Ünlü düşmesi

Vikipedi, özgür ansiklopedi
(Hece düşmesi sayfasından yönlendirildi)
Şuraya atla: kullan, ara
Örnekler
  • alın > alnım
  • kayıp > kaybetmek
  • çevir- > çevrim
  • burun > burnu

Ünlü düşmesi, Türkçede görülen bir ses olayıdır. Genellikle ikinci hecesinde dar bir ünlü (ı, i, u, ü) bulunan sözcüklerde görülür ancak istisnaları mevcuttur.

İki heceli sözcüklerde[değiştir | kaynağı değiştir]

İki heceli bazı sözcükler ünlü ile başlayan bir ek aldıklarında ikinci hecedeki dar ünlü düşer:

  • yalın-ız = yalnız (aradaki ı harfi düşmüştür)
  • burun-um = burnum (aradaki u harfi düşmüştür)
  • boyun-um = boynum (aradaki u harfi düşmüştür)
  • omuz-um = omzum (aradaki u harfi düşmüştür)
  • ağız-ım = ağzım (aradaki ı harfi düşmüştür)
  • alın-ım = alnım (aradaki ı harfi düşmüştür)
  • karın-ım = karnım (aradaki ı harfi düşmüştür)
  • isim-im = ismim (aradaki i harfi düşmüştür)
  • fikir-imiz = fikrimiz (aradaki i harfi düşmüştür)
  • keşif-im = keşfim (aradaki i harfi düşmüştür)
  • beyin-in = beynin (aradaki i harfi düşmüştür)
  • resim-in = resmin (aradaki i harfi düşmüştür)
  • devir = devri (burada sadece harf yerinin değişmesi olmuştur)

ÖNEMLİ: Bu sözcükler bir ikileme oluşturduğunda ünlü düşmesi görülmez:[1]

  • burun buruna, omuz omuza, devirden devire, ağızdan ağıza

Bunun haricinde birleşik isim oluşturan bazı isimlerde de ünlü düşmesi görülür:

  • kahve-altı = kahvaltı (aradaki e harfi düşmüştür)
  • ne-için = niçin (aradaki e harfi düşmüştür)
  • ne-asıl = nasıl (aradaki e harfi düşmüştür)
  • sütlü-aş = sütlaç (aradaki ü harfi düşmüştür)
  • güllü-aş = güllaç (aradaki ü harfi düşmüştür)
  • cuma-ertesi = cumartesi (aradaki e harfi düşmüştür)
  • pazar-ertesi = pazartesi (aradaki e harfi düşmüştür)

İsimden oluşturulan fiillerde[değiştir | kaynağı değiştir]

Bazı isimlerin, ünlü ile başlayan yapım ekleri veya yardımcı fiiller alarak, fiil gövdesi haline gelmeleri sonucunda oluşur

  • meyil+etmek > meyletmek
  • sabır+etmek > sabretmek
  • seyir+etmek > seyretmek
  • küfür+etmek > küfretmek
  • emir+etmek > emretmek
  • şükür+etmek > şükretmek
  • hapis+olmak > hapsolmak
  • kayıp+olmak > kaybolmak
  • kahır+olmak > kahrolmak
  • sarı-armak > sararmak
  • koku-lamak > koklamak
  • yumurta-lamak > yumurtlamak
  • ileri-lemek > ilerlemek
  • oyun-amak > oynamak
  • sızı-lamak > sızlamak

Fiilden oluşturulan isimlerde[değiştir | kaynağı değiştir]

Fiil köklerinden yapım ekleri ile isme dönüşen bazı sözcüklerde görülür:

  • uyumak > uyku (u düşmüştür)
  • kıvırmak > kıvrım (ı düşmüştür)
  • devirmek > devrim (i düşmüştür)
  • çevirmek > çevre (i düşmüştür)
  • kavuşmak > kavşak (u düşmüştür)
  • buyurmak > buyruk (u düşmüştür)

Belirtisiz ad tamlamasıyla oluşturulan yer adlarında[değiştir | kaynağı değiştir]

  • Kadıköyü > Kadıköy
  • Tekirdağı > Tekirdağ
  • Elmadağı > Elmadağ
  • Güniz Sokağı > Güniz Sokak

Yaygın hatalar[değiştir | kaynağı değiştir]

Aşağı, yukarı, içeri, dışarı, bura, şura, ora, ileri gibi sözcükler herhangi bir ek aldığında ünlü düşmesi görülmez:[1]

  • aşağıda, yukarıdan, içeride, dışarıda, buradan, şurada, orada, ileride

Kaynakça[değiştir | kaynağı değiştir]

  1. ^ a b Ünlü Düşmesi Türk Dil Kurumu