Ergen

Vikipedi, özgür ansiklopedi

Ergen veya adolesan (Latince "büyümek" anlamındaki adolescere sözcüğünden), çocukluk ile yetişkinlik dönemi arasındaki fiziksel, cinsel, toplumsal ve psikososyal geçiş dönemindeki kişidir. Bu dönemde görülen fiziksel ve cinsel gelişim ergenlik dönemi olarak adlandırılır.[1][2]

Ergenlik genellikle ergenlik yıllarıyla ilişkilendirilir[3][4] ancak fiziksel, psikolojik veya kültürel ifadeleri daha erken başlayabilir veya daha sonra bitebilir. Ergenlik genellikle ergenlik öncesi dönemde, özellikle kadınlarda başlar.[4][5] Fiziksel büyüme (özellikle erkeklerde) ve bilişsel gelişim ergenlik dönemini de aşabilir. Yaş, ergenliğin yalnızca kaba bir göstergesidir ve bilim adamları kesin bir tanım üzerinde anlaşamamıştır. Bazı tanımlar 10 yaşında başlayıp 26,[6] ve muhtemelen 30 yaşında bitmektedir.[7][8] Dünya Sağlık Örgütü tanımı resmi olarak ergeni 10 ile 19 yaş arasındaki kişi olarak tanımlar.[9]

Biyolojik gelişim[değiştir | kaynağı değiştir]

Genel olarak ergenlik[değiştir | kaynağı değiştir]

Erkek bir ergenin üst gövdesi. Ergenlerde yetişkinliğe değin çeşitli fizyolojik değişiklikler görülür.

Ergenlik, hızlı fiziksel büyümenin ve psikolojik değişikliklerin meydana geldiği ve cinsel olgunluğa ulaşan birkaç yıllık bir dönemdir. Ergenliğe girme yaşı kızlarda 11, erkeklerde ise 12'dir.[10][11] Her kişinin bireysel ergenlik takvimi öncelikle kalıtım'dan etkilenir ancak diyet ve egzersiz gibi çevresel faktörlerin de bazı etkileri vardır.[12][13] Bu faktörler aynı zamanda erken ve gecikmiş ergenliğe de katkı yapabilir.[13][14]

Ergenlik gelişiminin en önemli kısımlarından bazıları bireylerin boy, kilo, vücut kompozisyonu, dolaşım ve solunum sistemlerinde belirgin fizyolojik değişiklikleri kapsar.[15] Bu değişiklikler büyük ölçüde hormonal faaliyetten etkilenir. Hormonlar, ergenlik başladıktan sonra vücudu belirli bir şekilde davranmaya hazırlayan organizasyonel bir rol oynar,[16] ve ergenlikte davranışsal ve fiziksel değişiklikleri tetikleyen hormonlardaki değişikliklere başvurarak aktif rol yapar.[17]

Ergenlik uzun bir süreçle gerçekleşir ve hormon üretimindeki artışla başlar, bu ise birçok fiziksel değişikliğe neden olur. İkincil cinsiyet özelliklerinin (örneğin erkeklerde daha kalın ses ve daha büyük Âdem elması, kızlarda ise göğüs'lerin gelişimi ve daha kavisli ve belirgin kalçalar) ortaya çıkması ve gelişmesi ve hormonal dengede yetişkinliğe doğru güçlü bir değişim ile nitelenen yaşam evresidir. Bu, kan dolaşımına hormonal ajanların salınmasını sağlayan ve zincirleme bir reaksiyon başlatan hipofiz bezi tarafından tetiklenir. Böylece erkek ve dişi üreme organları etkinleştirilir ve bu ise onları hızlı bir büyüme ve gelişme durumuna sokar; tetiklenen gonadlar seri hormon üretimine başlar. Testisler öncelikle testosteron salgılar ve yumurtalıklar ağırlıklı olarak östrojen dağıtır. Bu hormonların üretimi cinsel olgunlaşma sağlanana kadar giderek artar. Bazı erkek çocuklarda cinsiyet hormonlarının dengesizliği, doku duyarlılığı veya obezite nedeniyle jinekomasti gelişebilir.[18]

Erkeklerde yüz kılları normalde ergenlik döneminde belirli bir sırada görünür: Yüzdeki ilk kıllar genellikle 14 ila 17 yaşları arasında üst dudağın köşelerinde uzar.[19][20] Daha sonra üst dudağın tamamına bıyık oluşturacak şekilde yayılır. Bunu yanakların üst kısmında ve alt dudağın altındaki bölgede kılların ortaya çıkması izler.[19] Kıllar sonunda çenenin yanlarına ve alt kenarına, yüzün geri kalan kısmına da yayılarak tam sakal oluşturur.[19] Çoğu insan biyolojik sürecinde olduğu gibi, bu özel düzen de bazı bireyler arasında farklılık gösterebilir. Yüzdeki kıllar genellikle ergenlik dönemi sonunda yani 17 ve 18 yaş civarında bulunur ancak önemli ölçüde daha geç bir döneme kadar ortaya çıkmayabilir.[20][20][21] Bazı erkeklerde ergenlikten sonraki 10 yıl boyunca yüzdeki kıllar tam olarak gelişmez.[20] Ergenlikten sonraki 2-4 yıl boyunca yüzdeki kıllar daha kaba, daha koyu ve daha kalın olmaya devam eder.[20]

Erkekler için ergenliğin en önemli dönüm noktası, ortalama 13 yaşında oluşan ilk boşalma olan spermarche'dir.[22] Kadınlarda bu, ortalama olarak 12 ila 13 yaşları arasında meydana gelen menstruasyonun başlangıcı olan menarş'tır.[12][23][24][25] Menarş yaşı kalıtımdan etkilenir, ancak kızın diyeti ve yaşam tarzı da bunu etkiler.[12] Genlerden bağımsız olarak, bir kızın menarş alabilmesi için belirli bir oranda vücut yağına sahip olması gerekir.[12] Sonuçta, yüksek yağlı diyet uygulayan ve fiziksel olarak aktif olmayan kızlar, diyetleri daha az yağ içeren ve aktiviteleri yağ azaltıcı egzersiz (örneğin bale ve jimnastik) içeren kızlara göre ortalama olarak daha erken menstruasyona başlarlar. [12][13] Yetersiz beslenen ya da çocukların fiziksel iş yapmasının beklendiği toplumlarda yaşayan kız çocukları da daha geç yaşlarda adet görmeye başlar.[12]

Ergenliğin zamanlamasının önemli psikolojik ve sosyal sonuçları olabilir. Erken olgunlaşan erkek çocuklar genellikle arkadaşlarından daha uzun ve daha güçlüdür.[26] Olası eşlerin dikkatini çekme ve sporda ilk seçilme avantajları vardır. Ergenlik çağındaki erkek çocuklar genellikle iyi bir vücut imajına sahip olma eğilimindedir, daha kendinden emin, emniyette ve daha bağımsızdır.[27] Geç olgunlaşan erkek çocuklar, kendilerini zaten gelişmiş arkadaşları ve akranlarıyla karşılaştırırken zayıf vücut imajı nedeniyle kendilerine daha az güvenebilirler. Ancak erken ergenlik erkekler için her zaman olumlu değildir; Erkek çocuklarda erken cinsel olgunlaşmaya, onları etkileyen hormonların artması nedeniyle artan saldırganlık eşlik edebilir.[27] Ergen erkek çocuklar akranlarından daha yaşlı göründükleri için yetişkin normlarına uyma konusunda artan sosyal baskıyla karşı karşıya kalabilirler; bilişsel ve sosyal gelişim'leri görünüşlerinin gerisinde kalsa da toplum onları duygusal açıdan daha gelişmiş olarak görebilir.[27] Araştırmalar, erken olgunlaşan erkek çocukların cinsel açıdan aktif olma ve riskli davranışlara katılma olasılıklarının daha yüksek olduğunu göstermiştir.[28]

Kızlar için erken olgunlaşma, bazen olgunlaşan kadınlarda tipik bir durum olan öz farkındalığın artmasına yol açabilir.[29] Ergen kızlar vücutlarının önceden gelişmesi nedeniyle daha güvensiz ve bağımlı hale gelebilir.[29] Sonuçta, cinsel olgunluğa erken ulaşan kızların yeme bozuklukları (anoreksiya nervoza gibi) geliştirme olasılığı akranlarına göre daha fazladır. Amerikalı liseli kızların diyetlerinin neredeyse yarısı kilo vermeye yöneliktir.[29] Ayrıca kızlar, duygusal ve zihinsel olarak olgunlaşmadan önce kendinden büyük erkek çocukların cinsel teklifleriyle uğraşmak zorunda kalabilirler.[30] Geç olgunlaşan kızlara göre daha erken cinsel deneyimler yaşamanın ve daha fazla istenmeyen gebelik yaşamanın yanı sıra, erken olgunlaşan kızlar alkol ve uyuşturucu kullanımına daha fazla maruz kalmaktadır.[31][32] Bu tür deneyimlere sahip olanlar okulda "deneyimsiz" akranları kadar iyi performans göstermeme eğilimindedir.[33]

Kızlar genellikle 15-17 yaşları civarında tam fiziksel gelişime ulaşırken,[3][11][34] erkekler genellikle 16-17 yaşları civarında ergenlik dönemini tamamlarlar.[11][34][35] Ergenlik sonrası yaştan sonra boyda herhangi bir artış nadirdir. Kızlar, ergenliğin ilk fiziksel değişikliklerinin ortaya çıkmasından yaklaşık dört yıl sonra üreme olgunluğuna ulaşırlar.[3] Bunun tersine, erkek çocuklar daha yavaş gelişir ancak ilk gözle görülür ergenlik değişikliklerinden sonra yaklaşık altı yıl boyunca büyümeye devam ederler.[27][35]

Çocukluk ve erken yetişkinlik gelişimindeki gelişim dönemlerinin yaklaşık taslağı. Ergenlik sağ üstte kırmızıyla işaretlenmiştir.

kaynakça[değiştir | kaynağı değiştir]

  1. ^ Stehlik, Thomas (2018). Educational Philosophy for 21st Century Teachers. Springer. s. 131. ISBN 978-3319759692. 
  2. ^ Hu, Julie Xuemei; Nash, Shondrah Tarrezz (2019). Marriage and the Family: Mirror of a Diverse Global Society. Routledge. s. 302. ISBN 978-1317279846. 
  3. ^ a b c "Puberty and adolescence". MedlinePlus. 3 Nisan 2013 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 22 Temmuz 2014. 
  4. ^ a b "Adolescence". Psychology Today. Erişim tarihi: 7 Nisan 2012. 
  5. ^ Dorn L. D.; Biro F. M. (2011). "Puberty and Its Measurement: A Decade in Review. [Review]". Journal of Research on Adolescence. 21 (1): 180-195. doi:10.1111/j.1532-7795.2010.00722.x. 
  6. ^ Jaworska, Natalia; MacQueen, Glenda (September 2015). "Adolescence as a unique developmental period". Journal of Psychiatry & Neuroscience. 40 (5): 291-293. doi:10.1503/jpn.150268. PMC 4543091 $2. PMID 26290063. 
  7. ^ Perica, Maria I.; Calabro, Finnegan J.; Larsen, Bart; Foran, Will; Yushmanov, Victor E.; Hetherington, Hoby; Tervo-Clemmens, Brenden; Moon, Chan-Hong; Luna, Beatriz (2022). "Changes in prefrontal GABA and glutamate through adolescence supports excitation/Inhibition balance" (PDF). doi:10.1101/2022.04.25.489387. 31 Aralık 2023 tarihinde kaynağından arşivlendi (PDF). Erişim tarihi: 22 Ocak 2024. 
  8. ^ Steinberg, L.; Icenogle, G.; Shulman, E. P.; Breiner, K.; Chein, J.; Bacchini, D.; Chang, L.; Chaudhary, N.; Di Giunta, L.; Dodge, K. A.; Fanti, K. A.; Lansford, J. E.; Malone, P. S.; Oburu, P.; Pastorelli, C.; Skinner, A. T.; Sorbring, E.; Tapanya, S.; Tirado, L. M.; Alampay, L. P.; Al-Hassan, S. M.; Takash, H. M. (2017). "Around the World, Adolescence is a Time of Heightened Sensation Seeking and Immature Self-Regulation". Developmental Science. 21 (2): 10.1111/desc.12532. doi:10.1111/desc.12532. PMC 6473801 $2. PMID 28150391. 
  9. ^ "Adolescent health". www.who.int (İngilizce). 10 Ocak 2023 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 22 Ocak 2024. 
  10. ^ Kail, RV; Cavanaugh JC (2010). Human Development: A Lifespan View (5.5url=https://books.google.com/books?id=E-n5E7oyCgoC&pg=PA296 bas.). Cengage Learning. s. 296. ISBN 978-0-495-60037-4. 
  11. ^ a b c "Teenage Growth & Development: 11 to 14 Years". Palo Alto Medical Foundation. 3 Temmuz 2013 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 22 Ocak 2024. For girls, puberty begins around 10 or 11 years of age and ends around age 16. Boys enter puberty later than girls-usually around 12 years of age-and it lasts until around age 16 or 17. 
  12. ^ a b c d e f (Tanner, 1990).
  13. ^ a b c Kaplowitz PB, Slora EJ, Wasserman RC, Pedlow SE, Herman-Giddens ME (August 2001). "Earlier onset of puberty in girls: relation to increased body mass index and race". Pediatrics. 108 (2): 347-53. doi:10.1542/peds.108.2.347. PMID 11483799. 
  14. ^ Cooney, Elizabeth (11 Şubat 2010). "Puberty gap: Obesity splits boys, girls. Adolescent males at top of the BMI chart may be delayed". NBC News. 11 Ocak 2016 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 22 Mayıs 2010. 
  15. ^ Marshal, W. (1978). Puberty. In F. Falkner & J.Tanner (Eds.), Human growth, Vol. 2. New York: Plenum.
  16. ^ Sisk, Cheryl L; Foster, Douglas L (October 2004). "The neural basis of puberty and adolescence". Nature Neuroscience. 7 (10): 1040-1047. doi:10.1038/nn1326. PMID 15452575. 
  17. ^ Coe, Christopher L.; Hayashi, Kevin T.; Levine, Seymour (1988). "Hormones and Behavior at Puberty: Activation or Concatenation". Gunnar, Megan R.; Collins, W. Andrew (Ed.). Development During the Transition to Adolescence. Psychology Press. ss. 17-41. ISBN 978-0-8058-0194-1. 
  18. ^ Nydick M, Bustos J, Dale JH, Rawson RW (November 1961). "Gynecomastia in adolescent boys". JAMA. 178 (5): 449-54. doi:10.1001/jama.1961.03040440001001. PMID 14480779. 
  19. ^ a b c "Puberty – Changes for Males". pamf.org. 3 Mart 2009 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 20 Şubat 2009. 
  20. ^ a b c d e "Getting The Facts: Puberty". ppwr. 26 Şubat 2009 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 20 Şubat 2009. 
  21. ^ "The No-Hair Scare". PBS. 5 Şubat 2009 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 20 Şubat 2009. 
  22. ^ (Jorgensen & Keiding 1991).
  23. ^ Anderson SE, Dallal GE, Must A (April 2003). "Relative weight and race influence average age at menarche: results from two nationally representative surveys of US girls studied 25 years apart". Pediatrics. 111 (4 Pt 1): 844-50. doi:10.1542/peds.111.4.844. PMID 12671122. 
  24. ^ Al-Sahab B, Ardern CI, Hamadeh MJ, Tamim H (2010). "Age at menarche in Canada: results from the National Longitudinal Survey of Children & Youth". BMC Public Health. 10 (1): 736. doi:10.1186/1471-2458-10-736. PMC 3001737 $2. PMID 21110899.  Geçersiz |doi-access=free (yardım)
  25. ^ Hamilton-Fairley, Diana. "Obstetrics and Gynaecology" (PDF) (Second bas.). Blackwell Publishing. 9 Ekim 2018 tarihinde kaynağından (PDF) arşivlendi. Erişim tarihi: 9 Aralık 2011. 
  26. ^ Abbassi V (1998). "Growth and normal puberty". Pediatrics. 102 (2 Pt 3): 507-11. doi:10.1542/peds.102.S3.507. PMID 9685454. 
  27. ^ a b c d Garn, Stanley Marion (June 1952). "Physical growth and development". American Journal of Physical Anthropology. 10 (2): 169-192. doi:10.1002/ajpa.1330100215. PMID 14952566. 
  28. ^ Susman, Elizabeth J.; Dorn, Lorah D.; Schiefelbein, Virginia L. (2003). "Puberty, Sexuality, and Health". Weiner, Irving B.; Freedheim, Donald K.; Lerner, Richard M.; Easterbrooks, M. Ann; Mistry, Jayanthi (Ed.). Handbook of Psychology. ss. 295-324. doi:10.1002/0471264385.wei0612. ISBN 978-0-471-26438-5. 
  29. ^ a b c "Teenage Growth & Development: 15 to 17 Years". Palo Alto Medical Foundation. 26 Şubat 2009 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 20 Şubat 2009. 
  30. ^ (Peterson, 1987).
  31. ^ Caspi et al.1993
  32. ^ Lanza and Collins, 2002
  33. ^ Stattin, Håkan; Magnusson, David (2018). Pubertal Maturation in Female Development. s. 25. doi:10.4324/9781315789019. ISBN 978-1-315-78901-9. 
  34. ^ a b "Teenage Growth & Development: 15 to 17 Years". Palo Alto Medical Foundation. 26 Şubat 2009 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 22 Ocak 2024. 
  35. ^ a b Marshall (1986), p. 176–7