Eski Latince
Eski Latince (aynı zamanda İlk Latince ya da Arkaik Latince olarak bilinir) Klasik Latin Çağı'nda, yani milattan önce 75 yılına kadar kullanılan Latin dilidir.
İçindekiler
Ses Bilimi[değiştir | kaynağı değiştir]
Latince dilinin ses bilimdeki özelliklerinden biri sözcüklerin genel olarak -os ve -om ile (ilerleyen zamanlarda -us ve -um) bitiyor olmasıdır. Aynı zamanda "C" harfi hem C hem de G olarak kullanılmaktaydı. Bazı durumlarda kelimelerin sonundaki "s" harfi önüne "r" getirilerek değişime uğramıştır. Örneğin "honos" kelimesi "honoris" olarak değiştirilmiştir.
Bilinen Yazıtlar[değiştir | kaynağı değiştir]
- Forum kitabesi (550 M.Ö.)
- Duenos kitabesi (500 M.Ö.)
- Castor-Pollux (500 M.Ö.)
- Garigliano Bowl (500 M.Ö.)
- Tibur pedestal (400 M.Ö.)
- Senatusconsultum de Bacchanalibus (186 M.Ö.)
- Lapis Satricanus
- Vase Inscription from Ardea
- Carmen Arvale
- Carmen Saliare
- Scipionum Elogia
Dilbilgisi[değiştir | kaynağı değiştir]
İsimler[değiştir | kaynağı değiştir]
Birinci çekim (a)[değiştir | kaynağı değiştir]
Sonu "a" harfi ile biten kelimelerin çekimleri. Sonu a ile biten kelimeler genelde "dişil" kelimelerdir. Birçok Latin dilinde kelimeler eril, dişil ve yansız olarak ayrılırlar.
| puella, –aī kız f. |
||
|---|---|---|
| Tekil | Çoğul | |
| yalın hâl | puella | puellai |
| hitap hâli | puella | puellai |
| belirtme hâli | puellam | puellā |
| tamlayan hâli | puellās/-es/-ai | puellōm/ -āsom |
| yönelme hâli | puellai | puellaīs/-eīs/ -abos |
| çıkma hâli | puellād | puellaīs/-eīs/ -abos |
| bulunma hâli | puellā | puellaīs/-eīs |
İkinci çekim (o)[değiştir | kaynağı değiştir]
Sonu "o" harfi ile biten kelimelerin çekimleri. Sonu "o" harfi ile biten kelimeler ya eril ya da yansızdırlar.
| campos, –oī field, plain m. |
saxom, –oī rock, stone n. |
|||
|---|---|---|---|---|
| Tekil | Çoğul | Tekil | Çoğul | |
| yalın hâl | campos | campoī | saxom | saxa |
| hitap hâli | campe | campoī | saxe | saxoī |
| belirtme hâli | campom | campōs | saxom | saxa |
| tamlayan hâli | campoī | campōm/ -ōsom | saxoī | saxōm/ -ōsom |
| yönelme hâli | campoī | campoīs | saxoī | saxoīs |
| çıkma hâli | campōd | campoīs | saxōd | saxoīs/ -oes |
| bulunma hâli | campō | campoīs | saxō | saxoīs/ -oes |
Hitap hâllerinin çoğul çekimleri iki şekilde yapılır: Bunun ilk kullanım şekli -ōm iken daha sonra Arkaik Latince'de -ōsom olarak değişikliğe uğramıştır. Arkaik latince'deki "r" harfinden "s" harfine değişimde olduğu gibi Klasik Latince'deki -ōrum şeklindeki bitişler daha sonra Arkaik Latince'de -ōsom şekline dönüşmüştür.
Üçüncü çekim[değiştir | kaynağı değiştir]
Sonu "e" harfi ve "i" harfi ile biten üçüncü tip çekimler eril, dişil ve yansız bütün kelimeleri kapsamaktadır.
| Regs –es kral m. |
||
|---|---|---|
| Tekil | Çoğul | |
| yalın hâl | regs | reges |
| hitap hâli | regs | reges |
| belirtme hâli | regem | reges |
| tamlayan hâli | regis | regōm |
| yönelme hâli | regei | regebos |
| çıkma hâli | regeid | regebos |
| bulunma hâli | regei | regebos |
Şahıs zamirleri[değiştir | kaynağı değiştir]
Kişi zamirleri Eski Latince eserlerinde en çok kullanılan dilbilgisi terimleridir. Belirtme ve çıkma hâllerinin çekimleri tam olarak birbirinin aynıdır.
| Ego, ben | Tu, sen | Suī, o kendisi | |
|---|---|---|---|
| yalın hâl | ego | tu | - |
| belirtme hâli | mēd | tēd | sēd |
| tamlayan hâli | mis | tis | sei |
| yönelme hâli | mihei, mehei | tibei | sibei |
| çıkma hâli | mēd | tēd | sēd |
| Çoğul | |||
| yalın hâl | nōs | vōs | - |
| belirtme hâli | nōs | vōs | sēd |
| tamlayan hâli | nostrōm, -ōrum, -i | vostrōm, -ōrum, -i | sei |
| yönelme hâli | nōbeis, nis | vōbeis | sibei |
| çıkma hâli | nōbeis, nis | nōbeis | sēd |
Tamlama Zamirleri[değiştir | kaynağı değiştir]
Eski Latince'de, tamlama zamirleri eserlerde sıkça ekullanılan kavramlardan biridir. Ancak birbirleriyle tutarsızlık göstermeleri bilginler tarafından daha sonra değiştirilmeleri ile sonuçlanmıştır.
| queī, quaī, quod who, what | |||
|---|---|---|---|
| Eril | Dişil | Yansız | |
| yalın hâl | queī | quaī | quod |
| belirmte hâli | quem | quam | quod |
| tamlayan hâli | quoius, quoios | quoia | quoium, quoiom |
| yönelme hâli | quoī, queī, quoieī, queī | ||
| çıkma hâli | quī, quōd | quād | quōd |
| Çoğul | |||
| yalın hâl | ques, queis | quaī | qua |
| belirtme hâli | quōs | quās | quōs |
| tamlayan hâli | quōm, quōrom | quōm, quārom | quōm, quōrom |
| yönelme hâli | queis, quīs | ||
| çıkma hâli | queis, quīs | ||
Fiiller[değiştir | kaynağı değiştir]
Şimdiki Zaman ve Geçmiş Zaman[değiştir | kaynağı değiştir]
Latince'deki fiil çekimleri arasında tutarsızlıklar bulunmasından dolayı kesin olarak kulanılan bir çekim türü bulunduğu söylenemez. Ancak Eski Latince oymaları üzerindeki eserlerden birçok Avrupa dili diyalekti ile çeşitli benzerlikler gözlenmektedir.
| Şimdiki Zaman: Sum | şimdiki Zaman: Facio | |||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Eski | Klasik | Eski | Klasik | |||||
| Tekil | Çoğul | Tekil | Çoğul | Tekil | Çoğul | Tekil | Çoğul | |
| Birinci Şahıs | som, esom | somos, sumos | sum | sumus | fac(e/ī)o | fac(e)imos | facio | facīmus |
| İkinci Şahıs | es | esteīs | es | estis | fac(e/ī)s | fac(e/ī)teis | facis | facitis |
| Üçüncü Şahıs | est | sont | est | sunt | fac(e/ī)d/-(e/i)t | fac(e/ī)ont | facit | faciunt |
| Geçmiş Zaman: Sum | Geçmiş Zaman: Facio | |||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Eski | Klasik | Eski | Klasik | |||||
| Tekil | Çoğul | Tekil | Çoğul | Tekil | Çoğul | Tekil | Çoğul | |
| Birinci Şahıs | fuei | fuemos | fui | fuimus | (fe)fecei | (fe)fecemos | feci | fecīmus |
| İkinci Şahıs | fuistei | fuisteīs | fuisti | fuistis | (fe)fecistei | (fe)fecisteis | fecisti | fecistis |
| Üçüncü Şahıs | fued/fuit | fueront/-erom | fuit | fuerunt | (fe)feced/-et | (fe)feceront/-erom | fecit | fecerunt |
| Latince ile ilgili bu madde bir taslaktır. Madde içeriğini geliştirerek Vikipedi'ye katkıda bulunabilirsiniz. |