Osmanlı-İran Savaşı (1821-1823)
| 1821-1823 Osmanlı-Kaçar Savaşı | |||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Osmanlı-İran Savaşları | |||||||||
 Kaçar Veliaht Prensi Abbas Mirza'nın Kaçar ordusuna önderlik ederken tasviri. | |||||||||
| |||||||||
| Taraflar | |||||||||
| |||||||||
| Komutanlar ve liderler | |||||||||
 Feth Ali Şah Abbas Mirza Devletşah #[10] Muhammed Hüseyin Mirza İhsan Han Nahçıvanski[11] |
 II. Mahmud Mehmet Emin Rauf Paşa[12] Koca Hüsrev Mehmet Paşa Bağdatlı Davut Paşa Mahmud Celaleddin Paşa[13] | ||||||||
1821-1823 Osmanlı-İran Savaşı[a], Osmanlı Devleti ile İran'daki Kaçar Hanedanı arasında 1821-1823 yılları arasında Irak ve Doğu Anadolu Bölgesi'nde yapılmış olan bir dizi savaştır.[15][16] 1813 yılındaki Gülistan Antlaşması ile Azerbaycan ve Kafkaslar'da Ruslara büyük ölçüde toprak kaptıran İran'daki Kaçar Hanedanı, bu toprak kayıplarını Osmanlılar'dan toprak alarak telafi etmek istediği için, Avrupalıların da kışkırtmalarıyla Bağdat ve Şehrizor bölgelerine saldırılar düzenledi. Sınır olaylarının ve saldırıların yoğunlaşması üzerine II. Mahmud, İran'a Ekim 1820'de savaş ilan etti.[17][18][19][20]
Savaş
[değiştir | kaynağı değiştir]Doğu Cephesi
[değiştir | kaynağı değiştir]İran orduları, Osmanlı idaresinden memnun olmayan, Doğu Anadolu Bölgesi'ndeki bazı Kaçar aşiretlerinin' de yardımıyla Doğubayazıt, Bitlis, Muş ve Erciş'i aldılar.[21][22][23][24][25][26] Bunun sorumluluğu Babıali tarafından Hüsrev Paşa'nın yetersiz ordu komutanlığında bulundu ve Erzurum valiliği ve Şark seraskerliğinden azledildi. Kasım 1821'de ikinci kez Trabzon valisi yapıldı.[26][27]
Daha sonra ise Erzurum'da büyük bir muharebe yaşandı ve Abbas Mirza'nın ordusu sayıca az olmasına rağmen kazandı.[b] Erzurum Muharebesinden sonra İran yanlısı aşiretler Diyarbakır'a doğru iki koldan ilerlediler ve orada yağma yaptılar.
Savaş Osmanlılar'ın aleyhine devam ederken İran ordusunda büyük bir kolera salgını başladı. Bu yüzden Abbas Mirza 1821'de Tebriz'e gitmiştir ve birkaç ay orada kalmıştır.
İran kuvvetlerinin 1822 yılında başlattığı Eleşkirt Bozgunu sırasında Osmanlı tarafı hazırlık yapmış olsa da muharebe Osmanlı kuvvetlerinin yenilgisiyle sonuçlandı. Muş Musturafı Selim Paşa'nın ordusunu bırakıp kaçması ve İran Şehzadeler'inden (Abbas Mirza) af dilemesi üzerine savaşı kaybetti.[29]
Her ne kadar İran orduları kazanıyor gibi gözüksede Kolera Salgını yüzünden ağır kayıplar verdi. Kaçar hükümdarı Feth Ali Şah barış istedi ve Erzurum Antlaşması yapıldı. Bu antlaşmayla İran ele geçirdiği yerleri geri vererek eski sınırlarına çekilmeyi kabul etti.[5][30][31][32][33][34][35]
Bağdat Cephesi
[değiştir | kaynağı değiştir]
Muhammed Ali Mirza Bağdat'a 40.000 kişiye yakın bir ordu ile saldırdı[21][36] ancak Davut Paşa, Bağdat'ı 3.900 kişilik ordusu ile savundu.[37] Devamında oluşan kolera salgını nedeniyle 1822 yılında Muhammed Ali Mirza öldü.[14][38][39][40][41][42]
Devletşah'ın ölümünden sonra en büyük oğlu Muhammed Hüseyin Mirza atandı. İlk başlarda barış yanlısı bir profil çizse de sonradan Osmanlılara 1822 yılında saldırdı. Özellikle Diyale Nehri Muharebesi (1822)'nde 15.000 kişilik ordu toplayıp Osmanlılara saldırdı ve kaybetti.[43]
Sonuç
[değiştir | kaynağı değiştir]İki yıl sonra imzalanan Erzurum Antlaşması'na kadar barış sağlanamadı;[44] her iki taraf da 1639'da Kasr-ı Şirin Antlaşması'yla[45] belirlenen önceki sınırları hiçbir toprak değişikliği olmaksızın tanıdı. Anlaşmaya ayrıca İranlı hacıların Osmanlı İmparatorluğu içindeki kutsal Mekke ve Medine mekanlarına garantili erişimi de dahildi.[46]
Notlar
[değiştir | kaynağı değiştir]Kaynakça
[değiştir | kaynağı değiştir]Alıntılar
[değiştir | kaynağı değiştir]- ^ Ateş, Sabri (30 Temmuz 2015). The Ottoman-Iranian borderlands: Making a Boundary, 1843-1914. s. 54. ISBN 978-1-107-54577-9. OCLC 980068476.
The culmination of frontier raids carried out by Abbas Mirza and Dawlatshah, the war of 1821–22 was inconclusive, despite Iran’s many victories. The emergence of cholera, mutual concerns about Russia’s advance, the war in Greece, and pressure from Iranian merchants trading with the Ottoman Empire all helped bring hostilities to an end. Abbas Mirza claimed he had waged the campaign not for land or against the sultan, but in defense of his family’s honor; however, Sultan Mahmud II remained upset with Tehran and considered a counter-campaign. Abbas Mirza’s pleas to Stratford Canning, the powerful British ambassador in Istanbul, might have changed his mind. Following negotiations between Rauf Pasha and the Iranian envoy, Mirza Mohammad Ali Ashtiyani, on July 28, 1823, the first Treaty of Erzurum was signed.
- ^ Williamson 2008, s. 88-97.
- ^ Öztuna, Yılmaz (Mayıs 2006). Sultan II. Mahmud: Cihan Hakanı ve Yenileşme Padişahı. Babıali Kültür Yayıncılığı. s. 68. ISBN 9789750098109.
İbrâhim Paşa, Mora’ya çıkıncaya kadar Yunan ihtilâlinin ilk 4 yılı, bu şekilde geçti. Bu kargaşalık içinde, Türkiye ile İran, iki Türk imparatorluğu, tarihlerindeki son savaşı yaptılar. Türkiye’nin durumundan faydalanmak isteyen Kaçarlar, 15 Kasım 1821’de Doğu Anadolu’ya ve Irak’a girdiler. Feth-Ali Şah Kaçar’ın oğulları Velîahd Abbas Mirza ile Mehmed Ali Mirza, bâzı yerleri işgal ettiler. Bitlis’i aldıkları gibi, Bağdad’ı muhâsaraya başladılar. Bir müddet savaş devam etti. 28 Temmuz 1823’te statü quo üzerinden sulh imzalandı. Bu sırada Rusya, İran’dan 1804’te Doğu Gürcistan’ı, 1813 Türkmençayı Muâhedesi ile de Dağıstan ve Şîrvân’ı (Kuzey Azerbaycan) almıştı.
- ^ Azap, Eralp Yaşar (2023). Şah Mat: 1820–1823 Osmanlı-İran Savaşı (Siyaset–Harekât–Lojistik / Organizasyon). İstanbul: Ötüken Neşriyat A.Ş., s. 286. ISBN 978-625-408-517-8.
- ^ a b Şimşirgil 2017, s. 44.
- ^ Ağayev, Mehman; Äliyeva, Sevinc (2021). Osmanli tarixi: (därs väsaiti) (Azerice). Avropa näşriyyatı. ss. 342-343. ISBN 978-9952-8324-1-9.
"1813-cü ildə Gülüstan müqaviləsi ilə Şimali Azərbaycan və Qafqazda ruslara xeyli torpaq verən İranın Qacar xanədanı, bu torpaq itkilərini Osmanlılardan torpaq alaraq kompensasiya etmək istədiyi üçün, Avropalıların da qızışdırması ilə Bağdad və Şehrizor bölgələrinə hücumlar təşkil etmişdi. Sərhəd hadisələrinin və hücumların intensivləşməsi ilə II Mahmud İran dövlətinə müharibə elan etmişdi. Müharibənin ilk dövrü İran üçün uğurlu olmuşdu. Osmanlı dövlətinin Cənubi Azərbaycanla bitişik rayonları, Bəyazid, həmçinin Süleymaniyyə İran tərəfindən tutulmuşdu. 1822-ci ildə Kərkük, Mosul və digər şəhərlər də ələ keçirilmişdi. Lakin İran-Osmanlı müharibəsi İngiltərənin mənafeyinə uyğun deyildi. Ona görə də bütün vasitələrdən istifadə edərək onun qarşısını almağa çalışmışdı. İran və Osmanlı dövlətlərinin bu müharibədə bir-birini zəiflətməsi Rusiyanın niyyətlərinə də uyğun idi. Bir tərəfdən İngiltərənin təzyiqi, digər tərəfdən isə İranın ətrafında baş verən üsyanlar və taun epidemiyası müharibənin dayandırılmasını sürətləndirmişdi. 1 iyun 1823-cü il tarixində Ərzurum müqaviləsi imzalanaraq müharibəyə son qoyulmuşdu. Müqaviləyə görə, iki ölkə arasındakı sərhədlər 1821–1823-cü illər İran-Osmanlı müharibəsindən əvvəl mövcud olduğu vəziyyətdə təsdiq olunur; müqaviləyə girən tərəflər arasındakı əbədi sülhün bərpa olunduğu elan edilirdi; müharibə zamanı İran qoşunlarının tutduğu bütün Osmanlı vilayətləri bu müqavilə imzalandıqdan sonra 60 gün ərzində ona qaytarılmalı idi. Həmçinin də Qacarlar dövləti ərazisindən gələn ziyarətçilərə İslam dininin müqəddəs ziyarətgahlarına girişinə Osmanlı dövləti tərəfindən qarantiyə verildi." - ^ Aslan, Özcan (1 Ocak 2025). "Osmanlı Kaynaklarına Göre II. Abdülhamid Dönemi Osmanlı-İran İlişkileri". Osmanlı Kaynaklarına Göre II. Abdülhamid Dönemi Osmanlı-İran İlişkileri. Academia.edu: 47.
1821 yılında Feth Ali Şah'ın oğlu Abbas Mirza, Osmanlı İmparatorluğu'na saldırdı ve Beyazıd, Erzurum, Muş ve Bitlis'i ele geçirdi. Bu gelişmelerin ardından, İstanbul'daki Şeyhülislam'dan alınan bir fetva uyarınca, Osmanlı Devleti sınırları içindeki İranlı ziyaretçilerin ve tüccarların mallarına el konulması ve orduyla karşı saldırı başlatılması emri verildi. 1822'de devam eden son Osmanlı-İran savaşında, iki taraf da diğerine üstünlük sağlayamadı ve savaş, özellikle İran ordusunda ortaya çıkan kolera salgını sonucu sona erdi. Rusya ve İngiltere'nin arabuluculuğuyla taraflar 1823 yılında Erzurum'da müzakere masasına oturdular.
- ^ Dupuy, R. E. Dupuy (1 Ocak 1995). The Collins Encyclopedia of Military History: From 3500 B.C. to the Present. Internet Archive. Book Club Associates. s. 853.
Peace was finally established by the Treaty of Erzurum; both sides agreed to maintain the status quo (1823).
- ^ Farmanfarmaian, Roxane (2008). War and peace in Qajar Persia implications past and present. Routledge (İngilizce). ISBN 978-1-134-10307-2. OCLC 1294638373.
- ^ Yahya, Kalantari (1976). Feth Ali Şah Zamanında Osmanlı-İran İlişkileri. İstanbul Üniversitesi. ss. 154-155.
- ^ Ekbal, Kamran (15 Aralık 1982). ʿABBĀSĀBĀD (İngilizce). I. Encyclopedia Iranica. ss. 85-86.
- ^ "I. Erzurum Antlaşması Metninde Yapılan Tahrifat Ve Antlaşmanın Uygulanmasında Yarattığı Sorunlar". Eralp Yaşar Azap. İstanbullular Universty Press. 2022. s. 217.
- ^ Altınok, M. Cemalettin (1978). Türk Silahlı Kuvvetleri Tarihi III.Cilt V.Kısım (PDF). 3. Ankara: Harp Tarihi Yayınları. s. 432.
- ^ a b "Turko–Iranian War (1821–1823) | Encyclopedia.com". www.encyclopedia.com. 22 Aralık 2024 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 11 Nisan 2025.
- ^ Sicker, Martin (2001). The Islamic World in Decline: From the Treaty of Karlowitz to the Disintegration of the Ottoman Empire. Praeger, sf. 118
- ^ Somel, Selçuk Akşin (2012). Historical dictionary of the Ottoman Empire (2. bas.). Lanham, Md.: Scarecrow Press. ISBN 978-0810871687.
- ^ Yüksel, Ahmet (2013). II. Mahmud Devrinde Osmanlı İstihbaratı. İstanbul: Kitap Yayinevi. ISBN 978-605-105-113-0.
- ^ Robert Mantran, Osmanlı İmparatorluğu Tarihi (XIX.Yüzyılın Başlanndan Yıkılışa), II, Çev. Server Tanilli, Adam Yay., İstanbul 2002, s. 34.
- ^ Daryaee, Touraj (2014). Oxford handbook of Iranian history. New York, NY: Oxford University Press. ISBN 978-0199390427.
- ^ "Erzurum Antlaşması". www.osmanlipadisahlari.org. 17 Mart 2012 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 9 Ocak 2026.
- ^ a b Şimşirgil 2017, s. 43.
- ^ Arslan, Ercan. "Son Osmanlı -İran Savaşı ve Ünye". Ünye Kent Gazetesi. Erişim tarihi: 30 Aralık 2025.
- ^ Tuncel, Metin. "BİTLİS". TDV İslâm Ansiklopedisi. TDV İslâm Araştırmaları Merkezi. Erişim tarihi: 30 Aralık 2025.
XIX. yüzyılın başlarında Osmanlı Devleti batıda Sırp isyanı ile meşgulken bunu fırsat bilen İran tekrar bu çevreye hücum etti. İran Şahı Feth Ali Şah’ın oğlu ve Azerbaycan valisi olan Abbas Mirza, Doğu Anadolu’ya saldırarak birçok yerle birlikte Bitlis’i de aldı (Ekim 1821).
- ^ "İlimizin Tarihçesi". Muş Valiliği. Erişim tarihi: 30 Aralık 2025.
Muşta yerel paşalık yapan Aleaddin paşa zamanında 1794’te İran şahı Doğu Anadolu’ya girerek Muş ve Hınıs’ı yağmalattı. İran’lıların kışkırtmasıyla çıkan isyanları bastırmak için harekete geçen Osmanlı Devleti yardımcı kuvvet olarak yerel paşalardan asker toplarken Muş Beylerbeyi Aleaddin paşanın oğlu Emin paşadan da yardım aldı ve isyancı aşiretler üzerine yürüdü. 1821 de Kaçar hanedanından Fatih Ali Şahın veliahtı ve Iran şahı Abbas Mirza Doğu Anadolu’ya girerek Muş ve çevresini yağmaladı.
- ^ Azap, Eralp Yaşar. "Osmanlı Belgelerinde Bitlis". Betav Yayınevi: 13.
- ^ a b Yayın Kurulu, "Hüsrev Mehmet Paşa (Koca)",(1999), Yaşamları ve Yapıtlarıyla Osmanlılar Ansiklopedisi, İstanbul:Yapı Kredi Kültür Sanat Yayıncılık A.Ş. C.2 s.598-599 ISBN 975-08-0072-9
- ^ İnalcık, Halil (1999). "HÜSREV PAŞA, Koca". TDV İslâm Ansiklopedisi. TDV İslâm Araştırmaları Merkezi. Erişim tarihi: 29 Aralık 2025.
- ^ Şabani, Rıza (2002). Afşarlar ve Zendiler Dönemi Tarih Kaynakları. İran ve Türkiye Arasındaki Tarihi ve Kültürel İlişkiler Konulu Makaleler Mecmuası. I. Ankara: TTK. Yayınevi. s. 134.
- ^ Azap, Eralp Yaşar (1 Ocak 2018). "ADVENTURE OF A GOVERNOR BETWEEN LOYALTY AND BETRAYAL: MUS GOVERNOR SELİM PASHA IN THE LAST OTTOMAN-PERSIAN WAR" [Sadakatle İhanet arasında Bir İdarecinin Serencamı: Son Osmanlı-İran Savaşında Muş Mutasarrıfı Selim Paşa]. Tarih ve Kültür Bağlamında Muş Uluslararası Sempozyumu / Atatürk Araştırma Merkezi-Muş Alparslan Üniversitesi.
- ^ As, Efdal (Güz 2010). "XVI. YY. dan Cumhuriyetin İlk Yıllarına Kadar Türk-İran Sınır Sorunları ve Çözümü" (PDF). Ankara Üniversitesi Türk İnkılâp Tarihi Enstitüsü Atatürk Yolu Dergisi, 46. ss. 219-253. 19 Temmuz 2018 tarihinde kaynağından (PDF) arşivlendi9 Kasım 2011.
- ^ İ. H. Danişmend s.107
- ^ S. Gömeç (2001). A.g.m., s. 471
- ^ İ. H. Danişmend (1955). A.g.e., s. 107; M. Erendil s.120
- ^ Hidayet, Tarih-i Ravzatü's-Safa-yı Nasıri: Cild-i Nohom Behş-ı Dovvom Donbale-i Saltanat-ı Fethali Şah, s. 7798.
- ^ Cevdet Paşa, Tarih-i Cevdet, cilt X, s. 12.
- ^ Fraser, 1825, s. 226, 227
- ^ Al-Bustani, 1979, s. 65
- ^ Sıtkı ULUERLER (2012). Osmanlı – İran Siyasi İlişkilerinde İran Şehzadesi Abbas Mirza’nın Rolü (1800–1833) (PDF). Elazığı: Fırat Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi.
- ^ Sıtkı ULUERLER (2009). XIX. Yüzyılın İlk Yarısında Osmanlı-İran Siyasi İlişkileri (1774-1848). Elazığ: Fırat Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
- ^ Azap, Eralp Yaşar. İran'da Feth Ali Şah Dönemi (1797-1834) Askerî Reformları ve Sonuçları. academia.edu. 11 Nisan 2025 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 11 Nisan 2025.
- ^ Azap, Eralp Yaşar (2023). Written at Marmara. Öztürk, Oğuzhan Murat (Ed.). Şah Mat: 1820-1823 Osmanlı-İran Savaşı (Siyaset-Harekât-Lojistik/Organizasyon) (PDF) (1 bas.). İstanbul: Ötüken Neşriyat. s. 257.
- ^ Azap, Eralp Yaşar (2023). Acem Mülteciler: Kaçar Hanedanı’nda Taht Mücadelesi ve Osmanlı Devleti’ne İltica Eden İran Şehzadeleri. Türkiyat Mecmuası-Journal of Turkology. DergiPark. s. 86. doi:10.26650/iuturkiyat.1270678.
- ^ BOA, HAT, 803/37115, 12,Ekim 1822
- ^ Williamson 2008, s. 108.
- ^ Mikaberidze 2011, s. 301.
- ^ Tucker 2010, s. 1140.
Kaynaklar
[değiştir | kaynağı değiştir]- Williamson, Graham (2008). "The Turko-Persian War of 1821-1823: winning the war but losing the peace". Farmanfarmaian, Roxane (Ed.). War and Peace in Qajar Persia: Implications Past and Present. Routledge. ISBN 9781134103089.
- Mikaberidze, Alexander (2011). Conflict and Conquest in the Islamic World: A Historical Encyclopedia. Santa Barbara, CA: ABC-CLIO. ISBN 9781598843361.
- Tucker, Spencer C., (Ed.) (2010). A Global Chronology of Conflict: From the Ancient World to the Modern Middle. III. ABC-CLIO.
- Al-Bustani, M. J. H. (1979). Bağdad’daki Kölemen Hakimiyeti’nin Tesisi ve Kaldırılması ile Ali Rıza Paşa’nın Valiliği (1749-1842). İstanbul: İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi.
- Fraser, J. B. (1825). Written at İngiltere. Narrative of a Journey into Khorasan in the Years 1821 and 1822 (İngilizce). Londra: Londman.
- İsmail Hami Danişmend (1955). İzahlı Osmanlı Tarihi Kronolojisi. IV. İstanbul: Türkiye Yayınevi.
- M. Erendil (1976). Tarihte Türk-İran İlişkileri. Ankara: Genelkurmay Basımevi.
- S.GÖMEÇ (2001). Safeviler-Avşarlar-Kaçarlar. Türk Dünyası El Kitabı. I. Ankara: Türk Kültürünü Araştırma Enstitüsü Yayınları.
- Ahmet Şimşirgil (2017). Kayı IX,Sonun Başlangıcı (8 bas.). Timaş Yayınevi. ISBN 978-605-08-2604-3.
Konuyla İlgili Yayınlar
[değiştir | kaynağı değiştir]- Encyclopedia.com sitesinde Osmanlı-İran Savaşı (1821-1823)
- Devlet-i Aliyye-i sitesinde Osmanlı-İran Savaşı (1821-1823)
- Tekdemir, Aziz (1 Ocak 2009). "THE FIRST QUARTER 19th CENTURY Ottoman-İran CONFLICTAND THE WAR OF 1821-1823" [19. Yüzyılın İlk Çeyreğinde Osmanlı-İran İhtilafları ve 1821-1823 Savaşı]. Karadeniz.