Latinceden Rumenceye ses değişiklikleri

Vikipedi, özgür ansiklopedi
Gezinti kısmına atla Arama kısmına atla

Kaba Latince dönemi[değiştir | kaynağı değiştir]

Iotacization[değiştir | kaynağı değiştir]

Kaba Latince'de, diğer ünlü izleyen kısa [/e/] ve [/i/] yarı ünlüle [/j/] değiştirildi. Daha sonra, [/j/]'den önce olan ünsüzleri palatalize edildi.

  • Lat. puteum > *putju > Rum. puţ, fakat:
  • Lat. rōgātiōnem > *rogatjone > *rogačone > Rum. rugăciune ('dua')
  • Lat. hordeum > *ordju > *ordzu > Rum. orz ('buğday'), fakat:
  • Lat. deorsum > *djosu > *džosu > Rum. jos ('aşağı')
  • Lat. socium > *sokju > Rum. soţ ('dost', 'koca')
  • Lat. cāseum > *kasju > Rum. caş ('bir peynir çeşidi')
  • Lat. vīnea > *vinja > *[viɲe] > Rum. vie [/vije/]
  • Lat. mulierem > *muljere > *[muʎere] > Rum. muiere [/mujere/] ('kadın')

Labial ünsüzler değişmezdi:

  • Lat. rubeum > *robju > Rum. roib

Ünlüler[değiştir | kaynağı değiştir]

Latince ünlüler a, o ve u değişmezdiler:

  • Lat. mare > Rum. mare ('deniz')
  • Lat. pālum > *paru > Rum. par ('direk')
  • Lat. focum > *focu > Rum. foc ('ateş')
  • Lat. pōmum > *pomu > Rum. pom ('meyve veren bir ağaç')
  • Lat. multum > *multu > Rum. mult ('çok')
  • Lat. > Rum. tu ('sen')

Latince'de kısa bir u, (ama m ve b'den önce gelen de) o haline geldi.

  • Lat. *autumna (from autumnus) > *tomna > Rum. toamnă ('sonbahar')
  • Lat. *rubeum > *robju > Rum. roib

Bazan Latince'de uzun bir ō u haline geldi:

  • Lat. cohortem > *cōrtem > Rum. curte

e ve i ünsüzleri aşağıdaki değişlikler yaptılar:

  • kısa, vurgulu e *[ɛ] haline geldi
  • kısa, vurgusuz e, uzun ē ve kısa i *e haline geldi
  • uzun ī değişmez (i)

Meselâ:

  • Lat. pellem > *[pɛlle] > Rum. piele [/pjele/] ('deri')
  • Lat. signum > *semnu > Rum. semn ('simge')
  • Lat. vīnum > *vinu > Rum. vin ('şarap')

Ünsüzler[değiştir | kaynağı değiştir]

Yalnız ünsüzlerde, büyük değişiklikler yoktu.

  • Lat. quattuor > *quattro > Rum. patru ('dört')
  • Lat. equa > *[ɛpa] > *jepa > Rum. iapă ('kâbus')
  • Lat. lingua > *lemba > Rom. limbă ('dil')
  • Lat. quid > *ke > Rum. ce ('ne')
  • Lat. quandō > *kando > *kându > Rum. când ('ne zaman')
  • Lat. sanguis > *sange > Rum. sânge ('kan')

Diğer değişiklikler: ct > pt, gn > mn ve x > ps. Daha sonra, ps s haline gelerek kolaylaştırıldı.

  • Lat. factum > *faptu > Rum. fapt ('olgu')
  • Lat. signum > *semnu > Rum. semn ('simge')
  • Lat. coxa > *copsa > Rum. coapsă ('kalça'), fakat:
  • Lat. laxō > *lapso > *lasu > Rum. las ('bırakıyorum')

Sözcük sonundaki ünsüzler[değiştir | kaynağı değiştir]

Bütün sözcük sonundaki ünsüzler kayboldu.

Proto-Rumence'ye kadar[değiştir | kaynağı değiştir]

'l' rotasizmi[değiştir | kaynağı değiştir]

Ünlüler aralarındakı l r oldu.

  • Lat. gelu > Rom. ger ('frost')
  • Lat. salīre > Rom. a sări (sărire) ('sıçramak')

Palatalizasyon[değiştir | kaynağı değiştir]

  • Lat. testa > *[tɛsta] > *tjesta > *ţesta > Rom. ţeastă ('kafatası')
  • Lat. decem > *[dɛke] > *djeke > *dzeče > Rom. zece ('on')
  • Lat. servum > *[sɛrbu] > *sjerbu > Rom. şerb ('serf')
  • Lat. dīcō > *dziku > Rom. zic ('söylüyorum')

Vurgusuz ünlüler hafifletmesi[değiştir | kaynağı değiştir]

Vurgusuz a ă oldu ya vurgusuz o u oldu. Then ă became e after palatal sounds. Unstressed o was kept in some words due to analogy.

  • Lat. capra > Rom. capră ('goat')
  • Lat. vīnea > *vinja > *viɲă > *viɲe > Rom. vie [/vije/] ('bağ')
  • Lat. fōrmōsum > Rom. frumos ('güzel')

Backing of e[değiştir | kaynağı değiştir]

The vowel e was changed to ă when preceded by a labial consonant and followed by a back vowel in the next syllable (i.e. it stayed e when the following vowel was i or e):

  • Lat. mēnsam > *mesa > *măsă > Rom. masă ('table'), fakat
  • Lat. mēnsae > *mese > Rom. mese ('masalar')
  • Lat. vēndō > *vendu > *văndu > *vându > Rom. vând ('satıyorum'), fakat
  • Lat. vēndis > *vendi > *vendzi > *vindzi > Rom. vinzi ('satıyorsun')

Yeni değişiklikler[değiştir | kaynağı değiştir]

Bu değişiklikler bütün lehçelerinde değil. Some belong to the standard language, while some do not.

Changing of voiced affricates into the corresponding fricatives[değiştir | kaynağı değiştir]

Cenûbî lehçelerde ve Standart Rumence'de, dz kaybedildi, z sesine dönüştü:

  • dzic > zic ('söylüyorum')
  • lucredzi > lucrezi ('çalışıyorsun')

The affricate became j only when hard (i.e. followed by a back vowel):

Insertion of a glide /j/ between 'â' and soft 'n'[değiştir | kaynağı değiştir]

This affects only a few words:

  • pâne > pâine ('ekmek')
  • câne > câine ('köpek')

It also explains the plural mână - mâini ('el(ler)'). This is also specific to southern dialects and the standard language; in other regions one may hear câne etc.

'ş', 'ţ' ve 'dz' sertliği[değiştir | kaynağı değiştir]

Şimâlî lehçelere ilgilendirir. İnce vokalleri kalınlarıyla değişir:

  • şi > şî ('ve')
  • ţine > ţânʲe ('tutuyor')
  • dzic > dzâc ('söylüyorum')

Bakınız[değiştir | kaynağı değiştir]