Türkiye Futbol Şampiyonası

Vikipedi, özgür ansiklopedi
Şuraya atla: kullan, ara
Türkiye Futbol Şampiyonası
Ülke Türkiye Türkiye
Açılış sezonu 1924
Kapanış sezonu 1951
Son şampiyon Beşiktaş (1951)
En başarılı takım Fenerbahçe (3)
Harbiye (3)

Türkiye Futbol Şampiyonası ya da Türkiye Futbol Birinciliği ya da o zamanki adıyla Türkiye Futbol Heyet-i Müttehidesi, Türkiye'de ülke çapında yapılan ilk futbol şampiyonasıdır. Türk İdman Cemiyetleri İttifakı'nın 1924 yılında Ankara'da yapılan bir genel kurul toplantısında düzenlenmesi kararlaştırıldı. Lig formatında düzenlenen bölgesel liglerde şampiyon olan takımları, eliminasyon usulüne göre karşılaştıran organizasyon, farklı şehir takımlarını bir araya getiren ilk ulusal futbol organizasyonu olma özelliğini taşımaktadır.

İlk şampiyona kısıtlı zaman kalması sebebiyle, özellikle İstanbul şampiyonunu belirleyecek İstanbul Ligi eliminasyonlu turnuva şeklinde düzenlendi. Acele kararlaştırılarak düzenlenen bu ilk şampiyonadan sonra, 1925 ve 1926 yıllarında bu organizasyon tekrarlanmadı. 1927 yılında ikinci kez yapılan Türkiye Futbol Şampiyonası, devam ettiği süre boyunca sadece İstanbul, Ankara ve İzmir kulüpleri arasında düzenlenmeye başladı. 1950 yılına kadar bu şampiyona aralıklarla düzenlendi. 1953 yılından 1996 yılına kadar, Türkiye Amatör Futbol Şampiyonası veya Türkiye Amatör Takımlar Birinciliği adı altında sadece kulüplerin amatör takımları arasında oynandı.

Deplasman maliyetlerinin yüksek olmasından ötürü bazı yıllar şampiyonaya katılmayan takımlar olurken, askerliğin 2 yıla kadar sürdüğü dönemlerde Harbiye ve Muhafızgücü gibi takımlar askerliğini yapan futbolcular sayesinde başarılar elde ettiler.

Tarihçe[değiştir | kaynağı değiştir]

1920'ler[değiştir | kaynağı değiştir]

1923'te Türkiye Cumhuriyeti'nin kurulmasından sonra 1924'te ilk Türk Spor Kongresi toplandı. Bu kongre sırasında tamamlanmak üzere ilk kez Türkiye çapında bir turnuva düzenlendi. Bu turnuvayı kazanan Harbiye takımı ilk Türkiye şampiyonu oldu. Ancak turnuvanın detayları farklı kaynaklarda farklı biçimde anlatıldı. TFF'ye göre Harbiye, İstanbul şampiyonu Beşiktaş JK'ı 2-0 yenerek şampiyon olmuştur[1]. Ancak dönemin gazetelerine dayanan diğer kaynaklara göre Harbiye, Beşiktaş'ı çeyrek finalde 2-0 yenerek elemiş, finalde ise Bahriye'yi 3-0 yenerek şampiyon olmuş, üçüncü ise Ankara şampiyonu Turan Sanatkâran olmuştur[1]. Diğer bir kaynağa göre ise Beşiktaş, yarı finalde Harbiye'ye 2-0 yenildikten sonra üçüncülük maçında Turan Sanatkâran'ı yendi. Şampiyonluk maçında ise Harbiye, Bahriye'yi 1-0 yendi[2]. 1925 ve 1926 yıllarında Futbol Birinciliği programları hazırlanıp, hakemlerin belirlenmesine karşın hükümetin turnuvaya bütçe tahsis edememesi yüzünden turnuva hayata geçirilemedi[3]. 1927'de ikinci kez düzenlenen turnuvayı kazanan takım Altınordu'yı finalde 5-1 yenen Mühafızgücü oldu. Böylece Türkiye'nin ilk iki şampiyonluğuna ordu takımları erişmişlerdi. Muhafızgücü, çeyrek finalde İstanbul şampiyonu Galatasaray'ı 1-1 ve 3-2 ile geçmişti. Finalde üç gol atan Şekip Bey, bir Türkiye şampiyonasında hat-trick yapan ilk futbolcu oldu[3].

1930'lar[değiştir | kaynağı değiştir]

1927'den sonra tekrar bir duraklama dönemine giren turnuva 1932 üçüncü kez düzenlendi. 21 Ekim 1932'de İzmir Alsancak Stadı'nda oynanan maçta İstanbul şampiyonu İstanbulspor, Altınordu'yu 3-1 yenerek şampiyon oldu[4]. Böylece İstanbulspor, bu turnuvayı kazanan ilk İstanbul takımı ve ilk sivil futbol takımı oldu. 1933 yılında ise finale Fenerbahçe SK ve İzmirspor kaldı. 29 Ekim 1933'te Ankara İstiklal Sahası'nda oynanan finalde İzmirspor son dakikalara 1-0 önde girdi. Ancak maçın sonlarına doğru hakem Fenerbahçe lehine bir penaltı verince saha karıştı. Seyircilerin de sahaya inmesi ile maç yarıda kaldı[5]. 10 Kasım 1933'te, bu sefer İzmir'de, iki takım tekrardan karşı karşıya geldi. Maçı, Fenerbahçe 8-0 kazanarak kupayı ilk kez müzesine götürdü[5]. 1934 tarihinde final Bursa'da Altay SK ve Beşiktaş arasında oynandı. Altay oyuna çok iyi başlayıp, ilk dakikadan gol buldu. Daha sonra da bir penaltı vuruşunu gole çeviremedi. İkinci yarı toparlanan Beşiktaş, Hakkı Yeten'in penaltı golü ile eşitliği yakaladı. Maçın normal süresi 1-1 bittikten sonra uzatmalarda iki gol bulan Beşiktaş, tarihinin ilk Türkiye şampiyonluğunu kazandı[6]. 1935'te Fenerbahçe, Altınordu'yu 3-1 yenerek kupayı ikinci kez müzesine götürdü. Altınordu ise altı şampiyonanın yarısında finale kalsa da kupaya bir kez daha erişemedi. Bu turnuva sonrası 1930'ların sonuna dek kupa yine düzenlenemedi.

1940'lar[değiştir | kaynağı değiştir]

Turnuva, 1940'da tekrardan düzenlenmeye başladı. O sezonun finalinde kupanın en başarılı takımı olan Fenerbahçe ile kuruluşunun 10. yılını kutlayan Eskişehir Demirspor karşı karşıya geldi. İlk maç 0-0 bitince, bir gün sonra tekrardan bir maç yapılmasına karar verildi. Bu maçı 3-1 kazanan Demirspor, kupayı Ankara ve İstanbul dışına çıkarmış oldu[7]. 1941'de finalde Gençlerbirliği ve Beşiktaş karşı karşıya geldi. O sezon Milli Küme'yi Beşiktaş namağlup şampiyon, Gençlerbirliği ise sonuncu bitirdiği için kimse Gençlerbirliği'ne şans vermiyordu ama Gençlerbirliği maça hızlı başlayıp ilk yarım saatte 3-0 öne geçti. Çok gergin geçen ve iki takımın da maçı 9 kişi tamamladığı final Gençlerbirliği'nin 4-1'lik galibiyeti ile sonuçlandı[8]. 1942'de şampiyonluğu Harbiye ikinci kez müzesine götürdü. 1943'te düzenlenmeyen turnuva, 1944'te farklı bir formatla düzenlendi. Eleme gruplarını birinci bitiren dört takım (Fenerbahçe, Harbiye, Göztepe ve Mersin İdman Yurdu) tek devrelik bir lig oynadı. Bütün rakiplerini yenen Fenerbahçe, üçüncü kez Türkiye Birinciliği'nin sahibi oldu[9]. Bu turnuva sonrası Türkiye futbol tarihindeki ilk Başbakanlık Kupası maçı tertip edildi. Türkiye Futbol Birinciliği'ni kazanan takım, bu kupada Milli Küme birincisi ile karşı karşıya gelecekti. İlk Başbakanlık Kupası'nda Fenerbahçe, Milli Küme şampiyonu Beşiktaş'a 4-2 yenildi. 1950 yılına dek bu format devam etti. Ancak her zaman Milli Küme şampiyonu, Türkiye Futbol Birinciliği şampiyonuna üstün geldi.

1945'te kupayı bir kez daha Harbiye kazandı. 1946'da yine son dört takımın tek devreli lig usulü mücadele ettiği turnuvayı ikinci kez Gençlerbirliği müzesine götürdü. 1947'de yine bir Ankara takımı olan Ankara Demirspor kupayı kazandı. Ankara Demirspor, yıllar sonra bu şampiyonlukların kayıtlara geçmesi için Federasyon'a başvurularda bulunan ilk takım oldu ancak TFF'den olumlu yanıt alamadı[10]. 1949 yılında da kupa Ankara'da kaldı ve kupanın sahibi Ankaragücü oldu. Ankaragücü, ilk maçta Galatasaray'ı, 1-3 yenik duruma düşmesine rağmen, 4-3 yenerek turnuva finaline çok iyi bir başlangıç yaptı[11]. Diğer rakiplerini ise kolay yenen takım Türkiye Birinciliği'nin sahibi oldu.

Son turnuvalar[değiştir | kaynağı değiştir]

1950 yılında İzmir'de düzenlenen turnuvayı Göztepe SK kazanarak, kupayı ilk kez İzmir'e getirmiş oldu. ABD turnesine çıkan Beşiktaş'ın B takımını gönderdiği turnuvada Göztepe ve Gençlerbirliği mücadele etti ancak Göztepe, kupanın bir kez daha Ankara'ya gitmesine izin vermedi. 1951'de son kez düzenlenen kupayı ise kazanan takım Beşiktaş JK oldu. 24 Eylül 1951'de resmen profesyonelliğe geçilmesinden dolayı son buldu.

Türkiye Amatör Futbol Şampiyonası[değiştir | kaynağı değiştir]

TFF, turnuvayı amatör takımlar için devam ettirmeye karar verdi. 1952'de ilk kez yeni formatında düzenlenen kupayı Galatasaray Amatör takımı kazandı. Bu turnuvanın en ilginç hikayelerinden biri 1958 yılında yaşandı. Trabzon'da düzenlenen kupanın son maçında Trabzon İdmanocağı ve Ankara Havagücü arasında oynanan son maç berabere bitti. İdmanocağı Trabzon'da oynanacak tekrar bir maç isterken, Havagücü ise maçın tarafsız sahada oynanmasında ısrar etti. İki taraf anlaşamayınca ise kupa Sanat Lisesi'nde ikiye bölünüp, iki takıma da verildi[12]. 1966'da Başbakanlık Kupası yeniden oynatılmaya başlandı. Kupanın yeni formatında ise Amatör Şampiyona birincisi ile 2. Lig birincisi karşı karşıya geldi. Ahmet Suat Özyazıcı'lı, Necmi Perekli'li İdmanocağı, Başbakanlık Kupası'nda mücadele eden ilk amatör şampiyon oldu. 1967 ve 1968 yıllarında şampiyon olan İzmir Denizgücü ikinci denemesinde İzmirspor'u uzatmalarda 2-0 yenerek Başbakanlık Kupası'nı kazanan tek amatör takım oldu. 1970'te kupanın formatı tekrardan değişti ve amatör şampiyonlar bu kupaya katılma hakkını kaybettiler. Öte yandan bir süre Amatör Futbol Şampiyonu, bir sonraki sezon Türkiye Kupası'na katılmaya hak kazandı.

Şampiyonlar[değiştir | kaynağı değiştir]

Sezon Şampiyon (şampiyonluk sayısı) İkinci
1924 Harbiye (1) Bahriye
1925
yapılmadı
1926
1927 Muhafızgücü (1) Altınordu
1928
yapılmadı
1929
1930
1931
1932 İstanbulspor (1) Altınordu
1933 Fenerbahçe (1) İzmirspor
1934 Beşiktaş (1) Altay
1935 Fenerbahçe (2) Altınordu
1936
yapılmadı
1937
1938
1939
1940 Eskişehir Demirspor (1) Fenerbahçe
1941 Gençlerbirliği (1) Beşiktaş
1942 Harbiye (2) Göztepe
1943
yapılmadı
1944 Fenerbahçe (3) Harbiye
1945 Harbiye (3) İzmit Harp Filosu
1946 Gençlerbirliği (2) Beşiktaş
1947 Ankara Demirspor (1) Fenerbahçe
1948
yapılmadı
1949 MKE Ankaragücü (1) Galatasaray
1950 Göztepe (1) Beşiktaş
1951 Beşiktaş (2) Gençlerbirliği

Bu yıldan sonra profesyonel takımlar bu turnuva dışı bırakıldığı için "Türkiye Amatör Takımlar Birinciliği" olarak devam etmiştir.

Sezon Şampiyon (şampiyonluk sayısı) İkinci
1952 Galatasaray (Amatör) (1) ?
1953
yapılmadı
1954 Adana Demirspor (1) Hacettepe SK
1955 Bursa Acar İdman Yurdu (1) Karagümrük
1956 Ankara Karagücü (1) Bursa Merinosspor
1957 Muhafızgücü (1) ?
1958 Ankara Havagücü (1)
Trabzon İdmanocağı (1)[13]
Bursa Güvenspor
1959 Bursa Güvenspor (1) ?
1960 Sakarya Yıldırımspor (1) Samsun Fener Gençlik
1961 İzmir Karagücü (1) ?
1962 İzmir Karagücü (2) Eskişehir Şekerspor
1963 Çukurova İdman Yurdu (1) ?
1964 Trabzon İdmanocağı (2) ?
1965 İzmit Kağıtspor (1) Samsun Yolspor
1966 Trabzon İdmanocağı (3) ?
1967 İzmir Denizgücü (1) ?
1968 İzmir Denizgücü (2) ?
1969 Sebat Gençlik (1) ?
1970 Muhafızgücü (2) ?
1971 İzmir Denizgücü (3) ?
1972 Trabzon Gençlerbirliği (1) ?
1973 İzmir Denizgücü (4) ?
1974 Zonguldak Erdemirspor (1) ?
1975 Orduspor (Amatör) (1) ?
1976 Bursaspor (Amatör) (1) ?
1977 Ankara Demirspor (1) ?
1978 Sakarya Karadenizspor[14] (1) Muhafızgücü
1979 Kayseri Sümerspor (1) ?
1980 Ankara DSİ Spor (1) ?
1981 İstanbul Yeldeğirmeni (1) ?
1982 İzmit Kağıtspor (2) ?
1983 Maraşspor (1) Sakarya Karadenizspor[14]
1984 Tarsus İdman Yurdu Erkutspor (1) ?
1985 Beşiktaş (Amatör) (1) ?
1986 Bursaspor (Amatör) (2) ?
1987 Hatay Sahilspor (1) ?
1988 Beşiktaş Amatör (2) Kayseri Emniyetspor
1989 Adana Gençlerbirliği (1) Maltepespor
1990 Çengelköyspor (1) Ankara Polisgücü
1991
yapılmadı
1992 İçel Polisgücü (1) Dikilitaş SK
1993 Diyarbakır DSİ Spor (1) ?
1994
yapılmadı (sadece grup maçları oynandı, finaller yapılmadı)
1995
yapılmadı (sadece grup maçları oynandı, finaller yapılmadı)
1996
yapılmadı (sadece grup maçları oynandı, finaller yapılmadı)

Şampiyonluk sayıları[değiştir | kaynağı değiştir]

Profesyonellik öncesi[değiştir | kaynağı değiştir]

24 Eylül 1951'de Türkiye'de futbolda profesyonelliğe geçmeden önce kazanılan kupaların takımlara dağılımı (1924-1951):

Kulüp Şampiyon İkinci
Fenerbahçe
3
2
Harbiye
3
1
Beşiktaş
2
3
Gençlerbirliği
2
1
Göztepe
1
1
MKE Ankaragücü
1
-
Ankara Demirspor
1
-
Eskişehir Demirspor
1
-
İstanbulspor
1
-
Muhafızgücü
1
-
Altınordu
-
3
Altay
-
1
Bahriye
-
1
Galatasaray
-
1
İzmirspor
-
1
İzmit Harp Filosu
-
1

Profesyonellik sonrası[değiştir | kaynağı değiştir]

24 Eylül 1951'de Türkiye'de futbolda profesyonelliğe geçildikten sonra kazanılan kupaların takımlara dağılımı (1952-1996):[15]

# Takım Şampiyonluk
sayısı
Yıl(lar)
1 İzmir Denizgücü 4 1967, 1968, 1970, 1973
2 Trabzon İdmanocağı 3 1958, 1964, 1966
3 Muhafızgücü 2 1957, 1970
Beşiktaş (Amatör) 1985, 1988
Bursaspor (Amatör) 1976, 1986
İzmir Karagücü 1961, 1962
İzmit Kağıtspor 1965, 1982
4 Adana Demirspor 1 1954
Adana Gençlerbirliği 1989
Ankara Demirspor 1977
Ankara DSİ Spor 1980
Ankara Havagücü 1958
Ankara Karagücü 1956
Bursa Acar İdman Yurdu 1965
Bursa Güvenspor 1959
Çukurova İdman Yurdu 1963
Diyarbakır DSİ Spor 1993
Galatasaray (Amatör) 1952
Hatay Sahilspor 1987
İçel Polisgücü 1992
Çengelköyspor 1990
İstanbul Yeldeğirmeni 1981
Sakarya Karadenizspor 1978
Kayseri Sümerspor 1979
Maraşspor 1983
Orduspor (Amatör) 1975
Sakarya Yıldırımspor 1960
Tarsus İdman Yurdu Erkutspor 1984
Trabzon Gençlerbirliği 1972
Sebat Gençlik 1969
Zonguldak Erdemirspor 1974

Kaynakça[değiştir | kaynağı değiştir]

  1. 1,0 1,1 Yüce, Mehmet. İdmancı Ruhlar : Futbol Tarihimizİn Klasik Devreleri (1923-1952) - Türkiye Futbol Tarihi 2. Cilt.
  2. ^ Atabeyoğlu, Cem. 1453-1991 Türk Spor Tarihi Ansiklopedisi.
  3. 3,0 3,1 Yüce, Mehmet. "Muhafızgücü’nün muazzam başarısı", Tam Saha dergisi. http://www.tff.org/resources/tamsaha/135/files/assets/common/downloads/TamSaha.pdf
  4. ^ http://www.istanbulspor.gen.tr/Home/Istanbulspor
  5. 5,0 5,1 http://www.izmirspor1923taraftardernegi.org/ne-penaltiymis-izmirspor-fenerbahce-yil-1933.html
  6. ^ https://www.macanilari.com/29.Ekim.1934_1934.Sezonu.Turkiye.Futbol.Birinciligi.Final.Maci.Altay.1-3.Besiktas._Uzatmalarda_-193419347001--.html
  7. ^ http://www.eskisehirdemirspor.com/tarihce.html
  8. ^ Bora, Taner. Ankara Rüzgarı : Gençlerbirliği Spor Kulübü Tarihi.
  9. ^ Büyük Futbol Ansiklopedisi - Tercüman Gazetesi. 3. cilt. s:477-478.
  10. ^ http://www.hurriyet.com.tr/65-yil-sonra-sampiyonlugunun-pesinde-20416503
  11. ^ Sal, Orhan. Ankaragücü Dergisi. Sayı 2.
  12. ^ https://www.haber61.net/spor/trabzonsporun-yarim-kupasi-h113391.html
  13. ^ Final maçı, uzatma ve tekrara rağmen sonuç vermediğinden, o yıl iki takım birden şampiyon ilan edilmiştir.
  14. 14,0 14,1 Şanlı, Sırrı. "Bir Zamanlar Sakarya Karadenizspor". sporexpres.com. 22 Şubat 2013 tarihinde kaynağından arşivlendi. http://web.archive.org/web/20131222100651/http://www.sporexpres.com/super-amator/bir-zamanlar-sakarya-karadenizspor-h31701.html. Erişim tarihi: 12 Kasım 2014. WebCite®
  15. ^ "Türkiye Amatör Futbol Şampiyonası". yalihuyuk.com. 21 Mart 2014 tarihinde kaynağından arşivlendi. http://web.archive.org/web/20140321005144/http://www.turkfutbolu.net/tumligler/turkiyeamator.html. Erişim tarihi: 9 Kasım 2014.  WebCite®
  • Somalı, Vâlâ. Teknik, Taktik Yönleriyle Futbol ve Tarihi. İnkilâp Kitabevi
  • San, Haluk; Dağlaroğlu, Rüştü. Türk Futbol Tarihi - TFF Yayınları