Elamlılar

Vikipedi, özgür ansiklopedi
Gezinti kısmına atla Arama kısmına atla
Elam Krallığı
—  Krallık  —

MÖ 3.bin–MÖ 646
Elam İmparatorluğu'nu (kırmızı) ve komşu bölgeleri gösteren bir harita.
Başkent Susa
Dil(ler) Elamca
Yönetim Monarşi

Elamlar ya da Elamlılar (M.Ö. 3000 - M.Ö. 646) Güneydoğu Mezopotamya ve Güneybatı İran'da Antik çağda varlık gösteren İran öncesi bir medeniyettir. Elam ülkesi Sümer ülkesinin doğusunda Kerha ve Karun Irmakları'nın geçtiği bölgede idi. Bu bölge günümüzde İran'ın, Huzistan eyaleti ile İlam ilinin olduğu ovaları ve Güney Irak'ın küçük bir kısmını kapsamaktadır. Elam ülkesi site devletleri şeklindeydi.[1] Başkentleri Susa olan Elamlılar Sümerler ve Akadlar ile birçok savaş yapmışlar ve zaman zaman bu devletlerin boyunduruğunu kabul etmişlerdir. Sümer kaynaklarında Avan, Hamasi ve Simaş gibi Elam hanedanlarının ismi geçmekte olup bunlardan Simaş hanedanı Sümer'in Üçüncü Ur Hanedanına son vermiştir. M.Ö 2334-2279 tarihleri arasında hüküm süren Akad Kralı I. Sargon'un Elam ile savaşlarını anlatan yazıtlardan Elam kentlerinin, krallarının ve devlet görevlilerinin adları öğrenilebilmektedir. I. Sargon'un torunu Naram-Sin dönemine kadar devam eden Akad-Elam savaşları sonunda yapılan ve 37 tanrının adının şahit olarak geçtiği anlaşmada Elam Kralı olarak Hita'nın adı geçmektedir. Elamlılar öteki dünya inancına sahipti. Susa'da bulunan tabletlerde öteki dünyada insanları yargılayacak olan tanrının adı İnşuşinak olarak geçmektedir ve Elam'ın en büyük tapınağı olan Çoğa Zenbil Zigguratı kral Untaş-Gul tarafından İnşuşinak için yaptırılmıştır. Elam, M.Ö 1792-1750 tarihleri arasında hüküm süren Babil kralı Hammurabi'ye karşı düzenlenen ittifaka katıldı ancak Hammurabi bu ittifakı bertaraf etmeyi başardı.[2][3][4]

Ebarti ve daha sonra gelen İke-Halki hanedanlarının ardından Elam en güçlü devrini Şuturki hanedanı zamanında yaşadı. M.Ö 12. yüzyılda Şuturki hanedanı kralı Şuturki-Nahhunte, Babil'e karşı bir sefer düzenledi ve büyük bir zafer elde etti. Zaferden sonra Naramsin steli ve Hammurabi Kanunlarının yazılı olduğu yazıt ve Akad Kralı Maniştuşu'nun iki heykeli Elam'a getirildi. M.Ö 1150-1220 yıllarında hüküm süren Şuturki hanedanından Şilhak-İnşuşinak, döneminde yaşanan refah ve siyasi istikrardan dolayı Elam tarihinin en büyük kralı kabul edilir. Kudur-Nahunte zamanında başkent önce Madaktu'ya sonra Hidallu'ya taşınmıştır. Elam'ın son kralı Babil kaynaklarına göre Urtaki, Asur kaynaklarına göre ise Teumman'dır. Elam Krallığı, Asur Kralı Asurbanipal'ın M.Ö 646'daki seferi ile yıkıldı ve tarihe karıştı.

Elam'ın Mezopotamya ticaret yolu üzerinde yer alan önemli coğrafi pozisyonu Elam'da güçlü bir krallığın doğmasını sağlamıştır. Elam, Susa'nın yer aldığı Mezopotamya kültür etkisinndeki ovalık kesim yanında dağlık kesimden de beslenerek farklı bir karakter almıştır. Elamlar, bilim ve teknikte ileri olmamalarına rağmen güzel sanatlar, süsleme ve madencilik alanında büyük gelişme göstermişlerdir. Çömlek ve seramik sanatında ileriydiler.[5] Kendilerine özgü bir dil, yazı ve kültüre sahip bulunan Elamlıların kökeni tam olarak bilinmemekle birlikte Elamca, izole bir dildir ve etrafında konuşulan Hint-Avrupa ve Sami dilleri ailesinden hiç bir dil ile akrabalığı yoktur. Uzun süre varlığını sürdüren Elamca'nın, Elam Krallığı ortadan kalktıktan sonra M.Ö 460 yılına kadar Ahameniş İmparatorluğunun resmi yazışma dili olması Elam kültürünün önemi ve sonraki halkların üzerindeki etkisi hakkında fikir vermektedir. Elamca'ya ait son yazılı kaynaklar Pers İmparatorluğunun Büyük İskender tararafından M.Ö 330'da fethedilmesinden sonra görülür.

Kaynakça[değiştir | kaynağı değiştir]

  1. ^ Elam: surveys of political history and archaeology, Elizabeth Carter and Matthew W. Stolper, University of California Press, 1984, p. 3
  2. ^ Guimet, Musée (2016). Les Cités oubliées de l'Indus: Archéologie du Pakistan (Fransızca). FeniXX réédition numérique. s. 355. ISBN 9782402052467. 
  3. ^ Podany, Amanda H. (2012). Brotherhood of Kings: How International Relations Shaped the Ancient Near East. Oxford University Press. s. 49. ISBN 978-0-19-971829-0. 
  4. ^ Joan Aruz; Ronald Wallenfels (2003). Art of the First Cities: The Third Millennium B.C. from the Mediterranean to the Indus. s. 246. ISBN 978-1-58839-043-1. Square-shaped Indus seals of fired steatite have been found at a few sites in Mesopotamia. 
  5. ^ Reade, Julian E. (2008). The Indus-Mesopotamia relationship reconsidered (Gs Elisabeth During Caspers). Archaeopress. ss. 14–17. ISBN 978 1 4073 0312 3. 

Dış bağlantılar[değiştir | kaynağı değiştir]

  • 1 (Prof. Dr. Recep Yıldırım; Uygarlık Tarihine Giriş, 2004 Ankara, s.160)