El-Cezeri

Vikipedi, özgür ansiklopedi
(El Cezeri sayfasından yönlendirildi)
El-Cezeri
Genel bilgiler
Doğum adı Ebû’l İz İsmail İbni Rezzaz El-Cezerî
أَبُو اَلْعِزِ إسْماعِيلِ بْنُ الرِّزاز
Doğum 1136
Cizre, Şırnak
Ölüm 1206
Cizre, Şırnak
Uyruk Artuklu Beyliği
Alanı Fizik, Mekanik ve Sibernetik
Etkin yıllar İslam'ın Altın Çağı,
12. yüzyıl
Etkiledikleri Leonardo da Vinci
Ünlü yapıtları
  • Fil Su Saati,
  • Tavus Kuşlu İbrik,
  • Mumlu Saatler,
  • Fıskiyeler,
  • Abdest Almak İçin Otomatlar,
  • Suyu Yukarı çıkaran araçlar
  • Saz Çalan Robotlar
  • Masa

Ebû’l İz İsmail İbni Rezzaz El Cezerî (d. 1136, Cizre, Şırnak; ö. 1206, Cizre), (Arapça: (أَبُو اَلْعِزِ إسْماعِيلِ بْنُ الرِّزاز الجزري), İslam'ın Altın Çağında çalışmalar yapan Müslüman,[1][2][3][4][5][6][7][8][9] hezârfen, mucit ve mühendis.[10] Sibernetiğin ilk adımlarını attığı ve ilk robotu yapıp çalıştırdığı kabul edilen El Cezeri'nin Leonardo da Vinci'ye ilham kaynağı olduğu düşünülür.[11]

Hayatı[değiştir | kaynağı değiştir]

1136 yılında Cizre'nin Tor mahallesinde doğmuştur.[12] Sibernetik alanın kurucusu kabul edilen, fizikçi, robot ve matrix ustası bilim insanı El-Cezeri 1206'da Cizre'de öldü. Lakabını yaşadığı şehirden alan El Cezeri, öğrenimini Camia Medresesi'nde tamamlayarak, fizik ve mekanik alanlarında yoğunlaştı ve pek çok ilke ve buluşa imza attı.

Batı yazınında M.Ö. 300 yıllarında Yunan matematikçi Archytas tarafından buharla çalışan bir güvercin yapılmış olduğu belirtilse de, robotikle ilgili bilinen en eski yazılı kayıt, Cezeri'ye aittir.[kaynak belirtilmeli]

Bir çalışmaya göre El-Cezeri bir zanaatkâr geleneğinin parçasıydı ve bu nedenle bir mucitten daha çok, cihazların teknolojisinden ziyade işçiliğine ilgi duyan, pratik bir mühendisdi ve makineleri genellikle teorik hesaplama yerine deneme yanılma yoluyla ortaya çıkardı.[13] Otto Mayr'a göre kitapların tarzı modern anlamda "kendin yap" kitaplarına benziyor.[14]

Dünya bilim tarihi açısından bugünkü sibernetik ve robot biliminde çalışmalar yapan ilk bilim insanı olan Cezeri'nin yaptığı otomatik makineler günümüz mekanik ve sibernetik bilimlerinin temel taşlarını oluşturmaktadır. "Mekanik Hareketlerden Mühendislikte Faydalanmayı İçeren Kitap" (El Câmi-u’l Beyn’el İlmî ve El-Amelî’en Nâfi fî Sınâ'ati'l Hiyel, Arapça: بَيْنْ اَلْعِلْمِ وَالْعَمَلِ اَلنَّافِعْ فِي صِناعَةُ الْحِيَلْ) adlı eserinde ortaya koydu. 50'den fazla cihazın kullanım esaslarını, yararlanma olanaklarını çizimlerle gösterdiği bu kitapta Cezeri, tatbikata çevrilmeyen her teknik ilmin, doğru ile yanlış arasında kalacağını söyler. Bu kitabın özgün kopyası günümüze kadar ulaşamadıysa da bazı kopyaları Kuzey Amerika ve Avrupa'daki bazı kütüphaneler ve müzelerde bulunmaktadır. Kendi tarafından yazılmış bir kaç icadını anlatan orijinal eserler ise dünyanın çeşitli yerlerinde bulunmaktadır. Günümüze ulaşmış en eski el yazması İstanbul'da bulunan Topkapı Sarayı'ndaki "Olağanüstü mekanik araçların bilgisi hakkında kitap" adlı eseridir.[15] Diğer eserleri ise; Bodleian Kütüphanesi, Leiden Üniversitesi Kütüphanesi, Chester Beatty Kütüphanesi ve Avrupa'nın birkaç başka kütüphane ve müzesinde bulunmaktadır.[15][16][17]

Kısaca Kitab-ül Hiyel adıyla bilinen eseri altı bölümden oluşur. Birinci bölümde binkam (su saati) ile finkanların (kandilli su saati) saat-ı müsteviye ve saat-ı zamaniye olarak nasıl yapılacağı hakkında on şekil; ikinci bölümde çeşitli kap kacakların yapılışı hakkında on şekil, üçüncü bölümde hacamat ve abdestle ilgili ibrik ve tasların yapılması hakkında on şekil; dördüncü bölümde havuzlar ve fıskiyeler ile müzik otomatları hakkında on şekil; beşinci bölümde çok derin olmayan bir kuyudan veya akan bir nehirden suyu yükselten aletler hakkında 5 şekil; 6. bölümde birbirine benzemeyen muhtelif şekillerin yapılışı hakkında 5 şekil yer alır.

Teorik çalışmalardan çok pratik ve el yordamıyla deneysel çalışmalar yapan Cezeri'nin kullandığı bir başka yöntem de yapacağı cihazların önceden kâğıttan maketlerini inşa edip geometri kurallarından yararlanmaktı. İlk hesap makinesinden asırlar önce aynı sistemle çalışan benzer bir mekanizmayı, geliştirdiği saatte kullanan Cezeri, sadece otomatik sistemler kurmakla kalmamış, otomatik olarak çalışan sistemler arasında denge kurmayı da başarmıştı.

Cezeri, otomatik kontrollü makinelerin ilki sayılan Jacquard'ın otomatik dokuma tezgâhından 600 yıl önce değişik haznelerdeki suyun seviyesine göre ne zaman su dökeceğine, ne zaman meyve ve içecek sunacağına karar veren otomatik hizmetçiyi geliştirdi. Bazı makinelerinde hidro mekanik etkilerle denge kurma ve harekette bulunma sistemine yönelen Cezeri, bazılarında ise şamandıra ve palangalar arasında dişli çarklar kullanarak karşılıklı etkileme sistemini kurmaya çalıştı. Kendiliğinden çalışan otomatik sistemlerden sonra su gücü ve basınç etkisinden yararlanarak kendi kendine denge kuran ve ayarlama yapan dengeyi oluşturması, Cezeri'nin otomasyon konusundaki en önemli katkısıdır.

Fizikçi ve mekanikçi El Cezeri'nin diğer bir eseri de Diyarbakır Ulu Camii'nin ünlü güneş saatidir.

Eserleri[değiştir | kaynağı değiştir]

  • Kitāb fi ma-'rifat al-Hiyal al-handasiyya (Arapça: الجامع بين العلم والعمل النافع في صناعة الحيل , Kitāb fi ma-'rifat al-Hiyal al-handasiyya) 1206 yılında bu eserini tamamlamıştır.
  • Kitâb-ül-Câmi Beyn-el-İlmi vel-Amel-in-Nâfî fî Sınâat-il-Hiyel, (Arapça: بَيْنْ اَلْعِلْمِ وَالْعَمَلِ اَلنَّافِعْ فِي صِناعَةُ الْحِيَلْ , El Câmi-u’l Beyn’el İlmî El-Amelî’en Nâfi fî Sınâ'ati’l Hiyel) "Makine Yapımında Yararlı Bilgiler ve Uygulamalar" olarak adlandırmıştır.

Galeri[değiştir | kaynağı değiştir]

Kaynakça[değiştir | kaynağı değiştir]

  1. ^ Hayes, John Richard, 1983. The Genius of Arab Civilization:Source of Renaissance. 2nd edition. p. 205. MIT Press. 12 Kasım 2017 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.
  2. ^ Ceccarelli, Marco, 2007. Distinguished Figures in Mechanism and Machine Science: Their Contributions and Legacies. Vol. 1. P6. Springer. 12 Kasım 2017 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.
  3. ^ Marco Ceccarelli, 2007 Distinguished Figures in Mechanism and Machine Science: Their Contributions and Legacies. Part.2. 12 Kasım 2017 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.
  4. ^ Dr. Norman SMITH, 1974 The Arabian Legacy.New Scientist, April 4, 1974 ISSN 0262-4079. 12 Kasım 2017 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.
  5. ^ The Cambridge History of Egypt, 1998 Historiography of the Ayyubid and Mamluk epochsVol.1. Cambridge University Press. 12 Kasım 2017 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.
  6. ^ Muḥammad ibn Mūsā ibn Shākir, 850 Kitáb Al-Hiyal كتاب الحيل.Traslated and annotated by Donald R. Hill, 1978 20 Ocak 2018 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.
  7. ^ Li Guo, 1998 Early Mamluk Syrian Historiography. Vol.1. 6 Ekim 2013 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.
  8. ^ Biographical Dictionary of the History of Technology Al-Jazari, Ibn Al-Razzaz 5 Aralık 2013 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.
  9. ^ Aleksandr D. Knyž, 1999 Ibn ʻArabi in the Later Islamic Tradition: The Making of a Polemical Image in Medieval Islam. SUNY Press. 5 Aralık 2013 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.
  10. ^ "al- Jazarī, Badīʿ al-Zamān". Badīʿ al-Zamān Abū l-ʿIzz Ismāʿīl b. al-Razzāz al-Jazarī (b. c.530/1136, d. 602/1206) was an outstanding Arab scholar, engineer, polymath and inventor. The only information about his life is found in the introduction to his richly illustrated manuscript containing a collection of fifty mechanical devices and inventions, with their detailed construction plans. BRILL; Encyclopaedia of Islam, THREE. 2018. 4 Ekim 2020 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 16 Eylül 2020. 
  11. ^ "Al Jazari". Britannica. 6 Eylül 2015 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 17 Nisan 2020. 
  12. ^ Information, Reed Business (4 Nisan 1974). New Scientist (İngilizce). Reed Business Information. 
  13. ^ Tibbetts, G. R. (1975), "Review: Donald R. Hill, The Book of Knowledge of Ingenious Mechanical Devices (Kitab fi ma'rifat al-hiyal alhandasiyya), by Ibn al-Razzaz al-Jazari", Bulletin of the School of Oriental and African Studies, University of London, 38 (1), ss. 151-153 [152], doi:10.1017/S0041977X00047182 
  14. ^ Otto Mayr(Alman teknoloji tarihçisi) (1970), The Origins of Feedback Control, MIT Press, 0-262-13067-X, pp. 32–33.
  15. ^ a b "al- Jazarī, Badīʿ al-Zamān". The book was also translated into Persian and Turkish. Today, copies of the book are held in European and American museums and libraries. The earliest was finished, as stated in the manuscript, at the end of Shaʿbān 602/mid-April 1206, when al-Jazarī was already dead. This earliest extant manuscript is held in Istanbul in the Topkapi Palace Museum Library (MS 3472). It is titled al-Jāmiʿ bayn al-ʿilm wa-l-ʿamal al-nāfiʿ fī ṣināʿat al-ḥiyal (Olağanüstü mekanik araçların bilgisi hakkında kitap) (“A compendium on the theory and useful practice of the mechanical arts”) and was used by Ahmad Y. al-Hassan for the Arabic edition of the text. The English translation by Donald R. Hill is based mainly on a manuscript titled Kitāb fī maʿrifat al-ḥiyal al-handasiyya (“The book of knowledge of ingenious mechanical devices”), written in 891/1486 and held in the Bodleian Library, Oxford. BRILL; Encyclopaedia of Islam, THREE. 2018. 4 Ekim 2020 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 16 Eylül 2020. 
  16. ^ "The Mechanical Engineer: Abu'l –'Izz Badi'u'z – Zaman Ismail ibnu'r – Razzaz al Jazari" (PDF). Academician from the west such as Alder Miller, Sartre and Honketh really appreciate al Jazari for his contribution in the research on time, hydraulic and dynamic. Until now, the manuscript that has been written by al Jazari in Arabic can be found in Oxford,Dublin, London and few other places in Europe. Universiti Teknologi Malaysia. 23 Şubat 2019 tarihinde kaynağından (PDF) arşivlendi. Erişim tarihi: 15 Eylül 2020. 
  17. ^ "The Book of Knowledge of Ingenious Mechanical Devices". Springer, Dordrecht. 1974. 4 Haziran 2018 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 16 Eylül 2020. 

İleri Okuma[değiştir | kaynağı değiştir]

  • Al Jazari's Book – The Book Of Knowledge Of Ingenious Mechanical Devices - Google Play Book: https://play.google.com/store/books/details?id=dLdxDAAAQBAJ21 Haziran 2016 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.
  • Donald R. Hill, The Book of Knowledge of Ingenious Mechanical Devices by Ibn al-Razzaz al-Jazari, 1974.[1]22 Eylül 2014 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi. (İngilizce)
  • Al-Jazarí, The Book of Knowledge of Ingenious Mechanical Devices: Kitáb fí ma'rifat al-hiyal al-handasiyya, Springer, 1973 edition.[2]29 Mayıs 2016 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi. (İngilizce)
  • Sevim Tekeli, Melek Dosay ve Yavuz Unat, Cezeri, el-Câmi beyne’l-İlm ve’l-Amel en-Nâfi Fî Sınaâti’l-Hiyel, Türk Tarih Kurumu, 2002. (Türkçe)