и сопредельные территории в эпоху средневековья. Crossref. doi:10.25681/iaras.2018.978-5-9906508-3-1. 
  13. ^ Hammarström, Harald; Forkel, Robert; Haspelmath, Martin, (Ed.) (2017). "Adharic". Glottolog 3.0. Jena, Germany: Max Planck Institute for the Science of Human History. 
  14. ^ Paul, Ludwig (1998). "The Pozition of Zazaki the West Iranian Languages" (PDF). Iran Chamber. Open Publishing. Erişim tarihi: 4 Aralık 2023. [ölü/kırık bağlantı]
  15. ^ Minahan, James. religion of majority of Talysh: One Europe, Many Nations: A Historical Dictionary of European National Groups, Greenwood, 2000, 0-313-30984-1, 978-0-313-30984-7, p.674.
  16. ^ Clifton/Deckinga/Lucht/Tiessen (2005), "Sociolinguistic Situation of the Talysh in Azerbaijan 20 Eylül 2008 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.". SIL Electronic Survey Reports 2005. p. 5
  17. ^ "The Unreached Peoples Prayer Profiles". Kcm.co.kr. 3 Haziran 2008 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 11 Mart 2019. 
  18. ^ Asatrian, Garnik; Borjian, Habib (2005). "Talish and the Talishis (The State of Research)". Iran and the Caucasus. Brill. 9 (1): 43–72.
  19. ^ a b Arakelova, Victoria (30 Kasım 2022). "The Talishis on Opposite Banks of the Araxes River: Identity Issues". Iran and the Caucasus. 26 (4): 407-417. doi:10.1163/1573384X-20220406. ISSN 1609-8498. 7 Aralık 2022 tarihinde kaynağından arşivlendi30 Eylül 2023. 
  20. ^ Ter-Abrahamian, Hrant (2005). "On the Formation of the National Identity of the Talishis in Azerbaijan Republic". Iran and the Caucasus. Brill. 9 (1): 121–144.
"https://tr.wikipedia.org/w/index.php?title=Talışlar&oldid=36729896" sayfasından alınmıştır