Fütürizm

Vikipedi, özgür ansiklopedi
Şuraya atla: kullan, ara
Fütürist Mimar Antonio Sant'elia'ın bir eseri
Umberto Boccioni, Kaupunki kohoaa, 1910.

Fütürizm, (veya öz Türkçe Gelecekcilik) 20. yüzyılın başlarında (ozellikle 1909 ile 1920 doneminde) genellikle İtalya'da ortaya çıkmış modern sanat ve sosyal gelişmeleri akımdır.

[Dosya:Umberto Boccioni, 1913, Dynamism of a Cyclist (Dinamismo di un ciclista), oil on canvas, 70 x 95 cm, Gianni Mattioli Collection, on long-term loan to the Peggy Guggenheim Collection, Venice.jpg|thumb|right|upright=1|Umberto Boccioni, Dinamismo di un ciclista (Bisikletcinin Dinamizmi), 1913, Peggy Guggenheim Koleksiyonu, Venedik]

Fütürizm akımına katılanlar her türlü sanat alanında, özellikle resim, heykel, seramik, grafik tasarım, įc mimarlık, sanayi ürünleri tasarımı, edebiyat, müzik, tiyatro, film, tekstil, moda, mimarlık ve hatta gastronomi sanat alanlarında, eserler vermişlerdir. Genel olarak fütürizm büyük bir İtalyan fenomeniydi. İtalyan futuristlerinin başında gelen sanatçılar Filippo Tommaso Marinetti, Umberto Boccioni, Carlo Carrà, Gino Severini, Giacomo Balla, Antonio Sant'Elia, Bruno Munarı, Benedetta Cappa and Luigi Russolo olaarak verilebilir. Fakat o dönemde, başta Rusya (Natalia Göncharova, Velimir Hlebnikov, İgor Severyanin, David Burliuk, Aleksei Kruenykh, Vladimir Mayakovski, Portekiz ( Almada Negreiro, İngiltere (vortisizm) gibi daha birçok ülkede de paralel sanat hareketleri ortaya çıkmıştır.

Bu akımın objektifleri geçmişteki estetik değerleri ve gelenekleri tümüyle ret etme, dünyanın geleceğinin modernlik olduğunu iddia etme, ülkelerin (özellikle İtalya'yı) geçmişin ağırlığından ayrilıp modernleştirmeleri ve özellikle şehirleşmiş medeniyet, makinalaşma ve sürat kavramlarının toplumsal hayata temel olmasıdır.[1]

Marinetti ve fütürizm manifestosu[değiştir | kaynağı değiştir]

İtalyan Fütüristler 1912'de Le Figaro idare binası önünde. Soldan sıra ile Russolo, Carrà, Marinetti, Boccioni ve Severini

Bu akımın öncüsü ve şefi İtalyan şair, romancı, oyun yazarı ve yayın yönetmeni Filippo Tommaso Marinetti'dir. Marinetti Fütürizm'in kurucusu olarak 'İ manifesti del futurismo veya Manifesto Futurisita (Futurizm Bildirisi)ni hazırlayıp yayımladı. Bu bildiri ilk defa 5 Şubat 1909'da İtalyanca "La Gazzetta dell'Emilia" gazetesinde ve sonra Fransızca'ya çevrilip 20 Şubat 1909'da Fransız günlük gazete olan Le Figaro'da yayımlandı.[2][3]

1909’da yayımlanan bu "Fütürizm Bildirisi"'nde, Marinetti fütüristlerin büyük bir hırsla eski olan herşeyden, özellikle siyasi ve artistik geleneklerden nefret ettiğini bildirdi. "Geçmişle hiç ilgimiz olmamasını istemekteyiz" diyerek geçmişi bütünüyle redettiğini belirtti. Fütüristler geçmişi özleyip geçmişi tekrarlama ve geçmişi taklit etme inançlarına tümüyle karşı durmaktaydılar. Fütüristler "müzeleri, kütüphanelerin yerle bir edip ahlakçılık, feminizm ve bütün yararcı korkaklıklarla savaşacağız" demekteydi. Fütüristlerin "Her ne kadar cesaret ve her ne kadar, bir deliliğe yaklaşır şeklilde, şiddet ihtiva etse bile orijinalliği her zaman tercih edeceklerini bildirdi. Fütürizme atıfla bildiri "Biz genç ve güçlüyüz" demekteydi. Fütüristler güzel sanatlar tarihçilerinin ve günümüz sanat kritiklerinin hiç bir işe yaramaz olduklarinı ve bunun için onlara hic önem verilmesi gerektiğini iddia etti. Güzel sanatlarda "iyiyi ve güzeli seçmek için" kullanılan "harmoni", "iyi şahsi yargılama ile yakışık olma" prensiplerine karşı isyan ettiklerini açıklayıp ve kendilerinden önce ortaya çıkartılan güzel sanatlar eserlerinin, bunların temalarının ve konularının bir tarafa atılmasını istemekteydi. Fütüristler bilimi ve teknolojiyi yükselmekte idiler. Marinetti Fütüristlerin sürat, gençlik ve şiddet'e hayran olduklarını ifade ederek modern otomobil, uçak ve sanayi şehrinin insanlığın doğaya karşı zaferini içerdiklerini iddia etti. Süratin üstünlüğünü iddia ederken Marinetti, bir yarış otomobilinin klasik antik Yunan şaheser heykeli olan Semadirek Kanatlı Zaferi heykelinden daha güzel olduğunu belirtti. Buna ek olarak da: "Mutlak içinde yaşıyoruz, çünkü "her yerde hazır ve nazır olan edebi sürati biz yarattık" demiştir. Fütüristler gayet koyu milliyetçiydiler ve aynı bildiride, "Biz dünyadaki gerçekten sağlıklı tek şeyi, yani savaşa ve ölüme götüren güzel düşünceleri yüceltiyoruz" sözleri, siyasal alanda o dönemde gelişen faşizmden yana bir tavrın da açık göstergesiydi.

Marinetti'nin bu ilk fütürist bildirisinden sonra Fütüristler (çok kere Marinetti'ye danışarak) değişik konularda bildiriler yazıp yayınlamaya devam ettiler ve öyle ki bildiri yazmak ve yayımlamak sanki Fütürizm akımının önemli ögesi haline geldi. Fütüristler resim, mimarlık, din, giyimkuşam ve hatta yiyecekler hakkında şahsi fikirlerini büyük laflarla açıklayıp bildiriler halinde ilan ettiler.[4]

İtalyan güzel sanatlarında fütürizm[değiştir | kaynağı değiştir]

Dosya:BallaArt.jpg
Giacomo Balla, Soyut Sürat + Ses, 1913–1914

Fütürizmi kurucusu olan bildiri sanatçıların takip edebilecekleri pozitif bir artistik program patikası ihtiva etmekteydi. Bu eksikliği kapatmak icin İtalyan Fütürist ressamlar ve Marinetti 1914'de "Fütürist Resim Icin Teknik Manifesto" adini verdikleri yeni bir bildiri yaratip ilan ettiler [5] Bu bildiride Futurist ressamlar kendilerini, resim ile doğrudan doğruya temsil edilen, "evrensel dinamizm" prensibine adadılar. Bu manifesto "evrensel dinamizm" prensibinin temelini şöyle bir örnekle açıklamaktadırlar. "Gerçekte bulunan nesneler birbirlerinden ve etraflarındanki çevrelerden ayrılmış değildiler ve resim bu birliği yansıtmalıdır. Bir resmin konusu olarak hareket halinde bir otobüs ve bunun içinde resim konunun esas aktoru olan bir kişi ve bu esas aktör kişi ile birlikte otobüs içinde 16 kişi bulunduğunu düşünelim. Ônce sadece otobüs içindeki kişilere dikkatimizi teksif edelim . Dikkatimiz teksif ettiğimiz kisiler icin dinamik duruma bakarsak her bir kişi tek sıra ile ve ayni zamanda birinci, ikinci ..... on altinci olabilir ama bu sira statik degildir ve dinamik bir durumda herbir kişi hareket edip sıra numarası değiştirebilir ve resim bu dinamik degisme olasigini ihtiva etmelidir. Bu dinamik ele alış da dinamik süreci tasvire yeterli değildir. Otobüs hareket halinde olduğu için yol kenarindaki evler arasından hareket, yani dinamik değişme halindedir. Evlerin kenarından geçerken sanki otobüsle birlikte harekete geçip sanki kendilerini fırlatıp otobüsle birleşirler. Bu dinamizm de resimde tasvir edilmelidir. "[5]

Fütürist ressamlar once kendilerine has temalar, konular ve stiller bulup kullanmakta yavaş davrandılar. 1910 ve 1911'de Giovanni Segantini ve takipçileri "bölücülük ('divisionism' veya 'kromoluminarzim') tekniği adı verilen bir teknik kullanarak ışık ve renkleri noktalar ve küçük yollu çizgiler ile bir saha yüzeyi içinde ifade etmeyi denediler.

Fakat bu teknik sonradan Paris'te yaşayan ve oradaki avangart kübizm akımı ile ilişkileri olan Gino Severini tarafından tenkit edildi. Gino Severini kullanılan "bölücülük" teknikleri, stili ve metodunun fütürist modernli prensiplerinin gerektirdiği gerçekteki enerji ve dinamizmi kapsayacak bir teknik ve teorik güçte olmadığını ve bu tekniklerinin fütürizmin gerektirdiği geleceğe doğru dinamik bir bakım olmayıp geriye bir bakis aletleri olduğunu iddia etti. Gino Severini resimde enerji ve dinamizmin kübizm akım için geliştirilen teknikler ile ifade edilebileceğini iddia etti. 1911'de Paris'e gidip kübizm düşünce ve tekniklerini yakından inceleyip gören fütürist İtalyan ressamlar de bu akımın bir resimde bulunmasi gerekli dinamik enerjiyi analiz edebileceğini ve dinamizmin böylece resim sanatı ile ifade edebileceğini kabul ettiler. Böylece "kübo-futurizm" adı verilen yeni bir fütürist resim verziyonu ortaya çıkartıldı.[6]

[[Dosya:Umberto Boccioni 001.jpg|thumb|250px|left|Umberto Boccioni, Şehir Yükselir tablosu için bir eskiz (1910) t]

İtalyan fütürist ressamlar çok kere modern şehir manazaralarını resimlerine geçirdiler. Carlo Carrà'nin hazırladığı Anarşist Galli'nin Cenaze Töreni (1910–11) adlı tablosu büyük bir tuval üzerine yapılmış olup ressamın 1904 kendisinin şahit olduğu olayları temsil etmektedir. Polisin gösterici halka hücum etmesi ve çıkan arbedeler gayet enerjik olarak diyagonal doğrular ve kırık düzeyler ile büyük bir enerji ile ifade edilmiştir.

Carlo Carra'nın "Tiyatro'dan Dönüş (1910-1911) adlı tablosunda ise bir "bölücülük" tekniği kullanmaktadır ve geceleyin sönük sokak lambaları ışığı altında tiyatrodan evlerine gidenler birbirinden ayrı ve yüzlerinin detayları görünmeyen figürlerden oluşmaktadır.


İ. Dünya Savaşı'nin başlangıcı İtalyan Fütürizm akımın sona erdiği gerçeğini sakladı. 1914'dün sonunda "Floransa Grubu" Fütürist akımdan formel olarak ayrıldıklarını ilan etmişlerdi. Boccioni askere alındıktan sonra tek bir savaş tablosu hazırlayıp sergiledi ama savaş sırasında 1916'da hayatını kaybetti. Gino Severini 'de askere gidip 1915'de gayet önemli savaş tabloları (örneğin Muharebe, Zırhlı Tren ve "Kızıl Haç Treni) hazırladı ama sonra Paris'e döndüğünde buradaki Fütüristlerin çoğunun kübizm akımına katılmış olduğunu gördü ve onlara katıldı. Diğer traftan savaştan sonra İtalyan ressamların çoğu da avangart modern sanat eğilimlerini geride bırakıp "Ritorno all'ordine (Eski Düzene Dönüş)" adı verilen geleneksel resim sanatına dönüşü kabul eden akıma katıldılar.

Marinetti savaş sonunda Fütürizm akımını yenileme gayretine gecti. Onun bu 1. Dünya Savaşı sonrası gayretlerine 1960li yıllar sanat tarihçileri "il Secondo Futurismo (İkinci Fütürizm)" adını vermişlerdir. "Giovanni Lista" adlı sanat tarihçisinin ortaya attığı bir teorik tarihsel analizde ise, Fütürizm akımı 10 yıllık bölümlere ayrılıp incelenmektedir. Birinci ön yıllık bölüme "Palastik Fütürizm"; 1920'li yıllardaki ikinci ön yıllık bölüme "Mekanik Sanat" ve 1930lu yıllardaki üçüncü ön yıllık bölümüne "Uçakresim (Aeropittura)" akımı adı verilmiştir.

Edebiyatta Fütürizm[değiştir | kaynağı değiştir]

Futurizm'in kurucusu Marinetti, Avrupa’da birçok yazarı etkiledi.

Rusya’da Velemir Hlebinikov ve Mayakovski futurizme yöneldi. Rus futuristler kendi bildirgelerini yayınladı. Puşkin, Tolstoy, Dostoyevski reddedildi. Şiirde sokak dilinin kullanılması istendi. 1917 Ekim devriminden sonra da futurizm akım güçlendi. Mayakovski’nin ölümüne kadar etkisini sürdürdü.

İtalya’daki futurizm akimina uyan ilk şiir antolojisini 1912’de yayımladı. Fütürizm faşizm ile özdeşleşti. Ve 1920’lerin ortalarına doğru etkisini yitirdi. Eserlerinde mantıklı cümleler kurmayı reddeden Fütüristlerin parolası, "sözcüklere özgürlük"tü. Ezra Pound, D. H. Lawrence ve Giovanni Papini de bu akımdan etkilenen yazarlardır.

Cubo-Fütürizm[değiştir | kaynağı değiştir]

1913 yılında itibaren Rusya'da Kübizm'e etki eden ve gelişteren, Rus Fütürizmi'nin temel okuludur.

Cubo-Fütürizm Kübizm'in formları ve Fütürizm'in dinamikliğini esas almıştır. Kazimir Malevich tarzı geliştiren kişidir ve bu tarzı 1912'de imzalanan fakat 1913 yılında yapıldığı bilinen "The Knife Grinder" isimli eserinde görülebilir. Fakat Kazimir Malevich Suprematizm olarak adlandırılan ve objektif olmayan bir tarz benimseyerek bu tarzı reddetmiştir.

Futurist mimarlik[değiştir | kaynağı değiştir]

[[Dosya:Casa Sant'Elia.jpg|thumb|Futurist Mimarliga ornek. Mimar Antonio Sant'Elia'nin bir eskizi]]

Italyan Futurist mimar Antonio Sant'Elia modernlik hakkinda mimarlik fikirlerini ve projelerini "La Citta Nuova (Yeni Sehir)" adli eserinde ortaya koydu. Fakat bu projeler hicbiri gerceklesmeden Sant'Elia I. Dunya Savasi sirasinda savasta oldu. Ama ortaya attigi fikirler kendoinde sonra yetisen mimarklar ve sanatkarlari gayet etkileyip onlar icin bir kilavuz oldu.

Sant'Elia'ya gore "sehir" futurist hayatin dinamizimin gerceklestip yansidigi bir arka ekrandir. "Sehir" kirsal alanalrin yerini almis heyacan verici modern dinamik hayatin oynandigi bir mizansen olmustur. Sant'Elia'nin ongordugu "sehir" ve suratle gelisen bir makina gibi idi. Bu "sehir" projesi icin hazirladigi eskizlerde Sant'Elia isigi ve gercek objelerin sekillerini sanki bunlarin birer heykel gibi olduklaraini vurgulamaktadir. Barok stili kavisler ve yapilari kalinca bir tabaka gibi susleyen sus unsurlari yapilarin duvalarindan kaldirilarak ve yapilarin esas formlarini olusturan cizgisel sekillerin o zamana kadar gorulmemis olarak en basite indirilmis bir sekilde aciga cikarilmasini ongormekte idi.Bu yeni "sehir"'de hayatin her acisi rasyonalize edilecek ve her yapi buyuk bir enerji santrali gibi merkezsel bir oge etrafinda toplanacakti. "Sehir" ve yapilari uzun zaman ortada kalmak icin kalici olarak insa edilmeyecektui ve her yeni nesil kendi goruslerine uygun yeni "sehir2 insa edeceklerdi. Boyklece mimarlik gecmisten kalmis yapi eserlerine bagli olmayip gelecege bakacakti.

Bu prensiplere uyan Italya'daki Futurist mimarlar kendilerine politik olarak yakin hissettikleri Fasist mimarlar ve politikacilar ile gercekte tezata dusmekte idiler. Italyan Fasistler ve Fasist mimarlar kendilerine mimarlik kilavuzu olmak uzere cok geriye bakmakta idiler ve Antik Roma Imparatorlugu'nun klasik estetigini benimsediklerini acikca ilan etmislardi. Buna ragmen Fasistlerin Italya'yi yonetimi sirasinda (yani 1920-1940 doneminde) demiryolu garlari, yolcu limani tesisleri ve postahaneler gibi bazi kamusal yapilar Futurist mimarlik prensiplerine uyacak skilde tasarlanip yapilmislardir. Bu Futuirist mimarlik uygulan yapilaradan gunumuze kalip hala kullanilanlar arasinda Angiola Mazzoni tarafindan tasarlanmis Trento Tren Gari ve Giovanni Michelucci ve Italo Gamberini'yi ihtiva eden ve Angiolo Mazzoni'yi danisman olarak icine alan "Gruppo Toscano (Toskana Grubu)" adli mimarlar grubu tarafindan tasarlanan Floransa'nin ana istasyonu olan "Santa Maria Novella Tren Gari" bulunmaktadir.

Futurist muzik[değiştir | kaynağı değiştir]

Tanınmış Fütürist Sanatçılar[değiştir | kaynağı değiştir]

Kaynakça[değiştir | kaynağı değiştir]

  1. ^ Phaidon Press Editörleri (Son basım: 1999). The 20th-Century Art Book, Londra: Phaidon Press, İŞBN:0714838500 (İngilizce)
  2. ^ Filippo Tommaso Marinetti, İ manifesti del futurismo, 20 Şubat, 2009 (İtalyanca)
  3. ^ Le Figaro, Le Futurisme, 1909/02/20 (Numéro 51). Gallica, Bibliothèque nationale de France
  4. ^ Şu makale Marinetti'nin I. Dünya Savaşı sırasında İtalyan dağcı birliklerinin Avusturya dağcı birliklerine karşı yüksek Alplerde yaptığı savaşlara ait bildirisinden başlayarak Marinetti'nin bildiri yayınlama düşkünlüğünü ele almaktadır. Daly, Selena (2013). "‘The Futurist mountains’: Filippo Tommaso Marinetti's experiences of mountain combat ın the First World War". Modern İtaly c.18 no.4 sayfa 323–338. doi:10.1080/13532944.2013.806289. İSSN 1353-2944. (İngilizce)
  5. ^ a b I Manifesti del futurismo, lanciati da Marinetti, et al, 1914.
  6. ^ Severini, G. (1995) The Life oMarinetti

Dis kaynaklar[değiştir | kaynağı değiştir]

  • White, John J. (1990), Literary Futurism: Aspects of the First Avant Garde, Oxford:Clarendon Press. (İngilizce)
  • Cardini, Karine ve Contarini, Silvia (ed.), (2002) Le futurisme et les avant-gardes littéraires et artistiques au début du Şablon:S-, Nantes:CRINI, ISBN 2-86939-179-X (Fransızca)
  • List, Giovanni (2008) Le Futurisme, une avant-garde radicale, Paris:Gallimard. (Fransızca)
  • Berghaus, Gunter, (2009) Futurism and the technological imagination, Rodopi, ISBN 978-9042027473. (İngilizce)
  • Chiancone-Schneider, Donatella (ed.) (2010) "Zukunftsmusik oder Schnee von gestern? Interdisziplinarität, Internationalität und Aktualität des Futurismus", Koln (Kongre tebligleri) (Almanca)(İngilizce)

Dış bağlantılar[değiştir | kaynağı değiştir]