Güney Azerice
| Güney Azerice | |
|---|---|
| آذربایجان دیلی, آذربایجانجا | |
| Bölge | Güney Azerbaycan |
| Etnisite | Güney Azerbaycanlılar |
| Konuşan sayısı | 13,813,750-21,985,000 (2016-2026)[1][2] |
| Dil ailesi | |
| Yazı sistemi | Arap alfabesi (çoğunlukla) Latin alfabesi |
| Dil kodları | |
| ISO 639-2 | azb |
| ISO 639-3 | azb |
Güney Azerice, Güney Azerbaycanca, Güney Azerbaycan Türkçesi veya İran Türkçesi (آذربایجان دیلی, Azərbaycan dili; آذربایجانجا, Azərbaycanca; تۆرکجه, Türkcə), Türk dillerinin Oğuz koluna bağlı, ağırlıklı olarak İran'ın Azerbaycan bölgesinde yaşayan Güney Azerbaycanlılar tarafından kullanılan bir değişke.[4] Değişke, Azerbaycanca makrodilinin bir üyesi olarak ele alınır.[5] İran'da konuşurları tarafından Türkçe olarak adlandırılır.
Azerbaycan Cumhuriyeti'nde kullanılan ve standart Azericenin (Bakü ağzı) temel aldığı Kuzey Azerice ile Güney Azerice arasında çeşitli farklar mevcuttur. Güney Azerice için Tebriz'de konuşulan lehçe norm oluşturmaktadır.[6] Azericenin kuzey ve güney lehçeleri arasındaki farklar dilbilgisel, sessel veya anlamsal olabilir. Ayrıca Güney Azerice, Fars-Arap alfabesini baz alan bir yazı ile yazılmaktadır.
Güney Azerice, "tükenme tehlikesi altında olmayan " grubunda sınıflandırılmıştır.[7]
Sınıflandırma
[değiştir | kaynağı değiştir]Glottolog'a göre Güney Azerbaycanca, Kuzey Azerbaycanca ile birlikte "Modern Azerbaycanca" (Modern Azeric) grubunda yer alır ve bu grup İran'da konuşulmuş ölü Salçukçayla Orta Oğuz dilleri içerisinde sınıflandırılır. Bu bağlamda Oğuz, dolayısıyla da Şaz Türkçesi ve Türkî dillerin içerisinde bulunur.[7] Azerbaycanca ve ilgili değişkeleri Batı Oğuz dilleri altında sınıflandıran kaynaklar da mevcuttur.[8]
Glottolog; Güney Azerbaycanca lehçelerini Afşar, Aynallu, Baharlı, Bayat, Dergez, Gelugah, Kars, Kerkük, Lütfabad, Mukaddem, Nafar, Pişagçi, Kaçar, Karagözlü, Şahseven, Sungur, Tebriz ve Zencan olarak belirtir.[7]
Coğrafi dağılım ve nüfus
[değiştir | kaynağı değiştir]Ethnologue'a göre dünyada toplam 16.913.280 Güney Azerice (Güney Azerbaycancası) konuşuru bulunmakta olup, bu bireylerin (2010 verilerine göre) yaklaşık 15,5 milyonu İran'da yaşamaktadır. Etnik açıdan İran Azerbaycanlı nüfusu ise yaklaşık 19 milyon kişidir. Güney Azerbaycanlıları Farsça da kullanmaktadır. Güney Azerice İran'ın kuzeybatı bölgelerinde Ermeni ve Farslar tarafından ikinci dil olarak kullanımı da bildirilmiştir.[5]
Dilbilgisi
[değiştir | kaynağı değiştir]![[icon]](http://tr.wikipedia.org/wiki/Dosya:Wiki_letter_w_cropped.svg){kind=small} | Bu alt başlığın genişletilmesi gerekiyor. Sayfayı düzenleyerek yardımcı olabilirsiniz. |
Güney Azerice, Farsçadan ödünçleme son ekler de ihtiva eder. Bu son ekler arasında -baz (uğraş belirtici; örn. gumarbaz), ‑saz (yapıcı, tamir edici; örn. sahatsaz), ‑dar (sahipleştirici; örn. puldar) gibi örnekler yer alır. Ön ek olarak yerli ‑sIz ve ‑lI son ekleri ile aynı işlevde kullanılan ba‑ (ismi sıfatlaştırır; örn. baədəb) ve bi- (olumsuzluk eki; örn. bisavad) yapılarını da içerir.[9]
Fonoloji
[değiştir | kaynağı değiştir]Ünlüler
[değiştir | kaynağı değiştir]| Ünlü (IPA) | Örnek | Çeviri |
|---|---|---|
| ɑ | ɑl | Al! |
| æ | æl | El |
| e | el | Halk, ulus |
| y | dyzmɑx | Düzenlemek |
| œ | dœzmɑx | Beklemek |
| i | sinmɑx | Mutlu/memnun olmak |
| ɯ | sɯnmɑx | Kırık olmak |
| o | ojmɑx | Ovmak |
| u | ujmɑx | Bakmak |
Tebriz'de konuşulan Azerice ağzında 9 ünlü tespit edilmiştir. Bu ağızda Türkçedekine benzer bir ünlü uyumu vardır. Örneğin [diʃ-lær] (diş-ler) ve [ɑlmɑ-lɑr] (elma-lar) örneklerinde yer aldığı üzere Türkçeye paralel -ler/-lar çoğul ekleri kelime kökünde kalın veya ince ünlülerin bulunmasına göre şekil almaktadır. Buna karşın diğer Azeri ağızları ve Türkçede gözlemlenmeyen, açık hecelerde yuvarlak ünlü uyumunun var olmaması ve eklerin [e] sesine dönüşmesi Tebriz ağzında tespit edilmiştir. Örneğin normalde [ɑɣɯz] (ağız), [ɑɣz-ɯn] (ağzın) olarak çekimlenirken, bu değişkede [ɑɣɯz] (ağız), [ɑɣz-e] (ağze) olarak çekimlenmektedir.[10]
Bir ünlü ve bir ünsüzden oluşan hecelerin silinmesi ve önce gelen ünlünün uzatılması Tebriz Azericesinin bir özelliğidir. Örneğin "Geliyorum" anlamına gelen [ɟ͡ʝæliɾæm] ifadesi bu ağızda [ɟ͡ʝæːɾæm]'e dönüşür. Türkiye Türkçesinde yer alan Halil isminin Tebriz muadili olan [xælil] kelimesi de [xæːl] olarak telaffuz edilir.[10]
Yazı
[değiştir | kaynağı değiştir]Güney Azericenin yazımı için belirlenmiş bir standart bulunmamakla birlikte, değişke genellikle basılı kaynaklarda Fars-Arap harfli bir yazı sistemi ile kullanılmaktadır. Buna karşın Latin harflerini esas alan İngiliz, Kuzey Türk veya Türk alfabeleri bilgisayar merkezli iletişimde (örneğin mesajlaşmada) kullanılır.[10]
Metin örneği
[değiştir | kaynağı değiştir]Aşağıda, Ezop'un Kuzey Rüzgarı ile Güneş öyküsünün (Ezop Masalları PE 46) fonetik transkripsiyonu ve Arap harfli Azerice çevirisi verilmiştir.[6]
ʃumɑl jelinæn d͡ʒyn bæhs eliɾdilæɾ t͡ʃi hɑnsi dɑhɑ d͡ʒyʒlydi t͡ʃiozæmɑn biɾ isti æbɑjæ byɾynmyʃ musɑfiɾ oɾdɑn d͡ʒet͡siɾdi belæ ɑnlɑʃdɯlɑɾ t͡ʃi hæɾ hɑnsi ævvældæ bɑʃɑɾdi musɑfiɾin æbɑsɯn t͡sɯxɑɾdɑ | obiɾsindæn dɑhɑ d͡ʒyʒlydi o zæmɑn ʃumɑl jeli bɑʃɑrdɯxd͡zɑ æsmɑɣɑ bɑʃlɑdi ɑmmɑ hæɾnæɡædɾ ɑɾtɯx æsdɯxd͡zɑ | musɑfiɾdæ æbɑsɯn dœɾɑsinæ byɾd͡ʒælirdi sonundɑ ʃumɑl jeli æsmɑɣi bɯrɑxdi sorɑ d͡ʒyn isti ʃæfæxlænmɑɣɑ bɑʃlɑdi | væ bilɑfɑsilæ musɑfiɾ æbɑsɯni t͡sɯxɑɾtdi væ ʃumɑl jeli mæd͡zbuɾ oldi etiɾɑf elijæ t͡ʃi | d͡ʒyn it͡ʃisinin ɑrɑsɯndɑ dɑhɑ d͡ʒyʒlydi |
شیمال ینلین گون بحث انیدیلر کی هانسی داها گوجلودور. کی او زمان ببر ایستی عبایهبوروموش موسافیر اوردان کنچبردی. بتله انلاشدیلار کی هرهاتسی اوولده باشاردی موسافیرین عباسین چیخارتدا اوبریسیندن داها گوجلودور. او زمان شیمال یتلی باشاردیقجا اساغا باشلادی. اما هرنقدر آرتیقموسافبده عباسین دوره سینه برگلبردی. سونوندا شیمال یتلی ااماغی براحدی. سونرا گون ایستی شفقالماغا باشلادی و پلافاصله موسا اف اللیه کی گون ایکیسینین آراسیندا داها گوجلودوراسدهعباسینی چیخارتدی. و شیمال یتلی میور اولدی |
Kaynakça
[değiştir | kaynağı değiştir]- ↑ "Azerbaijani, South language resources". Joshua Project. 2026. 11 Aralık 2025 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 7 Mart 2026.
- ↑ "Azerbaijani, South". Ethnologue. 5 Haziran 2019 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 2 Şubat 2020.
- ↑ Katzner, Kenneth (2002). Languages of the World(Third ed.). Routledge. ISBN 978-0-415-25004-7.
- ↑ "Azerbaijani, South". Ethnologue (İngilizce). 7 Mart 2013 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 9 Kasım 2020.
- 1 2 "Azerbaijani, South | Ethnologue". web.archive.org. 10 Mart 2015. 10 Mart 2015 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 9 Kasım 2020.
- 1 2 Mokari, Payam Ghaffarvand; Werner, Stefan (Ağustos 2017). "Azerbaijani". Journal of the International Phonetic Association (İngilizce). 47 (2): 207-212. doi:10.1017/S0025100317000184. ISSN 0025-1003.
- 1 2 3 "Glottolog 4.3 - South Azerbaijani". glottolog.org. 14 Şubat 2016 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 9 Kasım 2020.
- ↑ Johanson, Lars; Johanson, Éva Ágnes Csató (29 Nisan 2015). The Turkic Languages (İngilizce). Routledge. ISBN 978-1-136-82527-9. 25 Temmuz 2020 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 25 Temmuz 2020.
- ↑ "AfBo: A world-wide survey of affix borrowing -". afbo.info. 23 Aralık 2016 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 9 Kasım 2020.
- 1 2 3 4 "Tabrizi Azeri" (PDF). Farzad Karimzad, Ryan K. Shosted, Pegah Peymani. Yaz 2015.[ölü/kırık bağlantı]
Dış bağlantılar
[değiştir | kaynağı değiştir]