Pomaklar

Vikipedi, özgür ansiklopedi
Şuraya atla: kullan, ara
Pomaklar
Toplam nüfus
500.000~
Önemli nüfusa sahip bölgeler
Türkiye Türkiye 346.000 (2010)[1] - 600,000[2]
Bulgaristan Bulgaristan 67.350 (2011)[3]
Yunanistan Yunanistan 30.000 (1981)[4]
30.000 (1998)[5]
Diller
Pomakça, Bulgarca, Yunanca, Türkçe[6][7][8][9]
Din
İslam

Pomaklar (Bulgarca: Помаци Pomaci, Yunanca: Πομάκοι Pomáki), Güneydoğu Avrupa'da Rodop Dağları, kuzey Bulgaristan ile Aşağı Trakya ve Makedonya bölgelerinde yaşayan Slav ve Kuman kökenli çoğunlukla İslam dinine mensup bir halktır. Genellikle Müslüman Bulgarlar olarak bilinirler. Pomak tanımı diğer bazı İslamlaşmış Balkan kökenli halklar için de kullanılmıştır.[10]

Tarih[değiştir | kaynağı değiştir]

Pomaklar, Balkanlarda Pomakça konuşan Müslümanlara verilen bir addır. Pomakların, Kuman Türklerine dayanan uzun bir tarihi geçmişi vardır. Kuman Türkleri miladi 916 yılında Kuzey Çin’den ayrılarak önlerine çıkan Ruslarla savaşıp, XI. ve XII. yüzyılda Ukrayna ve Romanya üzerinden Balkanlara inmeğe başlayan bir Türk kavmidir. İlk olarak kuzey Bulgaristan’a daha sonra güneye doğru inerek Rodoplara ve Makedonya’nın doğu kısımlarına yerleşmişlerdir. Yerleştikleri bölgelere Kumanova, Kumantsi, kumança gibi isimler vermişlerdir.

Kuman ve Peçenek Türkleri’nin 1087’de kurdukları federasyonun 1091’de yıkılması neticesinde Kuman Türk boylarından birçoğu Romanya, Macaristan, Avusturya ve Çekoslovakya içlerine kadar giderek gayri Türk unsurların içinde Hıristiyanlığı kabul etmişler ve etnik varlıklarını kaybetmişlerdir. Batı Trakya ile Rodop ve Prin bölgelerinin dağlık kesimlerinde ise bir hayli Kuman Türk boyu kalmıştır. Kuman etnik kimliği 15.yy'dan sonra bozulmuştur. Kumanlar, Balkanların yerlisi olan Slav halklarla karışmışlardır. Balkanlarda diğer Türk boyları olan Gagauzlar, Tatarlar kimliklerini koruyabilmiştir.

Kumanların, Balkanlarda önemli yerleşim yerleri vardır. Doğu ve Batı Trakya, Makedonya kuzey Bulgaristan bölgelerine yerleşmişlerdir:

Kumaniç(39), Kumaniçevo(40), Kumantepe(41), Basarabya(42), Pecine aga(Peçenek Ağa)(43), Berende(44), Çekan(45), Grodamantsi(46), Kraguavay(47), Kumanova(48).

93 Harbi'nin sonunda, Vǎča Vadisinde bulunan yaklaşık 20 Pomak köyünde çıkmış, Osmanlı İmparatorluğu Doğu Rumeli vilayetinden özerklik elde edilmesiyle sonuçlandı. Büyük bir köy olan Tımrış'ı yönetim merkezi alarak kurulan özerk Pomak Timraş Cumhuriyeti 8 yıl kadar sürebilmiş, 1886'da Bulgaristan egemen olmuştur.

Pomak sıfatı[değiştir | kaynağı değiştir]

Slav dillerinde yardımcı, yardım eden anlamında kullanılan, pomnja fiilinden türeyip hatırlatan, anlatan, bildiren anlamlarına gelebilecek olan pomnjak olarak ortaya çıkabileceği düşünülmektedir.  Pomakların Osmanlı ordusuna ait Voynuk ve Deliler Ocağı askerî teşkilâtı içinde yer aldığı ve bu sebeple gayrimüslimlerin onlara yardımcılar anlamında pomagaçi demeleri sonucunda, ortaya zamanla pomak hâlini almış ve Pomaklar'ın kimlik ismi ortaya çıkmıştır. 

Dil[değiştir | kaynağı değiştir]

Ana madde: Pomakça

Pomakça Güneydoğu Slav dilleri grubuna girer. Pomaklar, ile Torbeşler ve Goranlar birbirlerine yakın Bulgar ağızlarını konuşurlar. Pomakça günümüze kadar Kiril alfabesi, Yunanistan'da ise Yunan alfabesi ile yazıldı. İsveç'te bulunan Pomak Enstitüsünün Pomak alfabesi geliştirme çalışmaları bulunmaktadır.[11]

Bazı Pomakça örnekler[değiştir | kaynağı değiştir]

Znajete li pomaški? - Pomakça bilir misiniz?
Da, ubavu znajem - Evet, güzel (iyi) bilirim
Jas samo malku pomaški znam - Ben sadece biraz pomakça bilirim
Koj ste vie? - Siz kimsiniz?
Kak ste vie? - Nasılsınız?
Jas, Pomak sam - Ben, Pomakım
Kolku si gudini? - Kaç yaşındasın?
Na sedjam gudini sam - Yedi yaşındayım
Va den vremetu nogu ubavu - Bu gün hava çok güzeldir
Ti djeka vodiš? - Sen nereye gidiyorsun?
Jas vodam na selotu - Ben köye gidiyorum
Jas še vorvam na kasabota - Ben kasabaya döneceğim

Pomak yerleşimleri[değiştir | kaynağı değiştir]

Türkiye[değiştir | kaynağı değiştir]

Pomakların Türkiye Trakya'sı ve Anadolu'ya ilk gelişleri 93 Harbinin hemen ertesidir. Bu sebeple halk arasında 93 mâcırı olarak da bilinirler. Kırklareli'den Samsun'a, Samsun'dan Eskişehir'e, Eskişehir'den İzmir'e kadar geniş bir bölgede çoğunlukla yaşarlar.

Bafra, Çarşamba, Balıkesir, Bursa, Karacabey, Gönen, Manyas, Darıca, Şevketiye, Erdek, Edincik, , Yenice, Çan, Biga, Edirne, İpsala, Keşan, Uzunköprü, Beykoz, Çatalca, Silivri, Adapazarı, Söğütlü, Ferizli, , Babaeski, Demirköy, İğneada,

Kırklareli[değiştir | kaynağı değiştir]

Lüleburgaz, Pınarhisar, Babaeski, Kofçaz, Saray, Karaağaç, Pehlivanköy, Alpullu, Katranca, Büyük Mandıra, Kuştepe köyü.

Edirne[değiştir | kaynağı değiştir]

Merkeze bağlı Musabeyli Köyü, Meriç'in, Karahamza köyü, Küplü beldesi, Hasırcı Arnavut köyü, Kavaklı köyü, Subaşı beldesi, Havsa (Azatlı) köyü Orhaniye köyü. Uzunköprü'nün,Kurtbey, Hasanpınar ,Çöpköy, Yağmurca, Sazlı Malkoç, Baş Ağıl, Kadı, Kadı Gebren, Yağmurca köyleri. Keşan'ın Koruklu köyü, Yeşil, Orhaniye, Suluca, Çobançeşmesi köyü, İpsala (Esetçe) beldesi, Aliço Pehlivan köyü, Koca Hıdır beldesi, Enez'in Sultaniçe köyü, Hacı, Beğendik ve Pazar Dere köyleri.

Tekirdağ[değiştir | kaynağı değiştir]

Şarköy'ün Yayağaç köyü.Şarköy'ün Kocaali köyü, Hayrabolu, Şalgamlı Beldesi, Çerkez Müsellim Kasabası, Büyük Danişment köyü, Malkara Prafça (Çınaraltı köyü), Hayrabolu, Popköy (Kabahöyük).

Çanakkale[değiştir | kaynağı değiştir]

Biga çevresinde ve Gelibolu Çeşme Altı köyü, Yeniköy, Değirmendüzü ve Tayfurlar köyleri.

Balıkesir[değiştir | kaynağı değiştir]

Gönen'in Hafız Hüseyin Bey, Hodul, Hasan Bey, Atıcı Ob köyleri. Erdek, Yukarı Yapıcı, Belkıs, Ballı Pınar, Düzler, Ocaklar, Narlı, İlhanlar, Gölyaka, (Simavli Köyü), Doğanlar ve Turanlar köyleri Manyas, İvrindi'nin Necipköy' köyü, Sındırgı'ya bağlı Şahinkaya köyü,

İzmir[değiştir | kaynağı değiştir]

İzmir, Bayındır, Dikili ve Kemalpaşa'nın çeşitli köylerinde.

Manisa[değiştir | kaynağı değiştir]

Manisa'nın Turgutalp kasabası, Karaağaçlı köyü. Demirci ilçesinde Bardakçı köyü.

Bursa[değiştir | kaynağı değiştir]

Mudanya'nın Dere köyü, Çanakkale'nin Çal köyü, Çan (Yaykın köyü), Irbaalan, İlyasağa köyü, Havdan köyü. Gemlik'in Benlik köyü. İnegöl.

Bilecik[değiştir | kaynağı değiştir]

Bilecik'in Şükraniye köyü, Küplü köyü ve Vezirhan köyü. Bozüyük ilçesinin Saraycık köyü.

Eskişehir[değiştir | kaynağı değiştir]

Eskişehir Osmaniye Beldesi, Beylikova İlçesi, Uzunburun Köyü.

Kocaeli[değiştir | kaynağı değiştir]

Karamürsel'in Yalakdere köyü

Sakarya[değiştir | kaynağı değiştir]

Konya[değiştir | kaynağı değiştir]

  • Konya, Ilgın ilçesinin Boğazkent köyü, Çumra ilçesinin Gökhüyük köyü,

Bulgaristan[değiştir | kaynağı değiştir]

Bulgaristan'da:
     Müslüman Pomak çoğunluklu bölgeler
     Ortodoks Bulgar çoğunluklu bölgeler
Rodoplar’daki Pomaklar (1932)

Pomaklar, Bulgaristan'da Smolyan, Blagoevgrad, Pazarcık, Velingrad, Razlog,Yakoruda, Kırcaali, Gotse Delçev bölgelerinde ve Mesta Vadisi, Rodop Dağları'nda sıkışık alanlarda yaşamaktadır. Lofça Bölgesi civarında ise küçük Pomak grupları bulunmaktadır. Bununla birlikte Pomakların %50’si Rodop Dağları’nın güneyinde bulunmaktadır. Bulgaristan İçişleri Bakanlığı’nın 1989'da Müslüman Bulgarlar için yaptığı çalışmada, nüfuslarının 268.971 ile toplam nüfusun %3’ünü oluşturduğunu ortaya koymuştur.

Yunanistan[değiştir | kaynağı değiştir]

1924 Lozan Mübadelesinden önce Selanik ilinin Drama ile Kavala kazalarına bağlı bazı köylerde ve Vodina kazasına bağlı Karacaova Moglena, Almopia bölgesine 1100 yıllarından orta asyadan gelen türkler yerleştiğini Yunan tarihçi zanaros eserinde yazmaktadır 1389 yılında osmanlı dönemidede 2 nci türk yerleşimi olur nahiyesindeki 26 köyde Pomak grubu yaşıyordu. Alman gezgin Adolf Struck Karacaova'ya yaptığı gezi sonucu yazdığı kitapta Gostolyub (Konstantia) gibi 300 nüfuslu ve iki parçalı köylerde sadece Pomakların yaşadığını söylüyor.[kaynak belirtilmeli] Ayrıca Karacaova'daki Ulahlar Meglen-Aromanians üzerine araştırma yapan Theodor Capidan[12] kitabında bu bölgede Pomakların yaşadığını ifade ediyor. Şu an İskeçe ve Gümülcine'de 30.000 civarında Pomak yaşamaktadır.

Makedonya[değiştir | kaynağı değiştir]

Makedonya'da Pomaklar Berova, Debre, Manastır, Struga, Dolna Reka ve Üsküp civarında yaşamaktadırlar. Nüfusları tam tespit edilememekle birlikte toplam 40.000 olduğu söylenmektedir.

Arnavutluk[değiştir | kaynağı değiştir]

Arnavutluk'ta Pomaklar genellikle Makedonya sınırına civarında yaşamaktadırlar. Fakat bu güne kadar Arnavutluk Pomakları hakkında çokta ayrıntılı araştırma olmamıştır hatta tamamen yok sayılmışlardır. Tahmin edilen nüfusları oldukça ilgi çekicidir. Çünkü kaynaklar Arnavutluk'taki Pomak nüfusunu 80.000-120.000 olduğunu tahmin etmektedirler.[kaynak belirtilmeli]

Diğer yerler[değiştir | kaynağı değiştir]

Tüm bunların yanında 1878 göçleri döneminde 20.000 ailenin İtalya'ya ve 1.000 ailenin de İsviçre'ye göç ettirildiği ve iskân edildikleri verisi mevcuttur.

Ayrıca bakınız[değiştir | kaynağı değiştir]

Kaynakça[değiştir | kaynağı değiştir]

  1. ^ Turkey “People Groups” Joshua Project (İngilizce)
  2. ^ "Türkiye'deki Kürtlerin sayısı!" (Turkish). 6 June 2008. 24 Mart 2016 tarihinde kaynağından arşivlendi. http://web.archive.org/web/20160324221816/http://www.milliyet.com.tr/default.aspx?articleid=873452&atype=sondakika&date=07.06.2008&kategori=yasam&ver=16. Erişim tarihi: 17 August 2010. 
  3. ^ 2011 Bulgaristan genel nüfus sayımı raporunda “Müslüman inancına sahip Bulgar etnik grubu” ("българската етническа група 67 350 - с мюсюлманско вероизповедание") ibaresi altında bu rakam belirtilmiştir. bk.: Преброяване 2011 (Bulgarca)
  4. ^ H. Poulton, The Balkans, Minorities and Governments in Conflict, (1993)
  5. ^ “Also spoken in: Greece” Ethnologue (İngilizce)
  6. ^ Ethnologue, Languages of Greece.Bulgarian.
  7. ^ Ethnologue: Languages of the World Fourteenth Edition.Bulgarian.
  8. ^ Encyclopaedia Britannica, Pomak People.
  9. ^ Social Construction of Identities: Pomaks in Bulgaria, Ali Eminov, JEMIE 6 (2007) 2 © 2007 by European Centre for Minority Issues
  10. ^ Larousse Ansiklopedisi
  11. ^ Pomakça alfabe kitabı yayımlandı
  12. ^ Capidan, Theodor. Meglenoromânii, istoria şi graiul lor, vol. I, Bucureşti, 1925, s.5, 19, 21-22. (Rumence)

Wikimedia Commons'ta Pomaklar ile ilgili çoklu ortam kategorisi bulunur.

Dış bağlantılar[değiştir | kaynağı değiştir]

  • Sercan Ahincanov - Kıpçaklar & Türk Halklarının Katalizör Boyu, Selenge Yayınları, 2014, s.150
  • TRAKYA ÜNİVERSİTESİ SOSYAL BİLİMLER ENSTİTÜSÜ Edirne: 2008 / Prof.Dr. İlker Alp Pomak Türkleri [Kuman - Kıpçaklar].
  • BALKANLARDA POMAK TÜRKLERİ / Prof.Dr. Hüseyin Memişoğlu.
  • Bulgaristan'da yaşayan Pomaklar kendilerinin Kuman Türklerin'den geldiklerini söylediler. (https://www.cihan.com.tr/tr/bulgaristandaki-pomaklar-turkce-ogrenmek-istiyor-236228.htm)
  • Galip Çağ - Osmanlı Öncesi Balkanlarda Türk İzlerine Dair Toponimiler.
  • (39)- Drama'ya bağlı eski bir Türk köyü, bkz. Acaroğlu, Türker, Balkanlarda Türkçe Yer Adları Klavuzu, IQ Yay., İstanbul 2006, s. 429.
  • (40)- Kostur'a bağlı eski bir Türk köyü, bkz., Acaroğlu, a.g.e., s. 429.
  • (41)- Serez'de bulunmaktadır, bkz., Acaroğlu, a.g.e., s. 429.
  • (42)- Güneydoğu Avrupa'da Dnyester ve Prut arasında ve Karadeniz kıyısnda uzanan bölge. Kurucusunun Kuman Türk'ü olduğu bilinmektedir. Basar Türkçede "yenmek" manası- na gelen bas- köküne dayanırken aba ya da apa Türkçe kiþi adlarında sıkça rastlanır bir son ektir (Aslan-apa gibi), aynı zamanda Basaraba ilk Romen hükümdar soyunun kurucusudur, bkz., Acaroğlu, a.g.e., s. 66.
  • (43)- Kuzey Dobruca'da bulunmaktadýr. Eski bir Peçenek köyüdür. 1048-191 yılları arasın- da Peçenekler'e ev sahipliði yapmıştır, bkz., Acaroğlu, a.g.e., s. 90.
  • (44)- Eski Yugoslavya'da Tsaribrod'a bağlı köy. Sofya'da da bu isimde bir köy vardır. İsim Peçeneklerin Berende / Berendi boyunu anımsattığı için Peçenek kökenli olması yüksek bir ihtimaldir, bkz., Acaroğlu, a.g.e., s. 129.
  • (45)- Eski Yugoslavya'da Tsaribrod'a bağlı Türk köyü. Rasonyi'ye göre Çekan, Kumanca'da bir türağaç kakan manasına gelen Çakan ile ayný kelimedir, bkz., Acaroğlu, a.g.e., s. 134.
  • (46)- Üsküp'e bağlıdır. Bu ismin Peçenek değilse de ya ilk Bulgar, Peçenek ya da Uz köken- li olduğunu Sırp dil bilimciler öne sürmüşlerdir, bkz., Acaroğlu, a.g.e., s. 147.
  • (47)- Bugünkü Sırbistan'da eski bir Türk köyüdür. Proto-Bulgarlar Türkçesi'nden gelmekte- dir. Kara-guy ya da Kraguy da yine aynı manadadır, bkz., Acaroğlu, a.g.e., s. 167.
  • (48)- Makedonya'da bir ildir.