Güney Azerice

Vikipedi, özgür ansiklopedi
Güney Azerice
آذربایجان دیلی‎, آذربایجانجا
Bölge İran Azerbaycanı
Etnisite İran Azerileri
Konuşan sayısı 16,9 milyon  (2010-2015)[1]
Dil ailesi
Türk dilleri[2]
Yazı sistemi Arap alfabesi (çoğunlukla)
Latin alfabesi
Dil kodları
ISO 639-2 azb
ISO 639-3 azb

Güney Azerbaycanca, Güney Azerbaycan Türkçesi, Güney Azerice veya İran Azericesi (آذربایجان دیلی‎, Azərbaycan dili; آذربایجانجا‎, Azərbaycanca; تورکجه, Türkcə), Türk dillerinin Oğuz koluna bağlı, ağırlıklı olarak İran'ın Azerbaycan bölgesinde yaşayan İran Azerileri tarafından kullanılan bir değişke.[3] Değişke, Azerice makrodilinin bir üyesi olarak ele alınır.[4] İran’da konuşurları tarafından Türkçe olarak adlandırılır.

Azerbaycan Cumhuriyeti'nde kullanılan ve standart Azericenin (Bakü ağzı) temel aldığı Kuzey Azerice ile Güney Azerice arasında çeşitli farklar mevcuttur. Güney Azerice için Tebriz'de konuşulan lehçe norm oluşturmaktadır.[5] Azericenin kuzey ve güney lehçeleri arasındaki farklar dilbilgisel, sessel veya anlamsal olabilir. Ayrıca Güney Azerice, Fars-Arap alfabesini baz alan bir yazı ile yazılmaktadır.

Güney Azerice, "tükenme tehlikesi altında olmayan " grubunda sınıflandırılmıştır.[6]

Sınıflandırma[değiştir | kaynağı değiştir]

Glottolog'a göre Güney Azerice, Kuzey Azerice ile birlikte "Modern Azerî" (Modern Azeric) grubunda yer alır ve bu grup İran'da konuşulmuş ölü Salçukçayla Orta Oğuz dilleri içerisinde sınıflandırılır. Bu bağlamda Oğuz, dolayısıyla da Şaz Türkçesi ve Türkî dillerin içerisinde bulunur.[6] Azerice ve ilgili değişkeleri Batı Oğuz dilleri altında sınıflandıran kaynaklar da mevcuttur.[7]

Glottolog; Güney Azerice lehçelerini Afşar, Aynallu, Baharlı, Bayat, Dergez, Gelugah, Kars, Kerkük, Lütfabad, Mukaddem, Nafar, Pişagçi, Kaçar, Karagözlü, Şahseven, Sungur, Tebriz ve Zencan olarak belirtir.[6]

Coğrafi dağılım ve nüfus[değiştir | kaynağı değiştir]

Ethnologue'a göre dünyada toplam 16.913.280 Güney Azericesi konuşuru bulunmakta olup, bu bireylerin (2010 verilerine göre) yaklaşık 15,5 milyonu İran'da yaşamaktadır. Etnik açıdan İran Azeri nüfusu ise yaklaşık 19 milyon kişidir. Güney Azerileri Farsça da kullanmaktadır. Güney Azericenin İran'ın kuzeybatı bölgelerinde Ermeni ve Farslar tarafından ikinci dil olarak kullanımı da bildirilmiştir.[4]

Dilbilgisi[değiştir | kaynağı değiştir]

Güney Azerice, Farsçadan ödünçleme son ekler de ihtiva eder. Bu son ekler arasında -baz (uğraş belirtici; örn. gumarbaz), ‑saz (yapıcı, tamir edici; örn. sahatsaz), ‑dar (sahipleştirici; örn. puldar) gibi örnekler yer alır. Ön ek olarak yerli ‑sIz ve ‑lI son ekleri ile aynı işlevde kullanılan ba‑ (ismi sıfatlaştırır; örn. baädäb) ve bi- (olumsuzluk eki; örn. bisavad) yapılarını da içerir.[8]

Fonoloji[değiştir | kaynağı değiştir]

Ünlüler[değiştir | kaynağı değiştir]

Tebriz Azericesinde yer alan ünlüler[9]
Ünlü (IPA) Örnek Çeviri
ɑ ɑl Al!
æ æl El
e el Halk, ulus
y dyzmɑx Düzenlemek
œ dœzmɑx Beklemek
i sinmɑx Mutlu/memnun olmak
ɯ sɯnmɑx Kırık olmak
o ojmɑx Ovmak
u ujmɑx Bakmak

Tebriz'de konuşulan Azerice ağzında 9 ünlü tespit edilmiştir. Bu ağızda Türkçedekine benzer bir ünlü uyumu vardır. Örneğin [diʃ-lær] (diş-ler) ve [ɑlmɑ-lɑr] (elma-lar) örneklerinde yer aldığı üzere Türkçeye paralel -ler/-lar çoğul ekleri kelime kökünde kalın veya ince ünlülerin bulunmasına göre şekil almaktadır. Buna karşın diğer Azeri ağızları ve Türkçede gözlemlenmeyen, açık hecelerde yuvarlak ünlü uyumunun var olmaması ve eklerin [e] sesine dönüşmesi Tebriz ağzında tespit edilmiştir. Örneğin normalde [ɑɣɯz] (ağız), [ɑɣz-ɯn] (ağzın) olarak çekimlenirken, bu değişkede [ɑɣɯz] (ağız), [ɑɣz-e] (ağze) olarak çekimlenmektedir.[9]

Bir ünlü ve bir ünsüzden oluşan hecelerin silinmesi ve önce gelen ünlünün uzatılması Tebriz Azericesinin bir özelliğidir. Örneğin "Geliyorum" anlamına gelen [ɟ͡ʝæliɾæm] ifadesi bu ağızda [ɟ͡ʝæːɾæm]'e dönüşür. Türkiye Türkçesinde yer alan Halil isminin Tebriz muadili olan [xælil] kelimesi de [xæːl] olarak telaffuz edilir.[9]

Yazı[değiştir | kaynağı değiştir]

Güney Azericenin yazımı için belirlenmiş bir standart bulunmamakla birlikte, değişke genellikle basılı kaynaklarda Fars-Arap harfli bir yazı sistemi ile kullanılmaktadır. Buna karşın Latin harflerini esas alan İngiliz, Kuzey Azeri veya Türk alfabeleri bilgisayar merkezli iletişimde (örneğin mesajlaşmada) kullanılır.[9]

Metin örneği[değiştir | kaynağı değiştir]

Aşağıda, Ezop'un Kuzey Rüzgarı ile Güneş öyküsünün (Ezop Masalları PE 46) fonetik transkripsiyonu ve Arap harfli Azerice çevirisi verilmiştir.[10]

ʃumɑl jelinæn d͡ʒyn bæhs eliɾdilæɾ t͡ʃi hɑnsi dɑhɑ d͡ʒyʒlydi t͡ʃiozæmɑn biɾ isti æbɑjæ byɾynmyʃ musɑfiɾ oɾdɑn d͡ʒet͡siɾdi belæ ɑnlɑʃdɯlɑɾ t͡ʃi hæɾ hɑnsi ævvældæ bɑʃɑɾdi musɑfiɾin æbɑsɯn t͡sɯxɑɾdɑ | obiɾsindæn dɑhɑ d͡ʒyʒlydi o zæmɑn ʃumɑl jeli bɑʃɑrdɯxd͡zɑ æsmɑɣɑ bɑʃlɑdi ɑmmɑ hæɾnæɡædɾ ɑɾtɯx æsdɯxd͡zɑ | musɑfiɾdæ æbɑsɯn dœɾɑsinæ byɾd͡ʒælirdi sonundɑ ʃumɑl jeli æsmɑɣi bɯrɑxdi sorɑ d͡ʒyn isti ʃæfæxlænmɑɣɑ bɑʃlɑdi | væ bilɑfɑsilæ musɑfiɾ æbɑsɯni t͡sɯxɑɾtdi væ ʃumɑl jeli mæd͡zbuɾ oldi etiɾɑf elijæ t͡ʃi | d͡ʒyn it͡ʃisinin ɑrɑsɯndɑ dɑhɑ d͡ʒyʒlydi

شیمال ینلین گون بحث انیدیلر کی هانسی داها گوجلودور. کی او زمان ببر ایستی عبایهبوروموش موسافیر اوردان کنچبردی. بتله انلاشدیلار کی هرهاتسی اوولده باشاردی موسافیرین عباسین چیخارتدا اوبریسیندن داها گوجلودور. او زمان شیمال یتلی باشاردیقجا اساغا باشلادی. اما هرنقدر آرتیقموسافبده عباسین دوره سینه برگلبردی. سونوندا شیمال یتلی ااماغی براحدی. سونرا گون ایستی شفقالماغا باشلادی و پلافاصله موسا اف اللیه کی گون ایکیسینین آراسیندا داها گوجلودوراسدهعباسینی چیخارتدی. و شیمال یتلی میور اولدی

Kaynakça[değiştir | kaynağı değiştir]

  1. ^ "Azerbaijani, South". Ethnologue. 16 Haziran 2016 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 17 Haziran 2016.  17 Haziran 2016 tarihinde kaynağından arşivlendi.
  2. ^ Katzner, Kenneth (2002). Languages of the World(Third ed.). Routledge. ISBN 978-0-415-25004-7.
  3. ^ "Azerbaijani, South". Ethnologue (İngilizce). 7 Mart 2013 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 9 Kasım 2020. 
  4. ^ a b "Azerbaijani, South | Ethnologue". web.archive.org. 10 Mart 2015. 10 Mart 2015 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 9 Kasım 2020. 
  5. ^ Mokari, Payam Ghaffarvand; Werner, Stefan (2017/08). "Azerbaijani". Journal of the International Phonetic Association (İngilizce). 47 (2): 207-212. doi:10.1017/S0025100317000184. ISSN 0025-1003. 6 Temmuz 2020 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 9 Kasım 2020.  Tarih değerini gözden geçirin: |tarih= (yardım)
  6. ^ a b c "Glottolog 4.3 - South Azerbaijani". glottolog.org. 14 Şubat 2016 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 9 Kasım 2020. 
  7. ^ Johanson, Lars; Johanson, Éva Ágnes Csató (29 Nisan 2015). The Turkic Languages (İngilizce). Routledge. ISBN 978-1-136-82527-9. 25 Temmuz 2020 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 25 Temmuz 2020. 
  8. ^ "AfBo: A world-wide survey of affix borrowing -". afbo.info. 23 Aralık 2016 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 9 Kasım 2020. 
  9. ^ a b c d "Tabrizi Azeri" (PDF). Farzad Karimzad, Ryan K. Shosted, Pegah Peymani. Yaz 2015. [ölü/kırık bağlantı]
  10. ^ Mokari, Payam Ghaffarvand; Werner, Stefan (2017/08). "Azerbaijani". Journal of the International Phonetic Association (İngilizce). 47 (2): 207-212. doi:10.1017/S0025100317000184. ISSN 0025-1003.  Tarih değerini gözden geçirin: |tarih= (yardım)

Dış bağlantılar[değiştir | kaynağı değiştir]

Vikipedi