Türkiye'de yerleşim isimlerinin değiştirilmesi

Vikipedi, özgür ansiklopedi
Şuraya atla: kullan, ara

Türkiye'de yer adları değişimi 1913'ten başlayan ve Osmanlı ile Türk hükümetlerini Türkleştirme politikası sonucu binlerce Türkçe olmayan ismin Türkçeye dönüştürülmesidir. Hükümetler yabancı isimlerin 'ulusal' bütünlüğe tehdit olduğunu düşünmüş ve bu yüzden değiştirme kararı almışlardır. Değiştirilen diller Ermenice, Rumca, Lazca, Gürcüce, Bulgarca, Kürtçe, Zazaca, Süryanice ve Arapça'dır.

Türkiye'nin Avrupa Birliği'ne girme çabaları sonucu yapılan görüşmeler gereği, Türkiye son yıllarda bu politikayı terketmiştir.[kaynak belirtilmeli] Bazı Kürt köylerinin isimleri geri verilmiştir. Yerleşim birimleri isimleri halen pek çok kesim tarafından eski isimleri ile kullanılmaktadır.

Kemalist hükümetler döneminde yer isimlerini değiştirmek için özel komisyonlar kurulmuştur. 28,000 coğrafi ismin değiştiği tahmin edilmektedir. Bunlardan 12,211'i köy ve 4,000'i kasabadır. Ayrıca, 4,000 dağ, nehir ve diğer coğrafi isimler de değiştirilenler arasındadır. Değiştirilen isimlerin çoğu, azınlıkların nüfusun çoğunu oluşturduğu doğu bölgelerinde gerçekleşmiştir. Zaman zaman isim değişikliği sonrası eski isimlerin kullanımı yasaklanmıştır.

Türkiye'de il başına 1916'dan beri değiştirilen yerleşim birimi yüzdesi

Tarihçe[değiştir | kaynağı değiştir]

Dillere göre değişlikler[değiştir | kaynağı değiştir]

Kürtçe ve Zazaca[değiştir | kaynağı değiştir]

Osmanlı İmparatorluğu döneminde Kürtçe isimler İslami anlayıştan dolayı yaygındı ve sorun teşkil etmemekteydi. Ancak cumhuriyetten sonraki Kemalist hükümetin ulusu bir bütün hale getirme anlayışı ve Dersim katliamı sonrası yer isimleri değiştirilmeye başlandı.[1] Cumhuriyetin ilk yılları boyunca Kürdistan ve Kürt kavramı yasaktı. Türk hükümeti Kürtlerin sayısını istatistiksel açıdan saklamış ve onları Dağ Türkü olarak göstermiştir.[2][3] bu tür sınıflandırmalar 1980'li yıllarda 'Doğulu' kavramına doğru eğilim göstermiştir.[4]

Kürtçe isimlerin değiştirilmesine Zazaca ve Kurmanci dilindekilerin tümü dahil edilmiştir. Nişanyan 4,000 Kürtçe ismin değiştirildiğini belirtmektedir.[1]

Türkiye'de değiştirilen Kürtçe yer isimleri
Kürtçe isim Yeni isim Notlar
Qilaban Uludere Kürtçe: "castellan"
Dersîm Tunceli
Qoser Kızıltepe Kürtçe: "kızıl dağ"
Şax Çatak Kürtçe: "ağaç deresi" ya da "dağ"
Êlih Batman
Karaz Kocaköy
Pîran Dicle Zazaca: "bilge"
Hênî Hani Kürtçe: "bahar", Zazaca: "çeşme"
Dara Hênî Genç Kürtçe: dar: "ağaç", hênî: "bahar"
Ginc (Genc) Kaleköy Zazaca: "hazine"
Çolig Bingöl Kürtçe: "vadide, vadide bir yer"
Şemrex Mazıdağı Kürtçe: Şam yolu
Amed Diyarbakır Ermenice: "dikranagerd"
Colemêrg Hakkari Türkçe: "çölemerik"
Ermenice: "ghmar"
Serêkaniyê Ceylanpınar Kürtçe: "doğal pınar"
Riha Şanlıurfa Rumca: "Edessa"
Arapça: "el-Ruha" (7. yüzyıl)

Ermenice[değiştir | kaynağı değiştir]

Türkiye'de değiştirilen Ermenice yer isimleri
Değiştirilen Ermenice yerleşim yerleri:[5][6]
Ermenice ismi Yeni ismi: Notlar
Akn Eğin, sonradan Kemaliye Ermenice: "çeşme"[7]
Vostan Gevaş Ermenice: "krala ait (olan)"
Norashen Güroymak Ermenice: "yeni şehir". Kürtçe "norşin" isminden türediği de söylenmektedir.[8]
Norgeh Pazaryolu Ermenice: "yeni köy"
Zeytun Süleymanlı Ermenice: "zeytin". 1915'te köyü alan Osmanlı generali Süleyman'ın ismi verildi.[9]
Everek Develi Ermenice Averag (harabe) isminden türemiştir
Karpert Harput, sonradan Elâzığ Ermenice: "kayalık kale"
Chabakchur Bingöl Ermenice: "kaba (dalgalı, pürüzlü) sular". Kürtçe: "çolig".

Rumca[değiştir | kaynağı değiştir]

Pek çok Rumca isim kökenini Bizans ve Trabzon imparatorlukları döneminden almaktadır.

Osmanlı imparatorluğu döneminde de, pek çok Rumca isim bozulmadan ya da çok az değişim göstererek ismini muhafaza etmeye devam etmiştir. Örneğin, İzmir ismi Rumca Smyrna'dan gelmektedir. Rumca Smyrna'ya anlamına gelen is Smirnin, Türkçeye zamanla İzmir olarak geçmiştir. Benzer şekilde İznik aslı Rumca olan is Nikaean'dan gelmektedir. İstanbul ismi de ("is tan Polin" ya da Türkçesiyle "şehire") kökenli Rumca'dan gelmektedir.[10]

Nişanyan'a göre 4,200 Rumca coğrafi isim Türkçeye çevirilmiştir.[11]

Türkiye'de değiştirilen Rum yerleşim isimleri
Rumca ismi Yeni isim Notlar
Potamia Güneysu Rumca: "nehir"
Néa Phôkaia Yenifoça
Makri Fethiye Rumca: "uzun"
Kalamaki Kalkan
Konstantinoupolis İstanbul Rumca: "Konstantin'in şehri"
Neopolis Kuşadası Rumca: "yeni şehir", Venedikçe: "Scala Nova"
Sinasos Mustafapaşa
Prens Adaları
  • Proti
  • Prinkipo
  • Antigoni
  • Halki

Prens Adaları

Süryanice[değiştir | kaynağı değiştir]

Değiştirilen Süryanice isimlerin çoğu Tur Abdin bölgesine ait isimlerdir. Tur Abdin (Süryanice: ܛܘܼܪ ܥܒ݂ܕܝܼܢ) Mardin ilinin doğusu, Şırnak ili, Dicle nehrinin batısı ve Suriye sınırına kadar olan bölgeyi ifade eder. Tur Abdin, Süryanice'de (tanrının) hizmetlilerinin dağları anlamına gelir. Süryani Ortodoks Kilisesi'ne mensup Hristiyanlar için büyük önem atfetmektedir. Tur Abdin, Süryani halkının manastırlarının ve kültürlerinin merkezidir. Tur Abdin bölgesindeki Süryaniler,[12][13] kendilerini Suroye ya da Suryoye olarak adlandırırlar. Süryaniler, Turoyo ismini verdikleri Aramice'nin Doğu Aramicesi kolunu konuşurlar.[14]

Süryani Soykırımı'ndan sonra, bölgedeki Süryani halkı sürülmüş veya katledilmişlerdir. Günümüzde bölgede 5,000 civarında Süryani'nin yaşadığı tahmin edilmektedir.[15]

Nişanyan'ın tahminlerine göre bölgede 400 civarında Süryanice isim değiştirilmiştir.[16]

Güneydoğu'daki Süryanice yerleşim birimleri ve isimleri
Değiştirilen Süryanice yerleşim isimleri:[5][6]
Süryanice/Aramice ismi Yeni ismi: Notlar
Kafrô Taxtaytô Elbeğendi Doğu Aramicesi: "aşağı köy"[17]
Barsomik Tütenocak Nasturi patriği Bar Savma'nın ismi
Merdô Mardin Doğu Aramicesi: "kaleler"[18][19]
Iwardo Gülgöze Doğu Aramicesi: "çiçek çeşmesi"
Arbo Taşköy Doğu Aramicesi: "keçi"
Qartmîn Yayvantepe Doğu Aramicesi: "orta köy"
Kfargawsô Gercüş Doğu Aramicesi: "kuytu köy"
Kefshenne Kayalı Doğu Aramicesi: "barış taşı"
Beṯ Zabday İdil İsmini Büyük Babay'dan almıştır
Xisna d'Kêpha (Hisno d'Kifo) Hasankeyf Doğu Aramicesi: "kayalık kale"
Zaz İzbırak
Anḥel Yemişli

Kaynakça[değiştir | kaynağı değiştir]

  1. 1,0 1,1 http://www.ararat-center.org/upload/files/Toponym_Lusine.pdf
  2. ^ Metz, Federal Research Division, Library of Congress. Ed. by Helen Chapin (1996). Turkey: a country study (5. ed., 1. print. bas.). Washington, DC: U.S. Government Print. Off.. s. 139. ISBN 978-0-8444-0864-4. http://books.google.com/books?id=4HlQESX6ROYC&q. Erişim tarihi: 8 March 2013. "During the 1930s and 1940s, the government had disguised the presence of the Kurds statistically by categorizing them as "Mountain Turks."" 
  3. ^ Bartkus, Viva Ona (1999). The dynamic of secession ([Online-Ausg.]. bas.). New York, NY: Cambridge University Press. ss. 90–91. ISBN 978-0-521-65970-3. http://books.google.com/books?id=yFu2Y2XHNWAC&dq. Erişim tarihi: 8 March 2013. 
  4. ^ "Linguistic and Ethnic Groups in Turkey". Countrystudies.us. 9 Nisan 2016 tarihinde kaynağından arşivlendi. http://web.archive.org/web/20160409085319/http://countrystudies.us/turkey/26.htm. Erişim tarihi: 2 December 2011. 
  5. 5,0 5,1 Sevan Nisanyan (12 January 2013). "Index Anatolicus" (tr) (Map). Türkiye yerleşim birimleriyle evanteri. 7 Haziran 2016 tarihinde kaynağından arşivlendi. http://web.archive.org/web/20160607133913/http://www.nisanyanmap.com. Erişim tarihi: 14 January 2013. 
  6. 6,0 6,1 TC Dahiliye Vekaleti, Son Taksimati Mulkiyede Koylerimizin Adlari, Ankara 1928.
  7. ^ Ajaryan, H. Armenian Etymological Dictionary (Hayeren atmatakan bararan), Yerevan, 1971, State Univ.y Publ. House, vol. 1, p. 106–108.
  8. ^ Kaynak hatası: Geçersiz <ref> etiketi; Kurdishnames isimli refler için metin temin edilmemiş (Bkz: Kaynak gösterme)
  9. ^ Suny, edited by Ronald Grigor; Goçek,, Fatma Müge; Naimark, Norman M.. A question of genocide : Armenians and Turks at the end of the Ottoman Empire. Oxford: Oxford University Press. ISBN 978-0-19-539374-3. 
  10. ^ http://www.nisanyanmap.com/
  11. ^ http://tesev.org.tr/Upload/Publication/07099885-0fa4-47ce-937c-84baf4a75cc2/yeradlari-tumu.pdf
  12. ^ The Middle East, abstracts and index, Part 1. Library Information and Research Service. Northumberland Press, 2002. Page 491.
  13. ^ Atabaki, edited by Touraj; Mehendale, Sanjyot (2004). Central Asia and the Caucasus transnationalism and diaspora. London: Routledge. s. 228. ISBN 978-0-203-49582-7. http://books.google.com/books?id=OWMyFWAZLCwC&dq. Erişim tarihi: 8 March 2013. 
  14. ^ Dalby, Andrew (1998). Dictionary of languages : the definitive reference to more than 400 languages (Rev. bas.). New York: Columbia University Press. s. 32. ISBN 978-0-231-11568-1. http://books.google.com/books?id=yKSeVLghcfQC&dq. Erişim tarihi: 8 March 2013. "An East Aramaic dialect, Turoyo (sometimes called 'modern Assyrian' or 'Neo-Syriac') is spoken by Christian communities of the Syrian Orthodox Church whose traditional homes are on the Tur Abdin plateau in Turkey." 
  15. ^ "Assyrian Association Building Attacked in Turkey". Assyrian International News Agency. 4 Mart 2016 tarihinde kaynağından arşivlendi. http://web.archive.org/web/20160304203700/http://www.aina.org/news/20120218182023.htm. Erişim tarihi: 17 January 2013. "Facing persecution and discrimination, Turkey's Assyrian population, once numbering more than 130,000, has been reduced to about 5,000." 
  16. ^ Kaynak hatası: Geçersiz <ref> etiketi; Tesev isimli refler için metin temin edilmemiş (Bkz: Kaynak gösterme)
  17. ^ "Kafro" (de). 7 Mart 2016 tarihinde kaynağından arşivlendi. http://web.archive.org/web/20160307020559/http://kafro.com/kafro.html. Erişim tarihi: 16 January 2013. 
  18. ^ Lipiński, Edward (2000). The Aramaeans: their ancient history, culture, religion. Peeters Publishers. s. 146. ISBN 978-90-429-0859-8. http://books.google.com/books?id=rrMKKtiBBI4C&pg=PA146. 
  19. ^ Smith, of R. Payne Smith. Ed. by J. Payne (1998). A compendious Syriac dictionary : founded upon the Thesaurus Syriacus (Repr. bas.). Winona Lake, Ind.: Eisenbrauns. s. 299. ISBN 978-1-57506-032-3. http://books.google.com/books?id=V3nm8Krw0dgC&dq. Erişim tarihi: 8 March 2013.