Sümerce

Vikipedi, özgür ansiklopedi
Şuraya atla: kullan, ara
Sümerce
Sumerian 26th c Adab.jpg
Sümerce bir tablet.
Bölge Irak (Mezopotamya)
Etnik köken Sümerler
Ölü dil M.Ö. 3350
Dil aileleri
  • Sümerce
Dil kodları
ISO 639-2 sux
ISO 639-3 sux

Sümerce, Sümerlerin anadili. Güney Mezopotamya'da M.Ö. 4000 yılında konuşuluyordu. M.Ö. 2000'li yılların başlarında yerini konuşma dili olarak Akadçaya bıraktı;[1] ancak Mezopotamyada M.S. 1. yüzyıla kadar kutsal, şölensel, edebi ve bilimsel bir dil olarak kullanılmaya devam etti. Daha sonra ise bu dil 19. yüzyıla kadar unutuldu. Mezopotamyada konuşulan diğer dillerin aksine Sümercenin izole dillerden olduğu kabul edilir.[2][3] Döneminin ve çevresinin diğer tarihi dillerinden olan ve her ikisi de Semitik dillerden olan Babilce ile Asurcadan oluşan Akadçadan bile farklıydı.

Kronoloji[değiştir | kaynağı değiştir]

Yazılı Sümercenin kronolojisi birçok farklı dönemden oluşur denebilir:

  • Arkaik Sümerce - M.Ö. 3500-2600/2500
  • Eski ya da Klasik Sümerce - M.Ö. 2600/2500 - M.Ö. 2300/2200
  • Neo-Sümerce (Yeni Sümerce) - M.Ö. 2300/2200 - M.Ö. 2000
  • Geç Dönem Sümercesi - M.Ö. 2000 - M.Ö. 1800/1700
  • Post-Sümerce - M.Ö. 1800/1700 - M.Ö. 100

"Post-Sümerce" terimi, dilin ölmesinden sonra Babilliler ve Asurlular tartafından, bir çeşit ayin dini olarak dini törenlerde ve sanatsal ve bilim amaçlarla kullanılmaya devam ettiği dönemi kapsar. Her ne kadar bazı bilim adamları Sümercenin Güney Mezopotamya'nın küçük bir bölgesi olan Nippur ve çevresinde M.Ö. 1700'e kadar konuşulmaya devam etiğini söyleseler de, dilin neslinin tükenmesi kabaca, M.Ö. 2000 yılında Mezopotamyada yeralan son Sümer devleti olan Üçüncü Ur Hanedanının yıkılışına denk gelir.[4]

Nippur'daki geç dönem Sümercesi tapınak hattatlık (yazı) okulundan günümüze kalan birçok edebi eser ve Sümerce-Akadça çift dilli sözcük listeleri bulunur. Bunlar Sümercenin anlaşılmasında büyük rol oynamıştır. Sümerce edebi eserlerin %80'i Nippur'da bulunmuştur.[5][6] Dilin özellikle Akadça konuşan devletler tarafından yoğun bir şekilde resmi ve edebi dil olarak kullanılması durumu, geç dönem Sümercesi ile daha sonrasındaki dönem arasındaki ayrımının da anlaşılmasını sağlamıştır.

Sınıflandırma[değiştir | kaynağı değiştir]

Sümerce tarihte bilinen ilk yazılı dildir. Sümerce çiviyazıları daha sonra Akkad ve Elamlılar tarafından kullanılmıştır. Ayrıca, Hitit dili gibi hiyeroglifsel el yazılarına sahip Hint-Avrupa dillerine de uyarlanmıştır. Ugaritçe ve Eski Farsça gibi dillerin farklı ve kolay yazılış şekillerinin kökeni de, logografik işaretler içermeyen Sümerce çivi yazılarına dayanır.

Sümerce bilim dünyasındaki genel geçer görüşe göre bilinen herhangi bir dille bağlantısı olmayan izole bir dildir.[2][3] Farklı dil aileleriyle ilişki kurmaya yönelik amatör ve profesyonel çalışmalar yürütülmüş olsa da bu çalışmalar genel olarak kabul görmemiştir.[3][7][8][9] Bazı Türk tarihçiler Sümercenin bir Türk dili olduğunu öne sürmektedir.[10][11][12] Eklemeli bir dil olması açısından Sümerce Türkçe, Macarca gibi dillerle benzerlik gösterse de, aynı benzerliği kelime dağarcığı, söz dizimi ve dilbilgisinin diğer kuralları açısından gösterdiği söylenemez.[13] Bazı batılı bilim insanları ise Sümer dilini Ural-Altay dil ailesinde sınıflandırırlar.[14] Konuyla ilgili olarak 20. yüzyılın sonlarından itibaren yeniden bir sınıflandırma girişimi yapılmış, nostratik diller adı verilen geniş dil ailesine aidiyeti önerilmiş; ancak savı öne süren Alan Bomhard daha sonra savının zayıflığını kabul etmiştir. Ural dilleriyle bağlantısı öne sürülse de bu da kabul görmemiştir. Sümercenin telaffuzunun tahmini olarak bilinmesi, sınıflandırma girişimlerinde gramerin yeterince ele alınmaması, Sümercenin bölge dilleriyle olan geniş alışverişi göz önünde bulundurulduğunda izole dil olduğu halen kabul görmektedir.[2]

Dilbilgisi ve sesbilim[değiştir | kaynağı değiştir]

Sümercede /a/, /e/, /i/, /u/ seslerinin kısa ve uzun halleri olmak üzere sekiz sesli olduğu düşünülmektedir. Çevriyazılardaki /u/ sesinin sıklığı nedeniyle /o/ sesinin varlığı önerilmiştir; ancak Akadçada bu sesin yer almaması nedeniyle bu konuda kesinlik sağlanmamıştır.[15]

Ayrıca bakınız[değiştir | kaynağı değiştir]

Kaynakça[değiştir | kaynağı değiştir]

  1. ^ Woods C. 2006 “Bilingualism, Scribal Learning, and the Death of Sumerian.” In S.L. Sanders (ed) Margins of Writing, Origins of Culture: 91-120 Chicago [1]
  2. ^ a b c Crawford, Harriet, haz. (2013). The Sumerian World. Routledge. ss. 97. https://books.google.co.uk/books?id=qSOYAAAAQBAJ&pg=PA97#v=onepage&q&f=false. 
  3. ^ a b c Hayes, John (1997). Kaye, Alan. haz. Phonologies of Asia and Africa: Including the Caucasus. Eisenbrauns. ss. 1002. https://books.google.co.uk/books?id=T6jmziooEk0C&pg=PA1002#v=onepage&q&f=false. 
  4. ^ Ignace J. Gelb. "Sumerian language". Encyclopaedia Britannica. 14 Şubat 2017 tarihinde kaynağından arşivlendi. http://web.archive.org/web/20170214104557/https://www.britannica.com/topic/Sumerian-language. Erişim tarihi: 14 Şubat 2017. 
  5. ^ LISTS OF PERSONAL NAMES FROM THE TEMPLE SCHOOL OF NIPPUR, Pensilvanya Üniversitesi (1916)
  6. ^ "Nippur - Sacred City Of Enlil". Chicago Üniversitesi. 19 Eylül 2016 tarihinde kaynağından arşivlendi. http://web.archive.org/web/20160919230305/http://oi.uchicago.edu/research/projects/nippur-sacred-city-enlil-0. Erişim tarihi: 14 Şubat 2017. 
  7. ^ Adam Falkenstein, Das Sumerische, Brill Archive, 1964, s.23
  8. ^ Fischer Weltgeschichte, Band 2, Fischer Bücherei, 1965, s.47
  9. ^ Piotr Michalowski, "Sumerian," The Cambridge Encyclopedia of the World's Ancient Languages." Ed. Roger D. Woodard (2004, Cambridge University Press). s. 19–59
  10. ^ Polat Kaya, For the Origin of the Crescent and Star: Sumerian and Ural-Altaic Kinship, M. Sc. E. E., 1997
  11. ^ Atatürk ve Türklerin Saklı Tarihi, Sinan Meydan
  12. ^ “It has been accepted that the language of the Sumerians, who came to the Arabian peninsula from outside and who developed a very brilliant civilization in the 3rd millennium BC, belongs to the Uralic-Altaic group of languages, which also includes Turkish, Japanese, Finnish and Hungarian.” (Ekrem Akurgal, The Hattian and Hittite civilizations, Ministry of Culture, Ministry of Culture, 2001, s.114)
  13. ^ Kramer, Samuel Noah (1963). The Sumerians: Their History, Culture and Character. Chicago Üniversitesi Yayınları. ss. 306-7. 
  14. ^ “The Sumerians were a dark-haired people, speaking an agglutinative language something like ancient Turkish (Turanian) in its formation, and writing in a system of conventionalized pictures, which developed later, as we have stated, into cuneiform signs.” (Thomas Walter Manson, A companion to the Bible, T. & T. Clark, 1950, s.192)
  15. ^ Crawford 2013, s. 101