İnsani Gelişme Endeksi

Vikipedi, özgür ansiklopedi
(Gelişmişlik Endeksi sayfasından yönlendirildi)
Şuraya atla: kullan, ara
2013 yılında İnsani Gelişme Endeksi Dünya haritası.
  Çok Yüksek (gelişmiş ülke)
  Düşük (henüz gelişmemiş ülke)
  Yüksek (hızlı gelişen ülke)
  Veri kullanılamıyor
  Orta (gelişmekte olan ülke)
2009 Güncelleme Raporu'na göre her ülkenin İnsani Gelişme Endeksi'ni gösteren dünya haritası.
  0,950 ve yukarı
  0,900–0,949
  0,850–0,899
  0,800–0,849
  0,750–0,799
  0,700–0,749
  0,650–0,699
  0,600–0,649
  0,550–0,599
  0,500–0,549
  0,450–0,499
  0,400–0,449
  0,350–0,399
  0,350'dan daha az
  mevcut değil
(Renk körlüğüne uygun harita).

İnsani Gelişme Göstergesi (Human Development Index), Dünya'daki ülkeler için yaşam uzunluğu, okur yazar oranı, eğitim ve yaşam düzeyi doğrultusunda hazırlanan bir ölçümdür. İnsanların düzgün yaşaması, özellikle çocuk hakları için bir ölçün teşkil eder. Bu araştırma sonucunda bir ülkenin gelişmiş, gelişmekte olan ya da gelişmemiş bir ülke olduğu; bunun yanı sıra ekonomisindeki etkinin yaşam niteliği ne düzeyde etkilediğini gösterir. Dağılım ilk olarak 1990 yılında Pakistanlı ekonomist Mahbub ul Haq tarafından geliştirilmiştir ve 1993 yılından bu yana Birleşmiş Milletler Gelişme Programı tarafından yıllık Gelişme Raporu'nda sunulur.

İnsani Gelişme Göstergesi ülkelerde üç başlıca gelişimleri göz önünde tutar:

  • Uzun ve sağlıklı bir yaşam; ölçümü ortalama yaşam süresi ile yapılır.
  • Bilgi ölçümü, okur yazar oranı (2/3'ü) ve ilkokul, lise ve üniversite kayıtları yüzdesi (1/3'ü) ile yapılır.
  • Ölçünlü yaşam düzeyi, ölçümü kişi başına düşen gelir ve alım gücünün Amerikan Doları'ndan hesaplanmasıyla yapılır.

Alternatif bir ölçüm olarak, ülkelerdeki fakirliği ölçmek için de Beşeri Fakirlik Dağılımı mevcuttur.

Metodoloji[değiştir | kaynağı değiştir]

Genel olarak değişken bir sayıyı tanımlamak için, misal olarak 'i 0 ila 1 arasında bir ekonomik dağılım arasında gösterebilmek için aşağıdaki formül kullanılır:

  • -index =

Burada ve ; 'in alabileceği en yüksek (max) ve en az (min) değerdir.

İnsani Gelişim Endeksi bu doğrultuda üç genel veriyi temsil eder ve ortalamasını alır:

  • Yaşam uzunluğu dağılımı =
  • Eğitim dağılımı (ED) =
    • Yetişkin okur yazar oranı =
    • Okullara kayıtlı öğrenci sayısı =
  • Gayri Safi Yurtiçi Hasıla dağılımı =

HU: Yaşam uzunluğu
YOYO: Yetişkin okur yazar oranı
OKÖS: Okullara kayıtlı öğrenci sayısı yüzdesi
GSYHD: Amerikan Doları üzerinden Gayri Safi Yurtiçi Hasıla dağılımı

2015 Raporu[1]

"2015 yılından geriye doğru 5'er yıllık veriler yazılmıştır.

Sıra Country / Ülke 1990 1995 2000 2005 2010 2015
1 Norway / Norveç 0.849 0.883 0.917 0.931 0.939 0.949
2 Australia / Avustralya 0.866 0.885 0.899 0.915 0.927 0.939
2 Switzerland / İsviçre 0.831 0.846 0.888 0.904 0.932 0.939
4 Germany / Almanya 0.801 0.834 0.860 0.892 0.912 0.926
5 Denmark / Danimarka 0.799 0.830 0.862 0.902 0.910 0.925
5 Singapore / Singapur 0.718 0.773 0.820 0.839 0.911 0.925
7 Netherlands / Hollanda 0.830 0.863 0.878 0.893 0.911 0.924
8 Ireland / İrlanda 0.762 0.794 0.857 0.896 0.909 0.923
9 Iceland / İzlanda 0.797 0.820 0.854 0.884 0.894 0.921
10 Canada / Kanada 0.849 0.860 0.867 0.891 0.903 0.920
10 United States / Amerika Birleşik Devletleri 0.860 0.877 0.884 0.898 0.910 0.920
12 Hong Kong, China (SAR) /

Hong Kong, Çin (SAR)

0.781 0.808 0.825 0.870 0.898 0.917
13 New Zealand / Yeni Zelanda 0.818 0.851 0.868 0.888 0.901 0.915
14 Sweden / İsveç 0.815 0.856 0.877 0.892 0.901 0.913
15 Liechtenstein / Lihtenştayn     0.862 0.886 0.904 0.912
16 United Kingdom / Birleşik Krallık-İngiltere 0.775 0.839 0.866 0.890 0.902 0.910
17 Japan / Japonya 0.814 0.838 0.856 0.873 0.884 0.903
18  Korea (Republic of) / Kore Cumhuriyeti) 0.731 0.781 0.820 0.860 0.884 0.901
19  Israel / İsrail 0.785 0.817 0.850 0.870 0.883 0.899
20 Luxembourg / Lüksemburg 0.782 0.808 0.854 0.880 0.894 0.898
21  France / Fransa 0.779 0.825 0.849 0.870 0.882 0.897
22  Belgium / Belçika 0.805 0.851 0.873 0.865 0.884 0.896
23  Finland / Finlandiya 0.783 0.815 0.856 0.869 0.878 0.895
24  Austria / Avusturya 0.794 0.816 0.837 0.854 0.880 0.893
25  Slovenia / Slovenya 0.767 0.782 0.824 0.858 0.876 0.890
26  Italy / İtalya 0.768 0.799 0.828 0.856 0.872 0.887
27 Spain / ispanya 0.755 0.801 0.825 0.844 0.867 0.884
28 Czech Republic / Çek Cumhuriyeti 0.761 0.785 0.821 0.847 0.861 0.878
29 Greece / Yunanistan 0.760 0.774 0.801 0.850 0.860 0.866
30  Brunei Darussalam / Brunei Darussalam 0.782 0.805 0.819 0.837 0.846 0.865
31  Estonia / Estonya 0.728 0.722 0.781 0.822 0.838 0.865
32  Andorra / Andorra         0.819 0.858
33  Cyprus / Kıbrıs 0.733 0.784 0.800 0.829 0.847 0.856
33  Malta / Malta 0.736 0.758 0.783 0.809 0.826 0.856
33  Qatar / Katar 0.754 0.783 0.809 0.835 0.827 0.856
36 Poland / Polonya 0.712 0.738 0.784 0.803 0.829 0.855
37 Lithuania / Litvanya 0.731 0.702 0.757 0.807 0.826 0.848
38 Chile / Şili 0.700 0.728 0.761 0.796 0.820 0.847
38 Saudi Arabia / Suudi Arabistan 0.698 0.722 0.742 0.767 0.804 0.847
40 Slovakia / Slovakya 0.738 0.750 0.763 0.793 0.829 0.845
41 Portugal / Portekiz 0.711 0.759 0.782 0.793 0.818 0.843
42 United Arab Emirates /

Birleşik Arap Emirlikleri

0.726 0.764 0.798 0.823 0.824 0.840
43  Hungary / Macaristan 0.703 0.741 0.769 0.802 0.821 0.836
44  Latvia / Letonya 0.703 0.674 0.728 0.807 0.810 0.830
45 Argentina / Arjantin 0.705 0.731 0.771 0.782 0.816 0.827
45 Croatia / Hırvatistan 0.669 0.695 0.749 0.783 0.808 0.827
47 Bahrain / Bahreyn 0.745 0.775 0.794 0.810 0.812 0.824
48 Montenegro / Karadağ       0.751 0.792 0.807
49 Russian Federation /

Rusya Federasyonu

0.733 0.700 0.720 0.754 0.785 0.804
50 Romania / Romanya 0.700 0.686 0.708 0.755 0.798 0.802
51 Kuwait / Kuveyt 0.713 0.747 0.786 0.787 0.792 0.800
52 Belarus / Belarus   0.655 0.681 0.723 0.787 0.796
52 Oman / Umman     0.705 0.748 0.797 0.796
54  Barbados / Barbados 0.714 0.729 0.750 0.766 0.780 0.795
54  Uruguay / Uruguay 0.692 0.711 0.742 0.756 0.780 0.795
56  Bulgaria / Bulgaristan 0.700 0.702 0.713 0.750 0.775 0.794
56 Kazakhstan / Kazakistan 0.690 0.665 0.685 0.747 0.766 0.794
58 Bahamas / Bahamalar     0.779 0.788 0.788 0.792
59 Malaysia / Malezya 0.643 0.683 0.725 0.732 0.774 0.789
60  Palau / Palau     0.741 0.758 0.770 0.788
60 Panama / Panama 0.662 0.691 0.721 0.744 0.758 0.788
62 Antigua and Barbuda / Antigua ve Barbuda       0.773 0.782 0.786
63 Seychelles / Seyşel Adaları     0.714 0.728 0.744 0.782
64  Mauritius / Mauritius 0.620 0.648 0.673 0.713 0.748 0.781
65  Trinidad and Tobago / Trinidad ve Tobago 0.670 0.682 0.715 0.751 0.774 0.780
66 Costa Rica / Kosta Rika 0.653 0.684 0.708 0.727 0.752 0.776
66 Serbia / Sırbistan 0.714 0.694 0.709 0.739 0.757 0.776
68 Cuba / Küba 0.676 0.654 0.686 0.732 0.780 0.775
69 Iran (Islamic Republic of) /

İran (İslam Cumhuriyeti)

0.572 0.634 0.666 0.692 0.745 0.774
70 Georgia / Gürcistan     0.673 0.714 0.742 0.769
71 Turkey / Türkiye 0.576 0.604 0.653 0.687 0.737 0.767
71 Venezuela (Bolivarian Republic of) /

Venezüela (Bolivarcı Cumhuriyeti)

0.634 0.658 0.672 0.714 0.756 0.767
73 Sri Lanka / Sri Lanka 0.626 0.651 0.686 0.718 0.746 0.766
74 Saint Kitts and Nevis /

Saint Kitts ve Nevis

        0.741 0.765
75 Albania / Arnavutluk 0.635 0.628 0.662 0.696 0.738 0.764
76  Lebanon / Lübnan       0.733 0.758 0.763
77 Mexico / Meksika 0.648 0.670 0.700 0.723 0.745 0.762
78 Azerbaijan / Azerbaycan   0.609 0.642 0.682 0.741 0.759
79 Brazil / Brezilya 0.611 0.649 0.685 0.698 0.724 0.754
79 Grenada / Grenada         0.741 0.754
81 Bosnia and Herzegovina / Bosna Hersek       0.697 0.711 0.750
82 The former Yugoslav Republic of Macedonia /

Eski Yugoslav Makedonya Cumhuriyeti

      0.703 0.735 0.748
83 Algeria / Cezayir 0.577 0.600 0.644 0.686 0.724 0.745
84 Armenia / Ermenistan 0.634 0.603 0.644 0.692 0.729 0.743
84 Ukraine / Ukrayna 0.706 0.664 0.673 0.716 0.734 0.743
86  Jordan / Ürdün 0.620 0.687 0.706 0.733 0.737 0.742
87 Peru / Peru 0.613 0.642 0.677 0.693 0.721 0.740
87 Thailand / Tayland 0.574 0.611 0.649 0.686 0.720 0.740
89 Ecuador / Ekvador 0.643 0.662 0.670 0.693 0.710 0.739
90 China / Çin 0.499 0.547 0.592 0.646 0.700 0.738
91  Fiji / Fiji 0.641 0.670 0.683 0.695 0.709 0.736
92 Mongolia / Moğolistan 0.579 0.554 0.588 0.649 0.701 0.735
92 Saint Lucia / Saint Lucia     0.684 0.694 0.733 0.735
94 Jamaica / Jamaika 0.651 0.671 0.680 0.709 0.722 0.730
95 Colombia / Kolombiya 0.592 0.626 0.653 0.669 0.700 0.727
96 Dominica / Dominika     0.695 0.705 0.722 0.726
97 Suriname / Surinam       0.678 0.704 0.725
97 Tunisia / Tunus 0.569 0.608 0.654 0.689 0.714 0.725
99 Dominican Republic /

Dominik Cumhuriyeti

0.596 0.628 0.656 0.677 0.703 0.722
99 Saint Vincent and the Grenadines /

Saint Vincent ve Grenadinler

    0.673 0.695 0.712 0.722
101 Tonga / Tonga 0.648 0.671 0.674 0.695 0.712 0.721
102 Libya / Libya 0.681 0.709 0.732 0.752 0.756 0.716
103  Belize / Belize 0.648 0.662 0.677 0.692 0.700 0.706
104 Samoa / Samoa 0.598 0.619 0.645 0.677 0.693 0.704
105  Maldives / Maldivler   0.520 0.587 0.622 0.663 0.701
105 Uzbekistan / Özbekistan     0.594 0.626 0.664 0.701
107 Moldova (Republic of) / Moldova  0.652 0.594 0.597 0.648 0.672 0.699
108 Botswana / Botsvana 0.585 0.580 0.560 0.610 0.678 0.698
109 Gabon / Gabon 0.620 0.634 0.633 0.646 0.664 0.697
110 Paraguay / Paraguay 0.580 0.606 0.624 0.648 0.675 0.693
111 Egypt / Mısır 0.547 0.577 0.612 0.636 0.671 0.691
111 Turkmenistan / Türkmenistan         0.665 0.692
113  Indonesia / Endonezya 0.528 0.564 0.604 0.632 0.662 0.689
114 Palestine, State of / Devletin Filistin       0.656 0.669 0.684
115 Viet Nam / Viet Nam 0.477 0.531 0.576 0.618 0.655 0.683
116 Philippines / Filipinler 0.586 0.597 0.622 0.646 0.669 0.682
117 El Salvador / El Salvador 0.529 0.577 0.615 0.651 0.666 0.680
118 Bolivia (Plurinational State of) /

Bolivya (Çok uluslu devlet)

0.535 0.571 0.607 0.625 0.649 0.674
119 South Africa / Güney Afrika 0.621 0.653 0.629 0.609 0.638 0.666
120 Kyrgyzstan / Kırgızistan 0.615 0.562 0.593 0.613 0.632 0.664
121 Iraq / Irak 0.572 0.553 0.607 0.631 0.649 0.649
122  Cabo Verde / Cabo Verde     0.562 0.596 0.632 0.648
123 Morocco / Fas 0.458 0.489 0.530 0.575 0.612 0.647
124 Nicaragua / Nikaragua 0.495 0.524 0.570 0.597 0.620 0.645
125 Guatemala / Guatemala 0.478 0.507 0.546 0.570 0.609 0.640
125 Namibia / Namibya 0.578 0.587 0.556 0.570 0.612 0.640
127 Guyana / Guyana 0.541 0.582 0.606 0.622 0.624 0.638
127 Micronesia (Federated States of) /

Mikronezya (Federe Devletleri)

    0.604 0.622 0.638 0.638
129 Tajikistan / Tacikistan 0.616 0.539 0.535 0.579 0.608 0.627
130 Honduras / Honduras 0.507 0.530 0.557 0.583 0.611 0.625
131 India / Hindistan 0.428 0.460 0.494 0.536 0.580 0.624
132 Bhutan / Butan         0.572 0.607
133 Timor-Leste / Timor-Leste     0.470 0.511 0.607 0.606
134 Vanuatu / Vanuatu       0.572 0.591 0.597
135 Congo / Kongo 0.521 0.493 0.487 0.507 0.558 0.592
135 Equatorial Guinea / Ekvator Ginesi     0.527 0.569 0.580 0.592
137 Kiribati / Kiribati       0.576 0.585 0.588
138 Lao People's Democratic Republic /

Lao Halkı'nın Demokratik Cumhuriyeti

0.397 0.425 0.463 0.503 0.542 0.586
139 Bangladesh / Bangladeş 0.386 0.423 0.468 0.506 0.545 0.579
139 Ghana / Gana 0.455 0.473 0.485 0.510 0.554 0.579
139 Zambia / Zambiya 0.398 0.405 0.424 0.479 0.543 0.579
142 Sao Tome and Principe /

Sao Tome ve Principe

0.454 0.471 0.497 0.521 0.546 0.574
143 Cambodia / Kamboçya 0.357 0.379 0.412 0.483 0.533 0.563
144 Nepal / Nepal 0.378 0.410 0.446 0.476 0.529 0.558
145 Myanmar / Myanmar 0.353 0.393 0.427 0.474 0.526 0.556
146  Kenya / Kenya 0.473 0.459 0.447 0.483 0.530 0.555
147 Pakistan / Pakistan 0.404 0.429 0.450 0.501 0.525 0.550
148 Swaziland / Svaziland 0.548 0.543 0.506 0.502 0.526 0.541
149 Syrian Arab Republic /

Suriye Arap Cumhuriyeti

0.556 0.577 0.589 0.636 0.646 0.536
150 Angola / Angola     0.391 0.439 0.495 0.533
151 Tanzania (United Republic of) /

Tanzanya (Birleşik Cumhuriyeti)

0.370 0.368 0.391 0.446 0.498 0.531
152 Nigeria / Nijerya       0.466 0.500 0.527
153 Cameroon / Kamerun 0.444 0.436 0.437 0.456 0.486 0.518
154 Papua New Guinea / Papua Yeni Gine 0.360 0.398 0.422 0.454 0.494 0.516
154 Zimbabwe / Zimbabve 0.499 0.465 0.427 0.408 0.452 0.516
156 Solomon Islands / Solomon Adaları     0.442 0.470 0.497 0.515
157 Mauritania / Moritanya 0.378 0.422 0.444 0.466 0.487 0.513
158 Madagascar / Madagaskar     0.456 0.478 0.504 0.512
159  Rwanda / Ruanda 0.244 0.230 0.332 0.404 0.464 0.498
160 Comoros / Komorlar       0.451 0.479 0.498
160 Lesotho / Lesotho 0.493 0.483 0.443 0.437 0.469 0.497
162 Senegal / Senegal 0.367 0.371 0.381 0.422 0.455 0.494
163 Haiti / Haiti 0.408 0.417 0.443 0.455 0.470 0.493
163 Uganda / Uganda 0.309 0.320 0.396 0.434 0.477 0.493
165  Sudan / Sudan 0.331 0.365 0.399 0.430 0.463 0.490
166 Togo / Togo 0.404 0.408 0.426 0.436 0.457 0.487
167 Benin / Benin 0.345 0.371 0.395 0.434 0.454 0.485
168 Yemen / Yemen 0.405 0.421 0.444 0.475 0.493 0.482
169 Afghanistan / Afganistan 0.295 0.324 0.340 0.405 0.454 0.479
170 Malawi / Malawi 0.325 0.380 0.387 0.377 0.444 0.476
171 Côte d'Ivoire / Fildişi Sahili 0.389 0.388 0.395 0.413 0.441 0.474
172 Djibouti / Cibuti   0.353 0.363 0.405 0.451 0.473
173 Gambia / Gambiya 0.330 0.351 0.384 0.415 0.441 0.452
174 Ethiopia / Etiyopya     0.283 0.346 0.411 0.448
175 Mali / Mali 0.222 0.252 0.297 0.350 0.404 0.442
176 Congo (Democratic Republic of the) /

Kongo Demokratik Cumhuriyeti

0.356 0.331 0.331 0.364 0.398 0.435
177  Liberia / Liberya     0.386 0.377 0.406 0.427
178  Guinea-Bissau / Gine-Bissau       0.388 0.410 0.424
179  Eritrea / Eritre       0.405 0.405 0.420
179  Sierra Leone / Sierra Leone 0.272 0.269 0.302 0.348 0.392 0.420
181 Mozambique / Mozambik 0.209 0.230 0.298 0.353 0.397 0.418
181 South Sudan / Güney Sudan         0.429 0.418
183 Guinea / Gine 0.271 0.290 0.322 0.356 0.385 0.414
184 Burundi / Burundi 0.270 0.266 0.268 0.290 0.385 0.404
185 Burkina Faso / Burkina Faso       0.325 0.377 0.402
186 Chad / Çad     0.300 0.303 0.370 0.396
187 Niger / Nijer 0.212 0.231 0.255 0.286 0.323 0.353
188 Central African Republic /

Orta Afrika Cumhuriyeti

0.320 0.307 0.314 0.323 0.361 0.352

2013 Raporu[değiştir | kaynağı değiştir]

2006 Raporu[değiştir | kaynağı değiştir]

İnsani Gelişim Endeksi'nin detaylı haritası (2004)
  0.950 ve üstü
  0.900–0.949
  0.850–0.899
  0.800–0.849
  0.750–0.799
  0.700–0.749
  0.650–0.699
  0.600–0.649
  0.550–0.599
  0.500–0.549
  0.450–0.499
  0.400–0.449
  0.350–0.399
  0.300–0.349
  0.300'dan aşağısı
  N/A

2006 raporu Güney Afrika Cumhuriyeti'nin Cape Town şehrinde 9 Kasım 2006 tarihinde açıklandı. Odak noktası güç, fakirlik ve uluslararası su krizi üzerineydi. Kullanılan verilerin büyük bir çoğunluğu 2004 ve öncesine de dayanıyordu, bu vesdil ile 2004'deki rapora benziyordu. Birleşmiş Milletler'e üye ülkeler arasında gerekli istatistikleri veremeyen bazı ülkeler de mevcuttu.

Rapor İnsani Gelişim Göstergesi bazı ilerlemelerin gerçekleşmediğini de ortaya koydu. Bazı gelişmiş ülkeler daha da fazla ilerleme gösterirken, gelişmekte olan ülkeler de gerileme içerisindeydi. Sahara altındaki Afrika'da ve Güney Asya'da önemli bir Beşeri Kalkınmışlık inişi mevcuttu. Diğer gelişmekte olan ülkeler ise az ya da hiç gelişme gösteremediler.

0.5 altındaki bir istatistik, az gelişmiş bir ülkeyi temsil ediyor ve 31 ülkeden 29'u Afrika'da bulunuyor. (Diğer iki ülke de Haiti ve Yemen) En aşağıdaki on ülkenin tamamı Afrika'dadır. Sahara altı ülkeler arasında, Ekvator Gine'si ve Güney Afrika 120 ve 121'inci olmuşlardır. (İkisi de 0.653 ortalamadadırlar)

0.8 üzerindeki bir istatistik de çok gelişmiş bir ülkeyi temsil eder. Bu tüm gelişmiş ülkeleri temsil eder. Bunlar ise Kuzey Amerika, Avrupa, Okyanusya, ve Doğu Asya'nın yanı sıra; gelişmekte olan ülkeler de Batı Avrupa, Güney Amerika, Güneydoğu Asya, Karayipler ve petrol zengini olan Arap Yarımadası'ndadır.

2010 Raporu[değiştir | kaynağı değiştir]

2009 Raporu[değiştir | kaynağı değiştir]

Raporda, vasıfsız göçmenlere erişim ve daha iyi muamele öngören politikaların geliştirilmesi çağrısında bulunulurken, göçten en büyük kazanımları elde edebilecek kesimlerin en yoksullar ve vasıfsız işçiler olduğu, ancak aynı grupların, göçün önündeki hukuki, finansal ve toplumsal engellerin de en büyükleriyle karşılaştığı kaydediliyor.[2]

[3]

Türkiye'nin durumu[değiştir | kaynağı değiştir]

Türkiye, 2011 İnsani Gelişim Raporu'na göre Orta İnsani Gelişim sınırının hemen üzerinde Yüksek İnsani Gelişim kategorisindedir. 187 ülke arasında 92. sırada bulunmaktadır. 1980'de Türkiye 65. sırada idi, ancak 2011'de listede bulunan 86 ülke 1980'deki sıralamada yer alamamakta idi. Bu ülkeler de dahil edilerek bakıldığında Türkiye 1980 yılında 105. sırada iken, 2011'de 92. sırada yer almıştır. Ayrıca 2001 yılı göstergelerine göre Türkiye'de, bazı illerin sıralaması;

  1. Kocaeli 0.834
  2. Yalova 0.812
  3. İstanbul 0.810
  4. Mersin 0.808
  5. Bursa 0.796
  6. İzmir 0.795

şeklindedir.

İGY'ye göre en düşük gelişmişlik düzeyine sahip iller Doğu ve Güneydoğu Anadolu illeridir.[4]

Ayrıca bakınız[değiştir | kaynağı değiştir]

Dış bağlantılar[değiştir | kaynağı değiştir]

Kaynakça[değiştir | kaynağı değiştir]