Fiyat endeks formülleri listesi

Vikipedi, özgür ansiklopedi
Atla: kullan, ara

Fiyat endeks sayılarını hesaplamak için birçok sayıda (belki de birkaç yüz tane) değişik formül bulunmaktadır. Bu değişik fiyat endeks sayıları için formullerin hepsi veri olarak fiyatlar ve miktarları kullanmaktadırlar. Ancak bu aynı verileri değişik olarak birleştirmektedirler. Genel olarak bir fiyat endeksi, temel (baz) dönem fiyatlarinin (p_0), diğer zaman dönemleri fiyatlarinin (p_t), temel (baz) dönem miktarlarının (q_0) ve diğer dönem miktarlarinin (q_t) değişik bileşimlerinin toplamı özet halinde bulmaktadır. Değişik fiyat endeksleri formülleri sınıflandırılırken ilk sınıflama (fiyatla miktar çarpımı olan) harcamaları esas alan endeksler ve fiyat relatiflerinin (yani p_t/p_0 nin) ağırlıklı ortalamasını esas alan formüller şeklinde yapılabilir.


Sabit bazlı endeksler[değiştir | kaynağı değiştir]

Laspeyres[değiştir | kaynağı değiştir]

P_L = \frac{\sum (p_{t}\cdot q_{0})}{\sum (p_{0}\cdot q_{0})}\times 100

Paasche[değiştir | kaynağı değiştir]

P_P = \frac{\sum (p_{t}\cdot q_{t})}{\sum (p_{0}\cdot q_{t})}\times 100

Ağırlıksız endeksler[değiştir | kaynağı değiştir]

Ağırlıksız fiyat endeksleri fiyatları yalnızca iki dönem için karşılaştırırlar. Bu türlü fiyat endekslerine "ilkel" sıfatı uygulanabilir çünkü ne miktar ne de harcama ağırlıklarını kullanırlar. Genellikle bu türlü ağırlıksız endeksler aynı mal veya hizmetin değişik kaynaklardan fiyatları bulunup daha genişçe kapsamlı bir fiyat endeksin hesaplanmasında kullanılabilecek bir ortalama fiyat bulmak için kullanılırlar.[1] Böylece endeks için ana veriler tek bir satıcıdan alınan veriye bağlı kalmaz. Bu halde ayni kalitede aynı mal için fiyatlar toplamı alındığı için ağırlık kullanmak gereği kalmaz.

Carli[değiştir | kaynağı değiştir]

1784de İtalyan iktisatçısı olan Carli tarafından geliştirilmiş bir formüldür. Bu formüle göre fiyat endeksi cari donem t ve temel (baz) dönemi 0 için her mal/hizmet için bulunan fiyat relatiflerinin aritmetik ortalaması olur:

P_C = \frac {1}{n} \sum (\frac {p_{t}}{p_0})\times 100

Dutot[değiştir | kaynağı değiştir]

Bu formül 1738de Fransız iktisatçısı olan Dutot tarafından geliştirilmiştir. Bu formüle göre fiyat endeksi cari dönem t 'de olan fiyatlar ortalamasının temel (baz) dönemi 0'deki fiyatlar ortalamasına oranıdır:

P_D = \frac {\frac{1}{n}\sum (p_{t})}{\frac{1}{n}\sum (p_{0})}\times 100
= \frac {\sum (p_{t})}{\sum (p_{0})}\times 100

Jevons[değiştir | kaynağı değiştir]

Bu formül 1863de İngiliz iktisatçısı olan Jevons tarafından önerilmiştir. Bu formule gore fiyat endeksi her bir mal/hizmet icin fiyat relatiflerinin geometrik ortalamasıdır. Tek bir mal için kullanılırsa bu bir sabit ikame elastikiyeti endeksi olarak da görülebilir; çünkü zaman dönemleri arasında mal ikamesi imkânını da kapsıyabilecek bir formuldur. [2]

P_J = \prod(\frac{p_{t}}{p_{0}})^{1/n}\times 100

Fiyat relatiflerinin harmonik ortalaması[değiştir | kaynağı değiştir]

Bu endeks 1865de Jevons ve 1887de Coggenshall tarafından ileri sürülmus olup (Carli endeksinde kuullanılan aritmetik ortalama yerine) endeksin harmonik ortalama ile hesaplanması şeklinde ortaya çıkartılır. [3]

P_{HR} = \frac {1}{\frac{1}{n} \sum (\frac {p_0}{p_t})}\times 100

Carruthers, Sellwood, Ward, Dalén endeksi[değiştir | kaynağı değiştir]

Bu fiyat endeksi Carli fiyat endeksi ile harmonik ortalamalar endeksinin bir geometrik ortalaması olarak bulunur. Fisher 1922de fiyat endeks sayılarını belirli kriterlere göre değerlendirmek için endeks sayı teorisini geliştirirken bu endeksin ve Jevons'un endeksinin en iyi ağırlıksız fiyat endeksi olduklarını iddia etmiştir. [4]

P_{CSWD} = \sqrt {P_C \cdot P_{HR}}

Harmonik ortalamaların oranı[değiştir | kaynağı değiştir]

"Harmonik ortalamalar" fiyat endeksi fiyatlarin t dönemi ile 0 dönemi harmonik ortalaması oranıdır. Dutot endeksi aritmetik ortalamalar kullanırken, bu endeks için harmonik ortalama kullanılır. [5]

P_{RH} = \frac {\sum \frac {n}{p_0}}{\sum \frac {n}{p_t}}\times 100

Sabit bazlı olmayan endeksler[değiştir | kaynağı değiştir]

Fisher'in ideal fiyat endeksi[değiştir | kaynağı değiştir]

Bu endeks Amerikan iktisatcısı Irving Fisher tarafından önerilmiştir ve Laspeyeres fiyat endeksi ve Paasche fiyat endeksinin geometrik ortalamasıdır:

P_F = \sqrt{P_P\cdot P_L}

İdeal sıfatı I.Fisher'in ortaya attığı endeks sayılar kriterlerine göre Laspeyesres ve Paasche endekslerinin aksaklıklarının, bu iki endeksin geometrik ortalamaları alınarak ortadan kaldırılabileceği önerisine özenle konulmuştur. Ancak bu ideal adı verilen endeksin sorunları tamamen ortadan kaldıramadığı iddia edilmektedir.


Notlar[değiştir | kaynağı değiştir]

  1. ^ PPI elkitabi, say.598.
  2. ^ PPI Elkitabı, say.596.
  3. ^ İhracat ve İthalat Elkitabı, Bölüm 20 say.8
  4. ^ Ihracat ve İthalat Elkitabı, Bölüm 20 say.8
  5. ^ PPI Elkitabi, say.600.

Referanslar[değiştir | kaynağı değiştir]