Kültür Varlıklarını Koruma Kurulu

Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Kurulu (kısaca Koruma Kurulu), Türkiye'de kültür ve tabiat varlıklarının korunması amacıyla görev yapan, Kültür ve Turizm Bakanlığı'na bağlı uzman kurullardır. İşlevleri 2863 sayılı Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Kanunu'na dayanmaktadır.

Tarih

1933 yılında Milli Eğitim Bakanlığı bünyesinde antik kalıntıların korunması için bir daire başkanlığı kurulmuştur. 1971 yılında Kültür ve Turizm Bakanlığı'nın kurulmasından sonra bölüm, bu yeni bakanlığın dairesi olmuştur. Bir dizi isim değişikliğinden sonra, nihayet 2003 yılında "Kültür Varlıkları ve Müzeler Dairesi" adını almıştır. Kültür Varlıklarını Koruma Kurulları, bakanlık bünyesinde bu dairenin bölge bazındaki alt birimleridir.

Görev ve yetkileri

Tescil kararı

Tarihi eser, anıt, arkeolojik sit alanı, doğal sit alanı, eski ev, köprü gibi taşınmaz kültür ve tabiat varlıklarının tescil edilip korunması gereken eser olduğuna karar verir.

Koruma alanlarının belirlenmesi

Sit alanlarının (arkeolojik, tarihi, kentsel veya doğal sit) sınırlarını belirler ve bu alanlarda uygulanacak koruma derecelerini (1. derece, 2. derece, 3. derece) tayin eder.

Onarım ve restorasyon izinleri

Tescilli bir yapıda yapılacak bakım, onarım, restorasyon veya yeni kullanım projeleri için uygunluk verir ya da reddeder. (Örneğin: tarihi bir konağın butik otel yapılması için proje hazırlansa, kurulun onayı gerekir.)

İnşaat ve imar denetimi

Sit alanlarında yapılacak her türlü yeni inşaat, yol, baraj, maden arama vb. faaliyetler kurul iznine tabidir.

Denetim ve yaptırım

Kültür varlıklarına zarar veren ya da izinsiz işlem yapanlar hakkında idari ve hukuki süreç başlatılması için karar alır.

Korunması gerekli taşınmaz kültür varlıkları

Korunması gerekli taşınmaz kültür varlıkları, 2863 sayılı kanunun 6. maddesinde tanımlamaktadır;

• Korunması gerekli tabiat varlıkları ile 19 uncu yüzyıl sonuna kadar yapılmış taşınmazlar,
• Belirlenen tarihten sonra yapılmış olup önem ve özellikleri bakımından Kültür ve Turizm Bakanlığınca korunmalarında gerek görülen taşınmazlar,
• Sit alanı içinde bulunan taşınmaz kültür varlıkları,
• Milli tarihimizdeki önemleri sebebiyle zaman kavramı ve tescil söz konusu olmaksızın Milli Mücadele ve Türkiye Cumhuriyetinin kuruluşunda büyük tarihi olaylara sahne olmuş binalar ve tespit edilecek alanlar ile Mustafa Kemal Atatürk tarafından kullanılmış evler.

5 Kasım 1999 tarihli toplantısında Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Yüksek Kurulu, aldığı 660 nolu ilke kararıyla yapı gruplarını iki kategoriye ayırmıştır. Buna göre yapılar; tek başına tarihî ve estetik değer taşıyanlar ile kentlerin tarihî kimliğini oluşturan kentsel sit alanları, sokaklar ve siluetlerin birer ögesi olanlar şeklinde sınıflandırılmıştır.

• 1. grup yapı, Toplumun maddi tarihini yansıtan kültürel unsurlar arasında yer alan, tarihsel, simgesel, anı değeri ve estetik özellikleri nedeniyle korunması zorunlu yapılardır.
• 2. grup yapı, Kent ve çevrenin kimliğine katkı sağlayan, kültür varlığı niteliği taşıyan ve yöresel yaşam biçimini yansıtan yapılardır.

Sit alanları

tarih öncesinden günümüze kadar gelen çeşitli medeniyetlerin ürünü olup, yaşadıkları devirlerin sosyal, ekonomik, mimari ve benzeri özelliklerini yansıtan kent ve kent kalıntıları, kültür varlıklarının yoğun olarak bulunduğu sosyal yaşama konu olmuş veya önemli tarihi hadiselerin cereyan ettiği yerler ve tespiti yapılmış tabiat özellikleri ile korunması gerekli alanlardır.

Arkeolojik sit

insanlığın varoluşundan günümüze kadar ulaşan eski uygarlıkların yer altında, yer üstünde ve su altındaki ürünlerini, yaşadıkları devirlerin sosyal, ekonomik ve kültürel özelliklerini yansıtan her türlü kültür varlığının yer aldığı yerleşmeler ve alanlardır.

5 Kasım 1999 tarihli toplantısında Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Yüksek Kurulu, aldığı 658 nolu ilke kararıyla arkeolojik sitleri tanımlamış ve üç dereceye ayırmıştır. Bu derecelendirme arkeolojik sitlerin özellikleri ve önemleri haricinde, bu alanlarda uygulanacak kullanma ve koruma koşullarını belirlemektedir.

• 1. Derece Arkeolojik Sit, korumaya yönelik bilimsel çalışmalar haricinde aynen korunması gereken alanlardır.
• 2. Derece Arkeolojik Sit, korunması gereken fakat kullanma ve koruma koşulları koruma kurulları tarafından belirlenecek ve korumaya yönelik bilimsel çalışmalar haricinde aynen korunması gereken alanlardır.
• 3. Derece Arkeolojik Sit, kullanma ve koruma kararları doğrultusunda yeni düzenlemelere izin verilebilecek alanlardır.

Doğal (tabî) sit

jeolojik devirlerle, tarih öncesi ve tarihi devirlere ait olup, ender bulunmaları veya özellikleri ve güzellikleri bakımından korunması gerekli yer üstünde, yer altında veya su altında bulunan korunması gerekli alanlardır.

19 Haziran 2007 tarihli toplantısında Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Yüksek Kurulu, aldığı 728 nolu ilke kararıyla doğal (tabî) sitleri tanımlamış ve üç dereceye ayırmıştır. Bu karar aynı kurulun "Doğal (Tabii) Sitler, Koruma ve Kullanma Koşullarına ilişkin" 5 Kasım 1999 tarih ve 659 nolu ve 14 Kasım 2002 tarih ve 698 nolu kararlarının yeniden değerlendirilmesi sonucunda alınmıştır.

• 1. Derece Doğal (Tabii) Sit, bilimsel koruma açısından evrensel önemde olan, ilginç özellik ve güzelliklere sahip olması ve ender bulunması nedeniyle kamu yararı açısından mutlaka korunması gerekli olan, korumaya yönelik bilimsel çalışmalar dışında aynen korunması gereken alanlardır.
• 2. Derece Doğal (Tabii) Sit, doğal yapısının korunması ve geliştirilmesi ile birlikte kamu faydası göz önünde tutularak kullanıma açılabilecek alanlardır.
• 3. Derece Doğal (Tabii) Sit, doğal yapının korunması ve geliştirilmesi amacıyla, bölgenin potansiyeli ve kullanım özelliği de göz önünde bulundurularak konut kullanımına da izin verilebilecek alanlardır.

Kentsel sit

mimari, mahalli, tarihsel, estetik ve sanat özelliği bulunan ve bir arada bulunmaları ve bir bütün olarak o yerleşmenin ait oldukları dönemin yaşam biçimini gelecek nesillere aktarmaları sebebiyle teker teker taşıdıkları kıymetten daha fazla kıymeti olan kültürel ve tabii çevre elemanlarının (yapılar, bahçeler, bitki örtüleri, yerleşim dokuları, duvarlar, sokak ve meydanlar, v.b.) birlikte bulundukları alanlardır.

25 Ocak 2017 tarihli toplantısında Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Yüksek Kurulu, aldığı 681 nolu ilke kararıyla kentsel sit alanlarını tanımlamış ve bu alanların koruma ve kullanma koşullarını belirlemiştir. Bu karar kentsel sitler koruma ve kullanma koşullarına ilişkin geçmişte alınan kararların yeniden düzenlenmesi sonucunda alınmıştır.

Tarihi sit

Diğer

Korunacak sokak

Etkileşim - Geçiş sahası

Koruma - Korunma alanı

Yenileme alanı

Anıt ağaç

Su altı koruma bölgesi

Kültür ve turizm koruma ve gelişim bölgesi

Müdahale biçimleri

Korunması gerekli taşınmaz kültür varlıklarına yönelik müdahaleler, her yapının özgün koşullarına göre belirlenmektedir. Tüm müdahale türlerinin hayata geçirilebilmesi için koruma kurulu kararı zorunludur. Bu müdahaleler üç temel başlık altında sınıflandırılmaktadır,

• Bakım, yapının ömrünü uzatmayı hedefleyen, tasarım, malzeme, strüktür ve mimari öğelerde herhangi bir değişiklik gerektirmeyen uygulamalardır. Çatı aktarımı, oluk onarımı veya boya-badana gibi işlemler bu kapsamda değerlendirilir. Bakım uygulamaları koruma kurulu ya da yokluğunda ilgili müze müdürlüğünün denetiminde yürütülmekte, uygulama öncesi ve sonrası durum rapor ve fotoğraflarla belgelenerek kurula sunulmaktadır.
• Onarım, yapının işlevini sürdürmesine imkân tanıyan, ancak tasarım, malzeme, strüktür ve mimari öğelerde değişiklik gerektiren müdahaleleri ifade eder.
  • Basit onarım, ahşap, taş, metal gibi malzemelerden yapılmış ve zamanla bozulan mimari öğelerin, özgün biçimlerine uygun olarak aynı malzeme ile yenilenmesidir. Bu tür uygulamalar, koruma kurulu kararı doğrultusunda belediyeler veya ilgili kurumların denetiminde gerçekleştirilir.
  • Esaslı onarım (Restorasyon), rölöve, restitüsyon ve restorasyon projelerine dayalı müdahalelerdir. Konsolidasyon (sağlamlaştırma), liberasyon (temizleme), reintegrasyon (bütünleme), renovasyon (yenileme), rekonstrüksiyon (yeniden yapma) ve moving (taşıma) gibi yöntemleri içerir. Projeler, koruma kurullarınca belirlenen esaslara göre hazırlanmakta ve onaylanmaktadır.
• Yeniden yapma (Rekonstrüksiyon), tescilli ya da tescil edilmesi gerekirken çeşitli nedenlerle günümüze ulaşamamış ve yok olmuş yapılar için uygulanır. Yapının tarihsel ve kültürel katkısı dikkate alınarak, rölöve, fotoğraf, arşiv belgesi ve kalıntılar gibi mevcut belgelerden yararlanılmak suretiyle özgün plan, cephe, malzeme ve tekniklere bağlı olarak yeniden inşa edilir. Bu süreç tamamlanana dek parselde herhangi bir yeni yapılaşmaya veya farklı işlevsel kullanımlara izin verilmez.

Kurullar

Koruma Yüksek Kurulu

Ankara'da bulunan Bakanlık düzeyindeki kuruldur. Bakan yardımcısı ve genel müdür gibi üst düzey kamu personelinin katılımıyla yılda en az 2 defa toplanmaktadır. Koruma Yüksek Kurulu; korunması gerekli taşınmaz kültür ve tabiat varlıklarının korunması ve restorasyonuna ilişkin ilkeleri belirlemek, koruma bölge kurulları arasında koordinasyonu sağlamak, kurulların kararlarından doğan genel sorunları değerlendirerek Bakanlığa görüş bildirmek, Bakanlıklar ile mahalli idareler ve diğer kamu kurumlarının gündeme alınmasını istedikleri konularda karar almak ve kurullarca verilen kararlara karşı yapılan itirazları değerlendirip karara bağlamakla görevlidir.

Koruma Bölge Kurulları

Kültür ve Turizm Bakanlığı'nın resmi internet sitesine göre Türkiye'deki Kültür Varlıklarını Koruma Bölge Kurulu Müdürlükleri aşağıdaki gibidir:

• Adana Kültür Varlıklarını Koruma Bölge Kurulu: Adana, Mersin ve Osmaniye illerini ve ilçelerini kapsamaktadır.
• Ankara Kültür Varlıklarını Koruma Bölge Kurulu: Ankara, Bolu, Çankırı, Çorum ve Kırıkkale illerini ve ilçelerini kapsamaktadır.
• Antalya Kültür Varlıklarını Koruma Bölge Kurulu: Antalya, Burdur ve Isparta illerini ve ilçelerini kapsamaktadır.
• Aydın Kültür Varlıklarını Koruma Bölge Kurulu: Aydın ve Denizli illerini ve ilçelerini kapsamaktadır.
• Balıkesir Kültür Varlıklarını Koruma Bölge Kurulu: Balıkesir ilini ve ilçelerini kapsamaktadır.
• Bursa Kültür Varlıklarını Koruma Bölge Kurulu: Bursa ilini ve ilçelerini kapsamaktadır.
• Çanakkale Kültür Varlıklarını Koruma Bölge Kurulu: Çanakkale ilini kapsamaktadır.
• Diyarbakır Kültür Varlıklarını Koruma Bölge Kurulu: Diyarbakır, Batman ve Elazığ illerini ve ilçelerini kapsamaktadır.
• Edirne Kültür Varlıklarını Koruma Bölge Kurulu: Edirne, Kırklareli ve Tekirdağ illerini ve ilçelerini kapsamaktadır.
• Erzurum Kültür Varlıklarını Koruma Bölge Kurulu: Erzurum, Erzincan, Bayburt, Bingöl, Tunceli ve Artvin illerini ve ilçelerini kapsamaktadır.
• Eskişehir Kültür Varlıklarını Koruma Bölge Kurulu: Eskişehir, Afyonkarahisar ve Bilecik illerini ve ilçelerini kapsamaktadır.
• Gaziantep Kültür Varlıklarını Koruma Bölge Kurulu: Gaziantep, Kahramanmaraş ve Kilis illerini ve ilçelerini kapsamaktadır.
• Hatay Kültür Varlıklarını Koruma Bölge Kurulu: Hatay ilini ve ilçelerini kapsamaktadır.
• İstanbul 1 Numaralı Kültür Varlıklarını Koruma Bölge Kurulu: İstanbul ilinin Arnavutköy, Avcılar, Bağcılar, Bahçelievler, Bakırköy, Başakşehir, Bayrampaşa, Beylikdüzü, Büyükçekmece, Çatalca, Esenler, Esenyurt, Eyüpsultan (yenileme alanları dahil), Gaziosmanpaşa, Güngören, Küçükçekmece, Silivri ve Sultangazi ilçelerini kapsamaktadır.
• İstanbul 2 Numaralı Kültür Varlıklarını Koruma Bölge Kurulu: İstanbul ilinin Beyoğlu (yenileme alanları dahil) ve Şişli ilçelerini kapsamaktadır.
• İstanbul 3 Numaralı Kültür Varlıklarını Koruma Bölge Kurulu: İstanbul ilinin Beşiktaş, Kağıthane ve Sarıyer ilçelerini kapsamaktadır.
• İstanbul 4 Numaralı Kültür Varlıklarını Koruma Bölge Kurulu: İstanbul ilinin Fatih (yenileme alanları dahil) ve Zeytinburnu (yenileme alanlar dahil) ilçelerini kapsamaktadır.
• İstanbul 5 Numaralı Kültür Varlıklarını Koruma Bölge Kurulu: İstanbul ilinin Adalar, Ataşehir, Çekmeköy, Kadıköy, Kartal, Maltepe, Pendik, Sancaktepe, Sultanbeyli ve Tuzla (yenileme alanları dahil) ilçelerini kapsamaktadır.
• İstanbul 6 Numaralı Kültür Varlıklarını Koruma Bölge Kurulu: İstanbul ilinin Beykoz, Çekmeköy, Şile, Ümraniye ve Üsküdar ilçelerini kapsamaktadır.
• İzmir 1 Numaralı Kültür Varlıklarını Koruma Bölge Kurulu: İzmir ilinin Balçova, Bayındır, Bayraklı, Bornova, Buca, Çeşme, Çiğli, Gaziemir, Güzelbahçe, Karabağlar, Karaburun, Karşıyaka, Kiraz, Konak, Menderes, Narlıdere, Ödemiş, Seferihisar, Selçuk, Tire, Torbalı ve Urla ilçelerini kapsamaktadır.
• İzmir 2 Numaralı Kültür Varlıklarını Koruma Bölge Kurulu: İzmir ilinin Aliağa, Bergama, Dikili, Foça, Kemalpaşa, Kınık ve Menemen ilçelerini kapsamaktadır.
• Karabük Kültür Varlıklarını Koruma Bölge Kurulu: Karabük, Bartın ve Zonguldak illerini ve ilçelerini kapsamaktadır.
• Kars Kültür Varlıklarını Koruma Bölge Kurulu: Kars, Ardahan ve Iğdır illerini ve ilçelerini kapsamaktadır.
• Kayseri Kültür Varlıklarını Koruma Bölge Kurulu: Kayseri, Yozgat, Kırşehir, Nevşehir ve Niğde illerini ve ilçelerini kapsamaktadır.
• Kocaeli Kültür Varlıklarını Koruma Bölge Kurulu: Kocaeli, Sakarya, Düzce ve Yalova illerini ve ilçelerini kapsamaktadır.
• Konya Kültür Varlıklarını Koruma Bölge Kurulu: Konya, Karaman ve Aksaray illerini ve ilçelerini kapsamaktadır.
• Kütahya Kültür Varlıklarını Koruma Bölge Kurulu: Kütahya ve Uşak illerini ve ilçelerini kapsamaktadır.
• Muğla Kültür Varlıklarını Koruma Bölge Kurulu: Muğla ilini ve ilçelerini kapsamaktadır.
• Samsun Kültür Varlıklarını Koruma Bölge Kurulu: Samsun, Sinop, Amasya ve Ordu illerini ve ilçelerini kapsamaktadır.
• Sivas Kültür Varlıklarını Koruma Bölge Kurulu: Sivas, Tokat ve Malatya illerini ve ilçelerini kapsamaktadır.
• Şanlıurfa Kültür Varlıklarını Koruma Bölge Kurulu: Şanlıurfa, Mardin ve Adıyaman illerini ve ilçelerini kapsamaktadır.
• Trabzon Kültür Varlıklarını Koruma Bölge Kurulu: Trabzon, Rize, Giresun ve Gümüşhane illerini ve ilçelerini kapsamaktadır.
• Van Kültür Varlıklarını Koruma Bölge Kurulu: Van, Hakkari, Bitlis, Muş ve Ağrı illerini ve ilçelerini kapsamaktadır.

Dış bağlantılar

• Koruma kurulları haritası
• Türkiye'deki sit alanlarını sorgulama sayfası