Nostratik diller

Vikipedi, özgür ansiklopedi
Gezinti kısmına atla Arama kısmına atla
Sergey Starostin'e göre nostratik dillerin dağılımı

Nostratik diller, Hint-Avrupa, Ural, Güney Kafkas ve varlığı tartışmalı olan Altay dil ailelerini tek bir makro aile altında birleştiren bir varsayımsal dil ailesidir. Bu varlığı tartışmalı olan dil ailesine sık sık Arap Yarımadası, Afrika Boynuzu, Kuzey Afrika ve Yakın Doğu'ya yayılmış Afro-Asyatik diller ile Hindistan alt kıtasında yer alan Dravid dilleri de dahil edilir. Nostratik dillerin varsayımsal dil atasına Proto-Nostratik dil denir[1] ve bu dilin son buzul çağının sonuna doğru Mezolotik dönemde MÖ 15.000 ile MÖ 12.000 arasında konuşulduğu varsayılır.[2]

Nostratik dil ailesi hala tartışmalı olup küresel açıdan dilbilimciler arasında kabul edilmesi konusunda farklılıklar gösterir. Dünya'da genel olarak, arasında Nostratik dillerin de yer aldığı makro dil ailesi teorileri dilbilimciler tarafından desteklenmemektedir. Rusya'da ise küçük dilbilimi grupları tarafından kabul edilse de çoğunluk arasında kabul görmemiştir. Allan Bomhard teoriyi desteklemiştir, Lyle Campbell ise eleştirmiştir. Bazı dilbilimciler ise nostratik dil ailesi konusunda çekimser kalmıştır.[3]

Etimoloji[değiştir | kaynağı değiştir]

Nostratik diller terimini ilk olarak 1903 yılında yazdığı Türkische Lautgesetze adlı makalesinde Danimarkalı dilbilimci Holger Pedersen kullanmıştır. Hint-Avrupa dilleriyle bağlantılı dillerin konu edildiği bu makalede kullanılan Nostratik terimi Latincedeki "nostrates" (bizim ülkenin insanları) sözcüğünden gelmektedir.[4]

Tarihçe[değiştir | kaynağı değiştir]

Pedersen'in 1903 tarihli Türkische Lautgesetze adlı makalesinde geçen bu hipotezi SSCB sahasında gelişme alanı bulmuştur. 1960'lı yılların başlarında Sovyet dilbilimci Vladislav İlliç-Svitıç tarafından hipotez geliştirilerek teoriye dönüştürülmüştür.[5] İlliç-Svitıç Hint-Avrupa, Ural, Altay, Kartveli, Hami-Sami ve Dravid dilleri üzerindeki benzerlikler üzerinde durmuştur. Nostratik dillerin ortak sözlüğü için çalışmalarını sürdüren İlliç-Svitıç projesini tamamlayamadan 1966'da yaşamını yitirmiştir. İlliç-Svitıç'ın çalışmaları daha sonra Vladimir Dıbo tarafından Opıt Sravneniya Nostratiçeskih Yazıkov adıyla 1971, 1976 ve 1984 yıllarında üç cilt halinde yayımlanmıştır. Aron Dolgopolski, Sergey Starostin ve Vladimir Dıbo gibi bilim adamları bu alandaki çalışmalarına devam etmiş, yeni sözlükler yayınlamışlardır.[6]

İçerdiği dil aileleri[değiştir | kaynağı değiştir]

Allan Bomhard'ın önerisine göre Nostratik dillerin filogenetik soyağacı

Sergey Starostin'e göre olarak Nostratik dillerin içerdiği dil aileleri şu şekilde sınıflandırılabilir:[7]

Çoğunluk tarafından izole diller olarak kabul edilen Sümerce ve Etrüskçe de bazen nostratik olarak sınıflandırılır. Buna rağmen bazı diğer kişiler bu dilleri bir diğer makro dil ailesi olan Dene-Kafkasya dil ailesi içinde sınıflandırır. Bir diğer izole dil olan Elamca da bazen Dravid dilleri ile beraber Elam-Dravid dilleri grubu altında nostratik dilllere dahil edilir.[8][9]Avrasyatik diller gibi Nostratik dillere benzeyen diğer önerilmiş dil aileleri de bulunmaktadır.

Temel sözcükler[değiştir | kaynağı değiştir]

Nostratik dil ailesinin şu kelimeleri içerdiği düşünülür ve bu kelime listesi Dolgopolsky tarafından öne sürülmüştür :

  • *ʔaba ~ *ʔapʼa 'baba'
  • *ʔ[a]b∇ 'su'
  • *ʔA[d]∇ (= *ʕA[d]V) 'ayak'
  • *ʔemA 'anne'
  • *ʔin̄[A] 'yer' ([in descendant languages] > 'in')
  • *ʔaR∇ 'aile/klan üyesi'
  • *ʔ[ä]ś[o] 'oturmak' (Illič-Svityč < 'yerleşmek')
  • *ʔisу (or *ʔiʔs∇ ?) 'oturmak', 'seat (body part)' (> 'foundation, basis')
  • *[ʔV]š[ü]H2 'yaban domuzu'
  • *ʔ[a]y∇ 'anne'
  • *ʕAl∇ (= *ʕalE or *ʕälî) 'zirve, doruk', 'tırmanmak'
  • *ʕim[ê] 'yutmak'
  • *ʕ[o]mdE 'dik durmak, yükselmek'
  • *ʕur∇Kʼ∇ 'kaçmak'
  • |ɡeŕV 'yağmur, yağmur bulutu'
  • *ʕoŝ∇(-Kʼa) 'ağaç'
  • *ʕaǯ∇ 'beyaz, parlak'
  • *boʔ∇ 'gitmek'
  • *bûʕ∇ 'patlamak', (> ?) 'to swell'
  • *bAd∇ 'çok'
  • *beha (or *bäha) 'parlamak'
  • *baH2V 'bağlamak'
  • *buHi 'büyümek, belirmek,'
  • *buL∇ 'karıştırmak (sıvıyı)'
  • *bVL∇ʔa 'şişmek'
  • *baLʕ∇ 'kör'
  • *baļ[i]ɣa (or *baļ[i]ɣ[U] ?) ‘yutmak; boğaz’
  • *b∇L[h]∇ ‘yaprak’
  • *ba l ̄[i]ķa ‘parlamak’
  • *b∇l ̄iʔ|ʕ[∇]ķü ‘to beat, vurmak, çarpmak’
  • *bôĺX[a] ‘kuyruk, penis’
  • *buŋgä ‘ kabarmak’
  • *bor∇ ‘dağ,tepe’
  • *buRu (or *buRü) ‘kırmak’
  • *buR∇ (or *bür∇) ‘taş’ (> ‘taşla kesmek, oymak’)
  • *buR∇, *buR[∇-][K]∇ ‘fırtına’
  • *bärʔ∇ ‘vermek’
  • *berEʔa ‘doğurmak; çocuk’
  • *bu|ür[ʔ]∇ ‘saç, tüy’
  • *bôri[ɣ]U ‘ toz,kum’
  • *bArh[ê] ‘parlamak’
  • *bûrûH∇ kirpik, kaş’
  • *barq∇ (~ *barX∇) ‘gitmek, ayrılmak’
  • *büryi ‘kaplamak’
  • *b[i]r∇gE ‘yüksek’
  • *b[E]R∇[k]∇ ‘diz’
  • *b∇R[∇]ķæ ‘parlamak’
  • *bôŕ[a] ‘delmek’
  • *buŕu(-ĶU) [or *buŕü(-ĶU)] ‘püskürmek, kaynamak, haşlamak’
  • *boŕ[ʔ]û ‘sarı’
  • *baţ∇ ‘soğuk, üşümek’
  • *b∇y∇ (or *b∇yʔ∇) ‘arı’
  • *čal∇ ‘to beat, to knock down, to fell’
  • *čAl∇m∇ ‘delik, çukur’
  • *čoma ‘yaban domuzu’
  • *č̣[a]r∇ ‘kesmek’
  • *dub[ʔ]∇ ‘arka, bel’
  • *did∇ ‘büyük, geniş’
  • *d[i]l ̄a (= *d[i]ļa ?) ‘parlak, gün ışığı’
  • *dul ̄i ‘ateş, ısı’
  • *dalqa|U ‘dalga’
  • *dæLb∇ ‘kazmak, delmek’
  • *dûm∇ ‘sessiz, sessizlik’
  • *d[û]hm∇ ~ *d[û]mh∇ ‘koyu(olmak)’
  • *dôǹ∇ ‘kesmek’
  • *dun̄∇ (or *dün̄∇) ‘akmak’
  • *dar[∇H]∇ ‘bağlamak, tutmak’
  • *doRķæ (~ *doRgæ ?) ‘sarmak,dönmek, bükmek’
  • *d[oy]a (> *da) ‘yer’
  • *gil ̄[h]o ‘parlamak’
  • *gUļ[E]ħU ‘düzlemek, pürüzsüz olmak’
  • *gûLʒ̍∇ ‘bükülmek,eğmek’
  • *giĺ[∇#]ʔ∇[d]∇ ‘donmak, buz’ (and *giļ∇ ‘ice, frost’)
  • *g[A]m∇ (and *g[A]mʕ∇ ?) ‘büsbütün, tamamen, tam’
  • *gAǹ|ń∇ ‘anlamak,idrak etmek’
  • *genû ‘çene’
  • *g[o]ʔin̄∇ ‘dövmek, çarpmak, vurmak’
  • *gAr∇ ‘el’
  • *gUR∇ ‘yuvarlanmak,dönmek,dürmek’
  • *gæhR∇ ¬ *gæRh∇ ‘ışık, gün, gün ışığı’
  • *girʕ∇ ‘kesmek’
  • *garHä ‘keskin çubuk’
  • *garû[ĉ]a ‘çökmek, parçalara ayrılmak’ (or *g∇Rûŝ|ĉ∇ ‘to crush’)
  • *gE|aRd∇ ‘örmek, bağlamak ’
  • *gäţâ ‘almak, kavramak, kapmak’
  • *[h]al[∇ʔ]E ‘öte’
  • *haw∇ ‘sevmek’
  • *[H₂]el∇ ‘dal’
  • *Han[g]∇(ţ∇) (or *Haŋ[g]∇(ţ∇) ?) ‘ördek’
  • *kar∇ ‘dönmek’
  • *ka[ry]∇ ‘kazmak’
  • *ķäbʔâ ‘ısırmak’ (> ‘yemek’)
  • *ķUç∇ ‘kesmek, küçük parçalara ayırmak’
  • *ĶUm∇ ‘siyah,kara’
  • *Ķumʔ∇ ‘ sıcak(olmak)’

Ses bilgisi[değiştir | kaynağı değiştir]

Aşağıdaki tablo Nostratik dilin rekonstrükt edilmiş seslerini göstermektedir.

Ünlüler

  Çiftdudaksıl Dişyuvası / diş Damakönü Post-alveolar Dil-Damak Art damaksıl Küçük dil Boğazsıl Gırtlaksıl
orta yanal
patlayıcı duraklı [pʼ] [tʼ]         [kʼ] [qʼ]   [ʔ]
ötümsüz [p] [t]         [k] [q]    
ötümlü [b] [d]         [ɡ] [ɢ]    
Patlamalı-sızmalı gırtlak

duraklı

  [tsʼ] [tɬʼ] [tɕʼ] [tʃʼ]          
ötümsüz   [ts] [tɬ] [tɕ] [tʃ]          
ötümlü   [dz] [dɮ] [dʑ] [dʒ]          
Sızıcı ötümsüz   [s] [ɬ] [ɕ] [ʃ]     [χ] [ħ] [h]
ötümlü               [ʁ] [ʕ]  
Genizsil [m] [n]   [nʲ]     [ŋ]      
Titrek   [r]   [rʲ]            
Telaffuzu değişen sesler     [l] [lʲ]   [j] [w]      

Ünsüzler

Ön Orta Art
Dar [*/i/][*/y/]<   [*/u/]
Orta [*/e/] [*/o/]
Dar-Geniş [*/æ/]
Geniş [*/a/]

Biçim bilgisi[değiştir | kaynağı değiştir]

Dil bilgisi unsurları diller arasında kelimelere kıyasla daha az alındığından diller arasındaki akrabalık ilişkilerini tespit konusunda grammar unsurları kuvvetli kanıtlar sunarlar. Aşağıdaki tabloda sunulan benzerlikler Kaiser ve Shevoroshkin (1998) tarafından öne sürülmüştür. Tabloda bulunan /N/ sesi herhangi bir nazal ses, /V/ ise herhangi bir ünlü ses olabilir.

Proto-Nostratik Proto-Hint Avrupa Proto-Kartvelian Proto-Ural Proto-Altay Proto-Dravidian Proto-Afroasyatik
İsim ekleri
/na/ "bulunma " /en/ 'in' /nu/, /n/ -/na/ -/na/ -/n/
/Na/ veya /Næ/ "çoğul(canlı)" -/(e)n/ -/NV/² [-/aːn/]
[-/tʼV/] "çoğul(cansız)" -/t/- -/t/ [-/tʰ/-] -/æt/
[-/kʼa/] "küçültme hali" -/k/- [-/akʼ/-, -/ikʼ/] [-kka -/kːa/, -kkä -/kːæ/] -/ka/
Fiil ekleri
/s(V)/ "dilek,neden" -/se/- -/su/, -/sa/ -ij [-/iɟ/-] [/ʃV/-, -/ʃ/-]
[/tʼV/-] "ettirgen ve dönüşlülük" -t(t)- [-/t(ː)/-] -/t/- -/t/- /tV/-
Edat
/mæ/ "yasaklayıcı, olumsuzluk " [mē /meː/] [/maː/, /moː/] [/mæ/, /bæ/] /ma/- /m(j)/
[/kʼo/] "Pekiştirme" [-/kʷe/] 'and' /kwe/ -/ka/, -kä -/kæ/ -/ka/ /k(w)/

Kaynakça[değiştir | kaynağı değiştir]

  1. ^ E.g. Bomhard 2008.
  2. ^ (Bomhard 2008:240).
  3. ^ For instance Philip Baldi: "No particular side on the issue is taken in this book" (Baldi 2002:18).
  4. ^ Pedersen as cited by Ruhlen, 1991: 384.
  5. ^ Dolgopolski, Aron (7 Mayıs 2008). Nostratic Dictionary (PDF). McDonald Institute for Archaeological Research. ISBN 9781902937441. 
  6. ^ Dolgopolsky, Aharon (May 7, 2008). "Nostratic Dictionary". 
  7. ^ http://starling.rinet.ru/images/globet.png
  8. ^ Salmons Joseph, Nostratic: sifting the evidence (1998)
  9. ^ E. F. K. Koerner, Sheila M. Embleton, John Earl Joseph, Hans-Josef Niederehe, The Emergence of the Modern Language Sciences: Methodological perspectives and applications (1999)

Kitap kaynakları[değiştir | kaynağı değiştir]

  1. Bomhard, Allan R. (2008). Reconstructing Proto-Nostratic: Comparative Phonology, Morphology, and Vocabulary, 2 volumes. Leiden: Brill. ISBN 978-90-04-16853-4
  2. Ruhlen, Merritt (1991). A Guide to the World's Languages, Volume 1: Classification. Edward Arnold. ISBN 0-340-56186-6