TUSAŞ Milli Muharip Uçak

Vikipedi, özgür ansiklopedi
MMU (TF-X)
2019 Paris Air Show'da sergilenen birebir ölçekli modeli
2019 Paris Air Show'da sergilenen birebir ölçekli modeli
Türü Çok amaçlı avcı uçağı
Ulusal köken  Türkiye
Üretici TUSAŞ
Tasarımcı TUSAŞ
İlk uçuş 2025-2026 (planlanan)
Hizmete giriş 2028-2030 (planlanan)
Hizmetten çıkış 2070 (planlanan)
Durumu Geliştirme Aşamasında
Ana kullanıcı Türk Hava Kuvvetleri
Üretim sayısı 250+ (planlanan)[kaynak belirtilmeli]
Program maliyeti 15-20 milyar $ (tahmini)
Birim maliyeti 100 milyon $ (yaklaşık)
Tusaş MMU'nun dijital ortamda yapılmış görseli.

TUSAŞ Milli Muharip Uçak (MMU), (İngilizce: TAI Turkish Fighter X (TF-X)), TUSAŞ tarafından geliştirilen ve Türkiye'nin 2020'li yılların sonunda seri üretim aşamasına getirmeyi planladığı beşinci nesil jet muharip uçak projesidir.[1] 2023 yılında motor çalıştırıp taksi testlerine başlaması, 2025 yılında da ilk uçuşunu yapması hedeflenmektedir.[2] MMU'nun Türk Hava Kuvvetleri envanterinde bulunan eski F-4 ve F-16 uçaklarının yerini alması beklenmektedir.[3]

MMU'nun tasarımı Türkiye'nin de ortağı olduğu F-35 projesinin hava-hava muharebesindeki zayıflıklarını telafi etmeye yönelik başlamıştır. Fakat Türkiye'nin Rusya'dan S-400 hava savunma sistemi almasından sonra başlayan yaptırım süreci F-35 programından resmen çıkarılmasıyla sonuçlanmış ve MMU, Türkiye'nin devam eden yegane 5. nesil savaş uçağı projesi haline gelmiştir.

Geliştirme süreci[değiştir | kaynağı değiştir]

Savunma Sanayii İcra Komitesi’nin 15 Aralık 2010 tarihindeki toplantısında; Hava Kuvvetleri Komutanlığının 2020’li yıllardan sonraki jet eğitim uçağı ve savaş uçağı ihtiyacının ulusal olanaklarla geliştirilme projesi olarak ilk aşamada kavramsal tasarım yapılması için TUSAŞ ile sözleşme görüşmelerine başlanmasına karar verilmiştir.[4]

5. nesil savaş uçakları sınıfında, sahip olacağı aviyoniklerle ve radar dalgalarını sönümleme özelliğine sahip kompozit malzemelerden üretilecek, radarda düşük görünürlüklü bir gövde tasarımına sahip olması amaçlanan TF-X'in 2011 yılı itibarıyla TUSAŞ tarafından kavramsal tasarım aşaması başlatılmış olup kavramsal tasarım çalışmaları 29 Eylül 2013'te tamamlanmıştır.[5]

Jet Eğitim Uçağı ve Muharip Uçak ihtiyacına yönelik olarak;

  • Hava Kuvvetleri Komutanlığı harekât ihtiyaçlarının belirlenmesi,
  • Gereksinimlerin analizi çalışmaları ve bunları karşılayan
  • Uçağın ve sistemlerinin kavramsal tasarımı,
  • Milli imkân ve kabiliyetler ile yapılabilirliğin araştırılması ve
  • Uluslararası işbirliği modelleri

başlıklarında çalışılmıştır.[6]

Saab AB ile ortaklık[değiştir | kaynağı değiştir]

Şubat 2013'te dönemin başbakanı Recep Tayyip Erdoğan'ın talimatıyla Saab ile görüşmeler yapılmış, 13 Mart 2013 tarihinde dönemin Türkiye Cumhurbaşkanı Abdullah Gül'ün İsveç'e devlet ziyareti sırasında ise TUSAŞ ile İsveçli Saab şirketi ile bir anlaşma imzalanmıştır[7]:

  • Saab AB, Türkiye'nin TF-X programı için teknolojik tasarım yardımı sağlayacaktır.
  • TUSAŞ'ın Saab'ın savaş uçağı tasarım birimini satın alma seçeneği vardır.

Fakat daha sonra bu düşünceden vazgeçilmiş; 8 Ocak 2015 Türkiye Başbakanı Ahmet Davutoğlu TF-X programının Kore, İsveç, Brezilya ve Endonezya ortaklığında değil tamamen bağımsız yerli bir platform olacağını açıklamıştır.

Tasarım seçimi[değiştir | kaynağı değiştir]

2015 yılına kadar yapılan değerlendirmelerde üç adet tasarım öne çıkmıştır:

Ocak 2015'te dönemin başbakanı Ahmet Davutoğlu başkanlığında yapılan SSİK toplantısında, maliyeti yüksek olmasına karşın, boyu diğerlerinden daha uzun olan, daha fazla silah yükü taşıyabilen, daha yüksek hızlara ve menzile ulaşabilen çift motorlu FX-1 modelinin tercih edilmesi gerektiğini belirtilmiştir.[9][10]

Teklif süreci[değiştir | kaynağı değiştir]

13 Mart 2015 tarihinde Türk Savunma Sanayii Müsteşarlığı (SSM) Türk Silahlı Kuvvetleri'nin "bir sonraki uçak tedarik programını karşılayacak" yerli tasarım, geliştirme ve üretim faaliyetlerini gerçekleştirmek için resmen Türk şirketlerine Bilgi Talebi Dosyası (Request for Information - RFI) yayınladı.[11] Yine aynı dönemde uçağın motoru için de TÇD (Teklife Çağrı Dosyası) yayınlanmış, General Electric, Eurojet ve Snecma firmaları bu dosyaya dönüş yapmıştır. TÇD kapsamında Türkiye’deki motor altyapısını geliştirilebilecek ve mümkün olduğu sürece yerli üretim olacak bir motor istenmiştir.[8]

BAE Systems ile anlaşma[değiştir | kaynağı değiştir]

Aralık 2015'te, Türkiye'nin Savunma Sanayii Müsteşarlığı (SSM), ülkenin yeni nesil hava üstünlük savaşçısının tasarımına yardımcı olması için Birleşik Krallık kuruluşu BAE Systems'i seçtiğini açıkladı. Aynı gün Rolls-Royce, Türkiye'ye EJ200 motoru teknoloji transferi ve MMU programı için bir türevinin ortak geliştirilmesi teklifinde bulundu.[12][13]

Dönemin İngiltere başbakanı Theresa May, Ocak 2017'de Türkiye'yi ziyareti sırasında BAE Systems ve TUSAŞ yetkilileri, BAE'nin uçakları geliştirme konusunda yardım sağlaması için yaklaşık 100 milyon sterlin tutarında bir anlaşma imzalamıştır.[14]

TUSAŞ ile HAVELSAN işbirliği[değiştir | kaynağı değiştir]

Mayıs 2020 tarihinde TUSAŞ ile HAVELSAN, gömülü eğitim/simülasyon (Embedded Training), eğitim ve bakım simülatörleri ve çeşitli alanlarda verilecek mühendislik desteği (Virtual Test Environment, proje seviyesi yazılım geliştirme ve siber güvenlik) konularında iş birliğine imza atmıştır.[15]

Program takviminin açıklanması[değiştir | kaynağı değiştir]

Geliştirme sürecinin Faz-1 kısmının 2014 yılının sonunda tamamlanması hedeflenmiş olsa da, T0 denilen ve başlangıç koşullarının yerine getirilip projenin resmi olarak başlamasını belirten durum 2018 yılının sonunda olmuştur.

30 Haziran 2021'de Türk Hava Kuvvetleri, MMU programı hakkında basına açık bir sunum yaptı. Sunumda, T0 aşamasının hemen ardından Faz-1 Aşama-1 ile birlikte ön tasarım çalışmalarına başlandığı belirtildi. Ön tasarım faaliyetlerinin bir parçası olarak sistem gereksinimleri incelemesi (SRR) yürütülmektedir. 2022'nin sonuna kadar sistem işlevsellik incelemesi (SFR) ve sistem gereksinimleri incelemesi (SRR) süreçlerinin tamamlanması hedeflenmektedir. Böylece ön tasarım faaliyetleri tamamlanmış olacaktır.[16]

Faz-1 Aşama-2 kapsamında ise 2022-2029 döneminde, MMU'nun detay tasarım ve kalifikasyon faaliyetleri gerçekleştirilecektir. Uçak 2023 yılında hangardan çıkacak, 2024 yılında kritik tasarım inceleme (CDR) faaliyetleri gerçekleştirilecek, 2025 yılı içerisinde Blok-0 denilen ilk uçağın üretimi tamamlanacak ve 2026 yılında ilk uçuş gerçekleştirilecektir. Bu tarihe kadar, 3 adet prototipin üretilmesi hedeflenmektedir.[16]

Blok-1 konfigürasyonunun 2029 yılına kadar geliştirilmesi planlanmaktadır. Faz-2 kapsamında 10 adet Blok-1 savaş uçağı üretimi planlanmakta olup, uçaklar 2030-2033 yılları arasında Türk Hava Kuvvetleri'ne teslim edilecektir. Faz-3'te 2034-2040 yılları arasında diğer MMU bloklarının geliştirilmesi ve seri üretim faaliyetleri planlanmaktadır.[16]

Parça üretimi[değiştir | kaynağı değiştir]

4 Kasım 2021 tarihinde MMU'nun ilk parçası üretildi. TUSAŞ Genel Müdürü Temel Kotil; "Milli Muharip Uçağımızın ilk parça üretimini gerçekleştirdik. Ülkemizin beka projesi için attığımız her adım bizim için çok anlamlı, çok kıymetli. Heyecanla, gayretle çalışarak aynı yolda yürüdüğümüz tüm arkadaşlarıma teşekkür ediyorum." ifadelerinde bulundu.[17]

MMU'nun parça üretimi aşaması 23 Kasım 2022 tarihinde son montaj hattına girmiştir.[18]

Pakistan ile işbirliği iddiaları[değiştir | kaynağı değiştir]

Pakistan merkezli Aaj haber ajansının programına konuk olan Pakistanlı emekli general AvM Dr Rizwan Riaz ile TUSAŞ Genel Müdürü Prof. Dr. Temel Kotil, MMU projesinin Türkiye-Pakistan iş birliğinde yürütüldüğünü açıkladı. Pakistan’ın AZM projesi kapsamında edindiği birikimlerin Türkiye’nin MMU kapsamında edindiği birikimler ile ortak kullanılacağı belirtildi.[19] Fakat daha sonra TUSAŞ kaynakları bunun bir yanlış anlaşılma olduğunu, böyle bir anlaşmanın yapılmadığını söyledi.[20]

Tasarım[değiştir | kaynağı değiştir]

Uçağın birebir ölçülerde hazırlanan maketi ilk defa 2019 Paris Havacılık Fuarı'nda kamuoyuna tanıtılmıştır.[21] Haziran 2021'de ise Türk Hava Kuvvetleri'nin basına yaptığı sunumda MMU'nun tasarım özellikleri ve ihtiyaçları açıklanmıştır:[16]

  • Yüksek manevra kabiliyeti ve güçlü bir itki sistemi
  • Süperseyir kabiliyeti
  • Uzun harekat yarıçapı
  • Radarda düşük görünürlük
  • Sensör füzyonu
  • Gelişmiş veri bağı kabiliyetleri
  • Yüksek hassasiyete sahip mühimmatlar atabilme kabiliyeti

Uçak gövdesi[değiştir | kaynağı değiştir]

Hüseyin Yağcı, MMU programının TUSAŞ'ın üç kavramsal tasarımında görselleştirilen şimdiye kadar düşük radar kesit yoğunluğu, iç silah koyları ve süperseyir yeteneği için en uygun hale getirilmiş bir tasarımda olduğunu ifade etmiştir; bunlar beşinci nesil savaş uçağı ile ilgili özelliklerdir. TUSAŞ'ın Gelişmiş Karbon Kompozit gövde tesisi, Lockheed Martin F-35 Lightning II uçağına gövde üretmek için hazırlanmıştır. Türkiye Savunma Sanayii Müsteşarlığı (şimdiki adıyla Savunma Sanayi Başkanlığı) ayrıca MMU gövdesi için yeni bir hafif karbon kompozit termoplastik gelişimi için bir ihale yayınladı.

Radar ve algılayıcılar[değiştir | kaynağı değiştir]

MMU projesi kapsamında üretilecek olan uçaklarda kullanılacak olan AESA Radarı, ASELSAN üretimi Bütünleşik Radyo Frekansı Sistemi (BÜRFİS) olacaktır.[22]

Aviyonik, sensör ve donanım[değiştir | kaynağı değiştir]

MMU, ona eşlik eden İHA'lara şifrelenmiş veri bağlantısı aracılığıyla entegre olacaktır.[23]

MMU'da büyük olasılıkla Aselsan'ın daha önce geliştirilmiş olan kendi radar uyarı alıcısı (RWR - Radar Warning Receiver), füze uyarı sistemi (MWS - Missile Warning System), lazer uyarı sistemi (LWS - Laser Warning System), yanıltıcı parçacık ve işaret ışığı yönetimi, dağıtım sistemi ve sayısal radyo frekans hafızası (DRFM - Digital Radio Frequency Memory) tabanlı yayın bozma sistemi ile donatılacaktır.[24][25]

İtki[değiştir | kaynağı değiştir]

TUSAŞ Genel Müdürü Temel Kotil 2019 Paris havacılık fuarında yaptığı açıklamada MMU prototiplerinde test aşamasında her biri 29.000 lbs itki üreten 2 adet General Electric F110-GE-129 turbofan motorunun kullanılacağını açıkladı.[26] Bu motorlar halihazırda F-16'larda kullanılmaktadır. Ayrıca boyutu F110'dan daha büyük olan yerli motorun da geliştirilme çalışmalarının devam ettiği açıklanmıştır. Motorun uçağa entegresinde gerekli olan yedi metre uzunluğundaki bir güçlendirilmiş titanyum parçasının üretiminde üç boyutlu titanyum yazıcı teknolojisi kullanılacaktır.[27]

Alternatif olarak Rolls Royce firması ile Savunma Sanayii Başkanlığı (SSB) arasında görüşmeler devam ediyor. Ayrıca TRMotor Güç Sistemleri San. A.Ş. yerli imkanlarla, 5. nesil bir turbofan motor geliştirmek için çalışmalarına devam ediyor.[28]

Haziran 2022 itibariyle prototip uçaklarda kullanılacak olan F110 motorları Türkiye'ye teslim edilmiştir.[29][30]

Çift koltuklu varyant[değiştir | kaynağı değiştir]

Mart 2022'te TUSAŞ, MMU'nun tandem çift koltuklu bir versiyonun da geliştireceğini açıkladı. Buna göre Milli Muharip Uçak’ın MUM-T (Manned Unmanned Teaming, İnsanlı İnsansız Ekip) kabiliyetini en yüksek verimlilikle kullanması hedefleniyor. Eklenecek koltukla beraber arka koltuktaki pilot, Bayraktar Kızılelma gibi insansız hava araçlarını koordine edebilecek ve yönetebilecek.[31]

Genel Özellikler[değiştir | kaynağı değiştir]

Kaynaklar:TUSAŞ[1]

Teknik Özellikler[değiştir | kaynağı değiştir]

Performans[değiştir | kaynağı değiştir]

  • Azami hız: 2.2+ Mach (2.205 kilometre/saat (1.370 mph))
  • Servis Tavanı: 55.000 fit (17.000 m)
  • G Limiti: +9g / -3,5g

Aviyonikler[değiştir | kaynağı değiştir]

  • ASELSAN’ın yerli AESA Radarı Bütünleşik RF Sistemi (BÜRFİS)
  • SAR (Sentetik Açıklıklı Radar Sistemi)
  • IRST (Kızılötesi Arama ve Takip) Sensörü
  • EOTS (Elektro-optik hedefleme sistemi)
  • Kaska Monteli Nişangah Sistemi[22]

Ayrıca bakınız[değiştir | kaynağı değiştir]

Beşinci nesil jet avcı uçağı

Karşılaştırılabilir rolü, yapılandırma ve dönemin uçakları
İlgili listeler
Savaş uçakları listesi


Kaynakça[değiştir | kaynağı değiştir]

  1. ^ a b "TUSAŞ Milli Muharip Uçak". 11 Ocak 2022 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 11 Ocak 2022. 
  2. ^ Yıldırım, Göksel (27 Ocak 2021). "Milli Muharip Uçak'ta imalat başlıyor". www.aa.com.tr. Anadolu Ajansı. 27 Ocak 2022 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 27 Ocak 2021. 
  3. ^ "F16'ların yerini alacak! 'Milli Muharip Uçak' paylaşımı heyecan yarattı". Sabah. Sabah. 19 Temmuz 2020. 27 Ocak 2022 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 27 Ocak 2022. 
  4. ^ "Jet Eğitim Uçağı ve Muharip Uçak Kavramsal Tasarım Projesi". ssm.gov.tr. T.C. M.S.B. Savunma Sanayii Müsteşarlığı. 12 Ekim 2012. 2 Nisan 2015 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 19 Ekim 2012. 
  5. ^ "Proje, ssm.gov.tr". 13 Mayıs 2015 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 5 Mart 2016. 
  6. ^ "Jet Eğitim Uçağı ve Muharip Uçak Kavramsal Tasarım Projesi". TUSAŞ - Türk Havacılık ve Uzay Sanayii A.Ş., tai.com.tr. 18 Ekim 2012. 6 Mart 2016 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 19 Ekim 2012. 
  7. ^ "Türkiye, SAAB ile masaya oturdu". dunya.com. 7 Şubat 2013. 27 Ocak 2022 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 27 Ocak 2022. 
  8. ^ a b Ayyıldız, Muhammed (22 Aralık 2021). "MMU TF-X Programına Bir Bakış". savunmasanayist.com. Savunma Sanayi ST. 26 Ocak 2022 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 27 Ocak 2022. 
  9. ^ "İşte milli savaş uçağı!". Habertürk.com. Habertürk. 25 Aralık 2016 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 24 Aralık 2016. 
  10. ^ "'Milli savaş uçağı' FX-1 olacak". www.cumhuriyet.com.tr. Cumhuriyet (gazete). 11 Ocak 2015. 27 Ocak 2022 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 27 Ocak 2022. 
  11. ^ TF-X Program RFI
  12. ^ "Türkiye, F-35 programından 23 Eylül'de resmen çıkarılmış". T24. 28 Ekim 2021 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 7 Kasım 2021. 
  13. ^ "Rolls-Royce Offers Engine for Turkish-Made Fighter Jet". Defense News. 6 Aralık 2015. Erişim tarihi: 8 Ocak 2016. 
  14. ^ "Britain, Turkey sign defence deal to develop Turkish fighter jet". Reuters. 27 Ocak 2017. 12 Mayıs 2017 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 9 Mart 2017. 
  15. ^ Şahin, Anıl (2 Mayıs 2020). "TUSAŞ ile HAVELSAN arasında Milli Muharip Uçak anlaşması". savunmasanayist.com. Savunma Sanayi ST. 27 Ocak 2022 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 27 Ocak 2022. 
  16. ^ a b c d "Türk Hava Kuvvetleri'nin MMU TF-X Sunumu ve Öne Çıkanlar". savunmasanayist.com. Savunma Sanayi ST. 1 Temmuz 2021. 14 Kasım 2021 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 27 Ocak 2022. 
  17. ^ "Milli Muharip Uçak için ilk parça üretildi". savunmasanayist.com. 4 Kasım 2021. 4 Kasım 2021 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 14 Kasım 2021. 
  18. ^ "Milli Muharip Uçak son montaj hattında". www.savunmasanayi.org. 4 Kasım 2021. 23 Kasım 2022 tarihinde kaynağından arşivlendi. 
  19. ^ Azman, Kaan (22 Şubat 2022). "Türkiye ve Pakistan "Milli Muharip Uçak'ı" birlikte geliştirecek". defenceturk.net. DefenceTurk. 22 Şubat 2022 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 2 Şubat 2022. 
  20. ^ "Pakistan'ın MMU ortaklığı iddialarına yalanlama". tolgaozbek.com. Tolga Özbek. 22 Şubat 2022. 22 Şubat 2022 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 3 Nisan 2022. 
  21. ^ "MMU görücüye böyle çıktı". 3 Temmuz 2019 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 3 Temmuz 2019. 
  22. ^ a b "Milli Muharip Uçak (MMU) | TAI TF-X Uçağı". www.sanalsavunma.com. Sanal Savunma. 3 Temmuz 2021. 12 Temmuz 2021 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 27 Ocak 2022. 
  23. ^ "TAI TFX / F-X Experimental Fifth Generation Fighter Concept". Military Factory, militaryfactory.com. 18 Haziran 2013. 29 Nisan 2016 tarihinde kaynağından arşivlendi. 
  24. ^ "Could Aselsan provide EW/ECM gear for the JF-17?". Quwa, quwa.org. 11 Mayıs 2016. 9 Ekim 2016 tarihinde kaynağından arşivlendi. 
  25. ^ "Helicopter Electronic Warfare System (HEWS)". Aselsan, aselsan.com.tr. 11 Mayıs 2016. 9 Ekim 2016 tarihinde kaynağından arşivlendi. 
  26. ^ "MMU'ya F-16 motoru". 3 Temmuz 2019 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 3 Temmuz 2019. 
  27. ^ "Milli Muharip Uçak'la ilgili heyecanlandıran '3D' gelişmesi! | STAR". Star.com.tr. 13 Ocak 2021. 13 Ocak 2021 tarihinde kaynağından arşivlendi. 
  28. ^ "TÜRKİYE'NİN ÖZGÜN TURBOFAN PROGRAMI - Sanal Savunma". sanalsavunma.com. Sanal Savunma. 7 Temmuz 2020. 4 Ekim 2020 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 11 Nisan 2022. 
  29. ^ Güleş, Okan (2 Haziran 2022). "Milli Muharip Uçak için önemli gelişme: İlk teslimatlar yapıldı". tgrthaber.com. TGRT Haber. 2 Haziran 2022 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 2 Haziran 2022. 
  30. ^ Işık, Yusuf Emir (2 Haziran 2022). "MMU'nun ilk F110 motorları teslim edildi". defenceturk.net. DefenceTurk. 2 Haziran 2022 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 2 Haziran 2022. 
  31. ^ "MMU'ya çift koltuklu varyant". tolgaozbek.com. Tolga Özbek. 29 Mart 2022. 29 Mart 2022 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 3 Nisan 2022.