Serbest bölge

Vikipedi, özgür ansiklopedi


Serbest bölgeler; ülkede geçerli ticari, mali ve iktisadi alanlara ilişkin hukuki ve idari düzenlemelerin uygulanmadığı veya kısmen uygulandığı, sanayi ve ticari faaliyetler için daha geniş teşviklerin tanındığı, fiziki olarak ülkenin diğer kısımlarından çitle çevrilerek ayrılan özel ekonomik bölgelerin bir alt türü olan planlı yatırım alanlarıdır.[1] 2014 yılı verilerine göre yalnızca ABD'de 170 dış ticaret bölgesi olmak üzere 135 farklı ülkede yaklaşık 3.500 adet serbest bölge bulunmakta ve sayıları gün geçtikçe artmaktadır.[2] Günümüzde bu sayının 5.000'in üzerinde olduğu tahmin edilmektedir. [3]

Tanımlar[değiştir | kaynağı değiştir]

Dünya Bankası tarafından, "ticaret, transit ve yeniden ihracat operasyonları için antrepo, depolama ve dağıtım olanakları sunan belirli büyüklükteki, çitle çevrili, gümrüksüz alanlar" olarak tanınmaktadır.[4] Serbest bölgeler ayrıca, hammadde veya bileşenlerin ithalatını ve fabrika ürünlerinin ihracatını içeren emek yoğun üretim merkezleri olarak ihracata dayalı üretim alanları adı altında da tanımlanabilir, ancak bu, serbest ticaret bölgelerinin giderek daha fazla hizmet endüstrilerine odaklanması nedeniyle günümüz serbest bölgelerinin tümünü kapsamayan eski bir tanımdır.

Dünya Serbest Bölgeler Örgütü ise serbest bölgeyi "mallar, hizmetler veya her ikisi ile ilgili üretim, ticaret, fiziksel veya sanal ekonomik faaliyetlere izin verilen ve gümrük vergilerinden, diğer vergilerden ve harçlardan (tamamen veya kısmen) muaf tutulduğu, bir veya daha fazla hükümet tarafından belirlenen bir alan" olarak tanımlamaktadır.[5]

Serbest bölgeler; Amerika Birleşik Devletleri'nde 1934 tarihli Dış Ticaret Bölgeleri Yasası kapsamında "Dış Ticaret Bölgeleri" olarak adlandırılır.[6] Bu alanlarda faaliyet gösterenlere gümrük prosedürleri ile ilgili bazı avantajların yanı sıra eyalet ve yerel vergilerden çeşitli muafiyetler tanınmaktadır. Diğer ülkelerde ise "gümrüksüz ihracat işleme bölgeleri", "ihracattan muaf bölgeler", "ihracat işleme bölgeleri", "serbest ihracat bölgeleri", "serbest limanlar", "endüstriyel serbest bölgeler", "yatırım teşvikli alanlar" gibi çeşitli adlar altında uygulanmaktadır.[7] Dünyanın dört bir yanındaki bölgeler, diğer özelliklerin yanı sıra genellikle normal göçmenlik prosedürlerinden ve yabancı yatırım kısıtlamalarından özel muafiyetler sağlar.[8]

Serbest bölge genel tanımı içinde kurulan bölgenin niteliğine göre çeşitli farklı tanımlamalar da yapılmaktadır. Buna örnek olarak "İhracat Odaklı Serbest Bölgeler" verilebilir. Bu bölgeler endüstriyel ve ticari ihracatı teşvik etmek için genellikle gelişmekte olan ülkelerde kurulan belirli bir özel ekonomik bölge türüdür. Dünya Bankası'na göre bu bölgeler, "ihracat için imalatta uzmanlaşmış, genellikle 10 ila 300 hektarlık çitle çevrili bir alan olan bir sanayi bölgesi" olarak tanımlanır.[4] [9]

Serbest bölgelerin bir çoğu gelişmekte olan ülkelerde bulunmaktadır; Brezilya, Kolombiya, Hindistan, Endonezya, El Salvador, Çin, Filipinler, Malezya, Bangladeş, Nijerya, Pakistan, Meksika, Dominik Cumhuriyeti, Kosta Rika, Honduras, Guatemala, Kenya, Sri Lanka, Mauritius ve Madagaskar'ın tümü bu tarz programlarına sahiptir.[10]

Tarihi[değiştir | kaynağı değiştir]

Dünya’da ortaya çıkan ilk modeller serbest limanlarla başlamıştır. Serbest limanlar buralarda yapılacak transit işlemleri ile bulunduğu bölgenin ekonomisini geliştirme amacıyla kurulmuştur. Buralarda yasal gümrük düzenlemelerinin uygulanmadığı bir alan meydana getirilerek bir durak noktası oluşturulması öngörülmüştür.[2]

Bu model, küresel ekonomiden daha fazla pay almak isteyen ülkeler tarafından rekabet avantajı yaratacak bir model olan ve malların gümrüksüz olarak getirilip işlendiği ihracat odaklı serbest bölgelere evirilmiştir. Bu modelin ilk örnekleri İrlanda'daki Shannon ve Taiwan'daki Kaohsiung Serbest Bölgeleridir[11].

İkinci dünya savaşından sonra 1960-80 arası dönemde ülkenin ekonomik gelişimine katkı sunacak bir araç olarak serbest bölgeler ortaya çıktı. Dünyanın çeşitli yerlerinde bu modelde 200’e yakın bölge kuruldu. Buralar bazı vergi istisnaları ve ithalat ihracat prosedürlerinin gevşetilmesi ile üretimi geliştirmeyi amaç edinmiştir.[2]

Milenyumla beraber serbest bölgeler özellikle havalimanları ve deniz limanların bir parçası olarak küresel tedarik zincirinin bir parçası haline gelmiştir. Bu model limanların dönüşümü ile doğrudan ilişkilidir. Bu dönemde tedarik zincirinin bir parçası olarak limanlar dönüşerek sadece malların koyulup transfer edildiği yerlerden komple bir dış ticaret alanlarına dönüşmüştür. Bunun içinde altyapıları geliştirilerek üretim alanları haline gelmiştir.

Türkiye'deki serbest bölgeler[değiştir | kaynağı değiştir]

Türkiye'nin en büyük serbest bölgelerinde bazıları Avrupa Serbest Bölgesi (http://www.asb.com.tr 19 Eylül 2020 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.), İstanbul-Deri ve Endüstri Serbest Bölgesi (www.desbas.com.tr), Ege Serbest Bölgesidir (www.esbas.com.tr). Serbest Bölgelerde altyapısı hazır arsalar, genel ve müstakil depolar, ofisler ve açık stok sahaları, hazır üretim tesisleri kiralık veya tapu mülkiyeti ile yatırımcıların hizmetine sunulmaktadır. Maliyet rekabeti ve bürokrasinin en aza indirgendiği bu tekno-kentlerde her türlü altyapı hizmeti (elektrik, su, doğalgaz, atık su, arıtma, yol, haberleşme) sağlanmıştır. Bu altyapı hizmetlerinin yanı sıra, Avrupa Serbest Bölgesi gibi serbest bölgeler inşaat-taahhüt, toplu yemek, bilişim, sigorta, bakım onarım, yükleme/boşaltma, depoculuk, danışmanlık, özel güvenlik, konferans salonu vb. hizmetleri de yatırımcısına sunmaktadır.

Serbest bölgelerdeki bazı teşvik ve avantajlar[değiştir | kaynağı değiştir]

  • Firmalar, Kurumlar Vergisi ve Gelirler Vergisinden %100 muaftırlar.
  • Bölgeye giren mallar için Gümrük Vergisi, KDV, KKDF ödenmez.
  • Üretiminin %85 ve fazlasını ihraç eden firmalar personel maaşları üzerinden muhtasardan %100 muaftırlar.
  • Elde edilen kârlar hiçbir izne gerek olmadan yurt içine veya yurt dışına transfer edilebilir.
  • Türkiye’den Serbest Bölgeye yapılan satışlar ihracat sayıldığından firmalar, Türkiye’den ihraç fiyatına KDV’siz mal satın alabilirler.
  • Her türlü altyapı hizmetleri (Elektrik, Su, Doğal gaz, Haberleşme) KDV’siz olarak firmalara sunulur.
  • İkinci el makinelerin Serbest Bölgelere girişlerinde yaş sınırı yoktur.
  • Serbest Bölgelerde alım-satım, stok değerleme ve muhasebeleştirme konvertibl dövizlerle yapıldığı için kullanıcılar enflasyondan olumsuz etkilenmezler.
  • Mahrecine iade işlemi çok kolay olup sadece fatura kesilerek gerçekleştirilebilir.
  • Gümrüksüz ve süre kısıtlaması olmadan stoklama yapılabilir.
  1. ^ Masaev, Sergei (2019 Ekim). "Destruction of the Resident Enterprise in the Special Economic Zone with Sanctions". 2019 Twelfth International Conference "Management of large-scale system development" (MLSD). IEEE. doi:10.1109/mlsd.2019.8910997. Erişim tarihi: 11 Ocak 2023.  Tarih değerini gözden geçirin: |tarih= (yardım)
  2. ^ a b c Xia Lu (1 Ekim 2014). "The Development Process, Functional Evaluation, and Implications of World Free Trade Zones". World Review of Political Economy (İngilizce). 5 (3). doi:10.13169/worlrevipoliecon.5.3.0359. 11 Ocak 2023 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 15 Ocak 2023. 
  3. ^ "World Free Zones Economic Outlook". Kiel Institute for the World Economy. 11 Ocak 2023 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 11 Ocak 2023. 
  4. ^ a b Akinci, Gokhan; Crittle, James; (2008). "Special economic zone : performance, lessons learned, and implication for zone development". Foreign Investment Advisory Service (FIAS). 11 Ocak 2023 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 11 Ocak 2023. 
  5. ^ "Outlook Report 2022" (PDF). World FTZ Organization. 21 Ocak 2022 tarihinde kaynağından arşivlendi (PDF). Erişim tarihi: 11 Ocak 2023. 
  6. ^ Tiefenbrun, Susan W. (2012). Tax free trade zones of the world and in the United States. Walter H. Diamond, Hudson Harris, William H. Byrnes. Cheltenham, U.K.: Edward Elgar. ISBN 978-1-84980-243-7. OCLC 782186072. 
  7. ^ "special economic zone | Chinese economics | Britannica". www.britannica.com (İngilizce). 25 Haziran 2022 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 11 Ocak 2023. 
  8. ^ Farole, Thomas; Akinci, Gokhan (Ağustos 2011). "Special Economic Zones". doi:10.1596/978-0-8213-8763-4. 
  9. ^ Export Processing Zones. The World Bank. 7 Ocak 1994. ISBN 978-0-8213-1988-8. 
  10. ^ Sargent, John; Matthews, Linda (Haziran 2009). "China versus Mexico in the Global EPZ Industry: Maquiladoras, FDI Quality, and Plant Mortality". World Development. 37 (6): 1069-1082. doi:10.1016/j.worlddev.2008.10.002. ISSN 0305-750X. 
  11. ^ "SERBEST BÖLGELER ÜZERİNE BİR ARŞTIRMA: GAZİANTEP ÖRNEĞİ". Elektronik Sosyal Bilimler Dergisi. 2011. 10 Mayıs 2021 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 11 Ocak 2023.