İçeriğe atla

Mantarkaya

Vikipedi, özgür ansiklopedi
Timna Vadisi, Necef Çölü, İsrail'deki mantarkayalar

Mantarkaya sert bir kayanın alt kısımlarının rüzgâr erozyonu tarafından aşındırılıp oyulması ve üst kısmında oval, mantara benzeyen bir şekil almasıyla oluşan yer şeklidir. Bu şeklin oluşmasında rüzgârın aşındırma gücünün yere yakın yerlerde daha fazla olması ve kayacın özellikleri oldukça önemlidir.[1]

Kaya kaidesi veya kaide kaya olarak da adlandırılan bir mantar kaya, adından da anlaşılacağı gibi şekli bir mantarı andıran doğal olarak oluşan bir kayadır. Kayalar birkaç farklı şekilde deforme olur: erozyon ve hava koşullarından, buzul hareketlerinden veya ani bir rahatsızlıktan. Mantar kayaları yardang ile ilgilidir, ancak ondan farklıdır .

Bir mantar kaya, kaya kaidesi veya gour, rüzgar erozyonunun etkisiyle oluşan tipik bir mantar şeklindeki yeryüzü biçimidir. Tabandan ortalama iki ila üç fit (0,6 ila 0,9 m) yükseklikte, rüzgârın malzeme taşıma kapasitesi maksimum düzeydedir, bu nedenle aşınma (taşınan malzemelerin açıktaki bir kaya yüzeyine çarptığı ve onu cilaladığı rüzgarın erozyonu) veya çizin) de maksimize edilir. Bazı durumlarda, daha sert kayaçlar, daha yumuşak bir kayanın üzerinde yatay olarak düzenlenir ve bu tür bir erozyona neden olur.

Buzul Hareketleri[değiştir | kaynağı değiştir]

Tek bir kayanın aşınmasıyla oluşan bir mantar kayanın aksine, bu mantarlar biri diğerinin üzerine oturan iki ayrı kayadan oluşan bir tür dengeleme kayasıdır . Tipik olarak, en üstteki kaya bir buzulun yavaş hareketiyle taşınır ve çökeltilirdi . Kaya oluşumunun alt kısmı da mantar şeklini vurgulamak için bir dereceye kadar erozyona uğramış olabilir veya olmayabilir. Kaya Bu tip örnekleri içinde Mantar Kaya vardır. Chickamauga'da ve Chattanooga Ulusal Askeri Parkı Tennessee,  ve Le Champignon içinde Huelgoat, Fransa

Mantarkayaların bulunduğu yerler[değiştir | kaynağı değiştir]

Mantarkayalar, rüzgâr aşınımı sonucunda kayaçların alttan aşındırılması ve üstteki daha sert kütlenin kalmasıyla ortaya çıkan yer şekilleridir. Dünya üzerinde birçok ülkede örnekleri bulunan mantarkayaların en tipik örnekleri kurak ve yarı kurak alanlarda görülmektedir. Dünya üzerinde mantarkayalara en tipik örnekleri Mısır, İsrail, İspanya'daki Ciudad Encantada, Cuenca bölgesi, ABD'nin Utah eyaletindeki Goblin Vadisi Eyalet Parkı'ndaki(Goblin Valley State Park) mantarkayalar örnek verilebilir. Türkiye'deki en iyi örnekleri ise Kapadokya'da özellikle de Gülşehir ve çevresinde bulunmaktadır. Ayrıca Keklikpınar, Akçadağ'da da bulunmaktadır. Dünya üzerindeki diğer önemli örnekleri ABD'nin Kansas eyaletindeki Mantarkaya Eyalet Parkı (Mushroom Rock State Park), Bulgaristan'ın güneyinde yer alan Kırcaali, Tayland'ın kuzeyinde yer alan Phrae bölgesinde bulunmaktadır.

Meksika'daki Sierra de Organos Ulusal Parkı'ndaki mantar kayaları

Erozyon[değiştir | kaynağı değiştir]

Genellikle çöl bölgelerinde bulunan bu kayalar, izole edilmiş bir kayalık çıkıntının rüzgar erozyonunun tepesinden farklı bir hızda ilerlediği zaman oluşur. Rüzgarla taşınan kum taneciklerinin aşınması, en çok yerden yüksekte ilk üç fit (0,9 m) içinde yaygındır, bu da mostraların tabanlarının tepelerinden daha hızlı aşınmasına neden olur. Akan su da aynı etkiye sahip olabilir. Bu tür mantar kayalarının bir örneği, İsrail'deki Timna Park'tadır .

Bazen kayaların kimyasal bileşimi önemli bir faktör olabilir; kayanın üst kısmı kimyasal aşınmaya ve hava etkisine karşı daha dirençliyse, tabandan daha yavaş aşınır. Örneğin, yüzey yakınında çiy toplanması nedeniyle kayanın tabanındaki kimyasal ayrışmaya atfedilen erozyon.

Bir mantar kayası, nihayetinde, bir şelale oluşturan kayaların modeline benzer şekilde, yumuşak kayayı örten orijinal olarak düz bir sert kayadan oluşabilir . Açığa çıkan sert kaya katmanının aşınması, en sonunda alt kayayı yerel koşullara bağlı olarak rüzgar, su, tuz girişi vb. Nedenlerle erozyona maruz bırakır. Daha yumuşak kaya tabakası daha kolay aşınır ve bir çöküntü veya patlama oluşumuna yol açar. Üstteki daha sert kayalar bu sürece dirençlidir ve sonuçta yeni, daha alçak düzlüğün üzerinde duran izole mantar kayaları olarak sonuçlanabilir.

Rüzgar erozyonunun doğası, yerin birkaç fit üzerinde yoğunlaşmasıdır - rüzgar hızları yükseklik ile artar, ancak tortu yükü azalır. Bu, en yüksek tortu yükleri ve en hızlı rüzgar hızının kombinasyonunun zeminden birkaç fit yüksekte olduğu ve bu yükseklikte destek kaidesinin karakteristik daralmasına yol açtığı anlamına gelir.

Örnekler[değiştir | kaynağı değiştir]

Gülşehir Açıksaray ören yeri

Kapadokya Gülşehir Açıksaray

Sierra de Organos Ulusal Parkı

Mısır'daki mantar kayaları

Mısır'daki mantar kayaları

Tayvan, Yehliu'da mantar kayaları
Mushroom Rock State Parkı

Tayvan, Yehliu'da mantar kayaları

Mushroom Rock State Park

Ayrıca bakınız[değiştir | kaynağı değiştir]

Dış kuvvetler

Dış bağlantılar[değiştir | kaynağı değiştir]

Kaynakça[değiştir | kaynağı değiştir]

  1. ^ "Türkiye'nin İlginç Yer Şekilleri-II: Mantarkaya". Türktoyu - Türk Dünyasını Keşfet. 27 Kasım 2020 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 29 Mayıs 2022.