Geometrik optik

Vikipedi, özgür ansiklopedi
Gezinti kısmına atla Arama kısmına atla

Geometrik optik veya ışın optiği, ışık yayılmasını ışınlarla açıklar. Geometrik optikte ışın bir soyutlama ya da enstrumandır; ışığın belirli şartlarda yayıldığı yola yaklaşmada kullanışlıdır.

Özellikler[değiştir | kaynağı değiştir]

  • Geometrik optiğin varsayımları sadeleştirilirse ışık ışınları:
  • Homojen bir ortamda düz bir çizgi halinde yayılır.
  • Farklı ortamların kesişiminde kıvrılır ve bazı şartlarda ikiye ayrılır. 
  • Kırılma indeksinin değiştiği bir ortamda eğik yollar takip eder. 
  • Soğurulmuş ya da yansıtılmış olabilir. 

Geometrik optik kırınım ve girişim gibi belli optik etkileri açıklamaz. Bu sadeleştirme pratikte kullanışlıdır, dalga boyu ışığın etkilediği yapının boyutuna göre küçükse mükemmel bir yaklaşımdır. Teknikler özellikle optik aberesyonu(sapma) da kapsayan görüntülemenin geometrik halini tanımlamada kullanışlıdır.

Açıklama[değiştir | kaynağı değiştir]

Işık uzayda seyahat ederken bir genlikle salınım yapar. Bu görüntüde her maksimum genlik tepesi dalga cephesini göstermek üzere bir düzlemle işaretlenir. Işın bu paralel yüzeylere dik uzanan oktur.

Bir ışık ışını ışığın dalgacephesine dik (dalga vektörüne paralel) olan bir doğru veya eğridir.

Biraz daha titiz bir tanım gerekirse ışın Fermat prensibinden gelir. Fermat prensibine göre göre ışık ışınının iki nokta arasında aldığı yol en az zamanda çaprazlanabilen yoldur.[1]

Geometrik optik sık sık paraxial yaklaşım veya küçük açı yaklaşımı yapılarak basitleştirilir. Matematiksel davranış optikal bileşenlerin ve sistemlerin basit matrislerle tanımlanabildiği doğrusal bir hale gelir. Bu optik sistemlerin yaklaşık görüntü ve obje pozisyonu/büyümeleri gibi temel özelliklerini bulan Gauss optiği ve ‘paraxial ışın izi’ tekniklerini kullanmaya olanak sağlar.[2]

Yansıma[değiştir | kaynağı değiştir]

Aynadan yansıma diagramı

Ayna gibi parlak yüzeyler ışığı basit, tahmin edilebilir bir şekilde yansıtır.Bu uzayda sanal veya gerçek bir lokasyonla ilişkilendirilebilecek yansıyan bir görüntünün üretimine izin verir.

Bu gibi yüzeylerde, yansıyan ışının yönü çarpan ışının yüzeyin normaliyle ( ışının çarptığı noktada yüzeye dik bir doğru) yaptığı açıyla belirlenir. Gelen ve yansıyan ışınlar tek bir düzlemdedir ve her iki ışının normalle yaptığı açı eşittir.[3] Bu yansıma yasası olarak bilinir

Düz aynalar için, yansıma kuralı ayna önündeki objelerin görüntülerinin aynı dikey doğrultuda ve aynı uzaklıkta olarak aynanın arkasında oluştuğunu söyler. Obje ve görüntüsü aynı boyutlardadır.(Düz aynanın büyütme katsayısı 1 e eşittir.) Kural ayrıca ayna görüntülerinin ters pariteli (sağ-sol ters çevrilmesi) olduğunu söyler.

Eğik yüzeyli aynalar ışın kopyalamayla ve yüzeydeki her noktada yansıma kuralları kullanılarak modellenebilir. Parabolik yüzeyli aynalar için, aynaya çarpan paralel ışınlar ortak bir odağa yakınsayan yansıyan ışınlar oluşturur. Diğer eğik yüzeyler de beili ışığı odaklayabilir fakat düzensiz şekilden dolayı oluşan aberasyonlar odağın uzayda kaybolmasına yol açabilir. Özel olarak, küresel aynalar küresel aberasyonlar sergileyebilir. Eğik aynalar görüntüleri 1den küçük veya büyük katsayı ile oluşturabilir ve görüntü aynı doğrultuda ya da ters olabilir. Bir aynada yansımayla oluşmuş aynı doğrultulu bir görüntü daima sanaldır; ters dönmüş görüntüyse gerçektir ve bir ekrana yansıtılabilir.[3]

Kırılma[değiştir | kaynağı değiştir]

Snell yasasının gösterimi

Kırınım ışığın uzayda farklı bir kırılma indisine sahip ortama girmesiyle oluşur. Kırılmanın en basit oluşumu kırılma indisi olan bir ortam ile olan bir ortam arasındaki ara yüzeydedir. Böyle durumlarda, Snell yasası ışığın sapma miktarını belirler:

  ve normal ( arayüzeye ) ile gelen ve kırılan ışınlar arasındaki açılardır. Bu olgu ayrıca yukarda kırılma indisinin tanımında görüldüğü üzere ışığın hız değişimi ile bağdaştırılabilir:

ve ortamlardaki dalga hızlarıdır.[3]

Snell yasasının çeşitli neticeleri arasında ışığın yüksek kırılma indisili bir materyalden düşük kırılma indisli bir materyale geçerken ara yüzeyle etkileşimde sıfır iletim olması mümkündür. Bu olgu topyekün iç yansıma olarak adlandırılır ve fiber optik teknolojiye imkan sağlar. Işık sinyalleri bir fiber optik kablodan geçerken topyekün iç yansımaya maruz kalır ve esasen kablo boyunca hiç ışık kaybı olmaz. Kırılma ve yansımanın bir kombinasyonu kullanılarak polarize ışık ışınları üretilebilir: Kırılan ve yansıyan ışınlar bir dik açı oluşturursa, yansıyan ışın ‘düzlem polarizasyon’ özelliği kazanır. Böyle bir senaryo için gereken açıya Brewster açısı denir.[3]

Snell yasası ortamın kırılma indisi ve geometrisi bilindiği sürece doğrusal bir ortamdan geçen ışık ışınlarının sapmalarını tahmin etmede kullanılabilir. Örnek olarak, bir prizmadan geçen ışık prizmanın şekline ve yönelimine bağlı olarak sapma yapar. İlaveten, ışığın farklı frekansları pek çok maddede az da olsa farklı kırılma indislerine sahip olduğundan, kırılma olayı gökkuşağı gibi görünen dağılma spektrumları oluşturmak için kullanılabilir. Bu prizmadan geçen ışık olgusunun keşfi Isaac Newton'a dayandırılır .[3]

Pozisona göre kademeli olarak değişen bir kırılma indisine sahip olan ortamlarda ışık ışınları doğrudan şekilde hareket etmek yerine kıvrılarak hareket eder. Bu etki sıcak günlerde havanın değişken kırılma indisli kısımlarında ışık ışınlarında kırılmaya ve uzakta bir yerde yanıltıcı yansımaların oluşmasına yani serap görme dediğimiz olaya sebep olur.( sanki bir su birikintisi veya havuz yüzeyinde olduğu gibi). Değişken kırılma indisine sahip maddeler derece derece değişen kırılma indisine sahip madde(GRIN) olarak adlandırılır ve fotokopi ve tarayıcıları da içeren birçok modern optik tarama teknolojisinde kullanılan birçok yararlı özelliği vardır. Bu olgu üzerinde  Gradyan indeksi optik konusunda çalışılır.[4]

Basit yakınsak bir mercek için ışın izleme diyagramı.

Kırılma ile ışınları birleştiren ya da ayıran cihazlara mercek (lens) adı verilir. İnce mercekler, merceğin iki tarafında da odak noktası oluşturabilirler. Bu noktalar  lensmaker denklemi[5] ile modellenebilir. Genel olarak iki çeşit mercek türü vardır: paralel ışınları birleştiren konveks ve paralel ışınları ayıran konkav mercek. Merceklerin nasıl görüntü oluşturduğunu ayrıntılı şekilde tahmin etmek için aynalarda kullanılan ışın izleme yöntemi kullanılabilir. Küresel aynalarda olduğu gibi ince merceklerde de verilen odak noktasının uzunluğu () ve nesne uzaklığı() kullanılarak basit bir denklem ile cismin görüntüsünün nerede olduğu belirlenebilir:

Bu denklemde görüntünün mesafesini ifade eder ve görüntü ile nesne aynı tarafta ise negatif; farklı tarafta ise pozitif kabul edilir. s.[5] odak uzunluğu f kabul negatif içbükey mercekler.

Paralel gelen ışınlar ince kenarlı (konveks) mercek tarafından, merceğin uzak tarafında odaklandırılarak bir odak uzaklığı mesafede ters bir şekilde gerçek görüntüye dönüştürülürler

Gelen paralel ışınları dışbükey objektif lens ters gerçek görüntü bir odak uzaklığı içine odaklı, objektif uzak tarafında vardır

Sonlu bir mesafedeki nesneden gelen ışınlar odak noktasından daha öte bir noktada odaklanırlar; nesne merceğe yaklaştıkça görüntü mercekten uzaklaşır. Kalın kenarlı (konkav merceklerde), paralel gelen ışınlar mercekten geçtikten sonra mercekten bir odak uzunluğu mesafede, paralel ışınların geldiği mercek tarafındaki düz bir sanal görüntüden kaynaklanmışçasına dağılırlar. 

Konkav lensler ile gelen paralel ışınları lens, objektif dik sanal görüntü tek bir odak uzunluğu kökenli, paralel ışınları yaklaşmakta olan lens aynı tarafta var gibi görünüyor böyle bir şekilde sonra uzaklaşıyor.

Sonlu mesafedeki bir nesneden gelen ışınlar, merceğe odak noktasından daha yakın, nesne ile aynı tarafta olan bir sanal görüntü ile ilişkilendirilirler. Nesne merceğe yaklaştıkça, sanal görüntü de merceğe yaklaşır.

Sonlu uzaklıkta bir nesne gelen ışınlar odak uzunluğu daha, ve nesne olarak objektif aynı tarafında merceğe daha yakın sanal bir görüntü ile ilişkilidir.

Aynı şekilde, bir merceğin büyütmesi ise aşağıda gösterildiği şekildedir:

Bu formüldeki eksi (-), bir kongrede alınan karara göre, pozitif ise düz, negatif ise ters nesneleri belirtir. Aynalara benzer olarak, tek mercek ile oluşmuş görüntüler düz ise sanal, ters ise gerçek görüntülerdir.[3]

Merceklerde odağı ve görüntüyü bozan optik aberasyonlar gözlemlenebilmektedir. Bu aberasyonlar (sapınçlar) geometrik kusurlardan ya da ışığın değişik dalga boyları nedeniyle ortaya çıkan kırınım indeksi değişiminden (kromatik aberasyon) kaynaklanabilmektedir.[3]

Temel matematik[değiştir | kaynağı değiştir]

Matematiksel bir çalışma olarak geometrik optik hiperbolik kısmi türev eşitlikleri çözümünde kısa dalgaboyu limiti olarak ortaya çıkar. Bu kısa dalga boyu limitinde çözüm yaklaşık olarak:

 k,w dağılım ilişkisini sağlar, ve genlik a(t, x) yavaşça değişir. Daha açık olarak çözümler şeklini alır. 

Aşama  büyük dalga boylarını değerlendirmek için doğrusallaştırılabilir  ve frekans . Genlik  araç bir denklem sağlar. Küçük parametre ε ekrana yüksek titreşimli başlangıç koşulları sayesinde girer.Böylece başlangıç koşulları diferansiyel denklemdeki katsayılardan daha hızlı titreştiğinde çözüm daha yüksek titreşimli olacak ve ışınlar boyunca taşınacaktır.Diferansiyel denklemlerdeki katsayıların sorunsuz olduğunu varsayarsak o zaman ışınlarda öyle olacaktır.Bir başka deyişle kırınım yer almayacaktır.Bu teknik için bu etken kısa dalga boyuna sahip olan ışığın onların hareket sürelerini küçülten ışınlar boyunca hareket ettiği ışık yayılması senaryosu çalısmalarından gelir. Tam uygulama mikrolokal analizi araçlarını gerektirir.

Basit bir örnek[değiştir | kaynağı değiştir]

 için dalga denklemiyle başlayarak

Asimtotik seri çözümü formunu varsayarak;

Kontrol edin;

ile

Seriyi bu denkleme koyarak,ve serileri bu eşitlikte yerleştirerek ’nin ve kuvvetlerini eşitleyerek, tek ifade   tasvirsel denklemi doğrular (Bu durumda bir dağılm ilişkisi olarak adlandırılır.)

Sıralamak için   ,baş terim genliği taşıma denklemini sağlamalıdır.

Bu tanımla birlikte, , ,Tabirsel denklem tamamıyla düzlem dalga sonuçlarının   dalga denklemine uygulanarak sonuçlanan dağılım ilişkisidir.Bunun daha karışık genişletilmiş değeri düzlem dalgalarının dalga hızları  sabit olmadığında sonuçlandırılamamasıdır.Ancak,yerle bir ölçekte düzlem dalgaları olduğu için genliğin   ve fazın  düzgün olduğu gösterilebilir.

Bu tekniği doğrulamak için,kalan terimler bazı durumlarda küçük gösterilmelidir.Bu enerji tahmini ve başlangıç koşullarının hızlıca titrediği varsayımı yapılarak uygulanabilir .Ayrıca serinin bazı durumlarda yakınsadığını göstermek zorundadır.

Ayrıca bakınız[değiştir | kaynağı değiştir]

  • Hamiltonian optics

Kaynakça[değiştir | kaynağı değiştir]

  1. ^ Arthur Schuster, An Introduction to the Theory of Optics, London: Edward Arnold, 1904 online.
  2. ^ Greivenkamp, John E. (2004). Field Guide to Geometrical Optics. SPIE Field Guides. 1. SPIE. ss. 19–20. ISBN 0-8194-5294-7. 
  3. ^ a b c d e f g Hugh D. Young (1992). University Physics 8e. Addison-Wesley. ISBN 0-201-52981-5. 
  4. ^ E. W. Marchand, Gradient Index Optics, New York, NY, Academic Press, 1978.
  5. ^ a b Hecht, Eugene (1987). Optics (2nd bas.). Addison Wesley. ISBN 0-201-11609-X. 

Daha fazla okuma[değiştir | kaynağı değiştir]

Bazı eski kitaplar ve kağıtlar İngilizce çevirileri:

Dış bağlantılar[değiştir | kaynağı değiştir]