İçeriğe atla

Evrensel cebir

Vikipedi, özgür ansiklopedi

Evrensel cebir, matematiğin bir dalı olup bütün cebirsel yapılara ortak olan özellikleri inceleyen bilimin adıdır.

Evrensel cebirde, bir (soyut) cebir bir birim A ve onun tanımlı olan operasyonlardan oluşur. (Operasyon sembolları sadece "fonksiyonların ismi" olarak kullanılır).

Operasyonların toplamına "imza" (en. "signature") adı verilir Σ={+,∗}.

+::A×A→A
∗::A×A→A
0::→A
1::→A

0,1 gibi operasyonlara "sabit" denilir. Operasyonlar soyut bir şekilde eşitliklerle tarif edilebilir. Mesela alttaki eşitliklerin tümüne "E" diyelim.

0+x=x
x+y=y+x
(x+y)+z=x+(y+z)
x∗1=x
x∗y=y∗x
(x∗y)∗z=x∗(y∗z)

Yukardaki imza Σ bir cebir doğasal sayılardır N(ℕ,+N,∗N,0N,1N). Burada +N bildiğimiz "arti" fonksiyonudur.

Bu cebir yukardaki E adı verdiğimiz tüm eşitlikleri "kabul eder" (en. "satisfy")N⊨E. Başka bir deyimle, N yapısı E'nin bir modelidir.

E'nin başka bir bir modelini daha tanimlayalım.B=({a,b},+B,∗B,0B,1B)

0B↦a
1B↦b
a+Ba↦a
a+Bb↦b
b+Ba↦b
b+Bb↦b
a∗Ba↦a
a∗Bb↦a
b∗Ba↦a
b∗Bb↦b

Bunun bir model olduğunu (yani B⊨E ifadesini) kanıtlamak kolaydır.

Evrensel cebirde önemli sorulardan birkaç tanesi:

  • Bir eşitlikler birimini E nin modeli var mıdır?
  • E'nin tüm modellerin ortak özellikleri nedir
  • E'nin modelleri, E'den başka hangi eşitlikleri "kabul eder" ?
Mesela x=1∗x eşitliği, yukardaki Enin bir neticesidir. E⊨x=1∗x yazarak bunu ifade ederiz.
{s=t|E⊨s=t} birimine "E'nin teorisi" denilir.
  • Wolfgang Wechler. Universal Algebra. Springer-Verlag

Dış bağlantılar

[değiştir | kaynağı değiştir]