Devlet Planlama Komitesi

Vikipedi, özgür ansiklopedi
Gezinti kısmına atla Arama kısmına atla
Devlet Planlama Komitesi
(Gosplan)
Gosplan
Gosudarstvenniy Komitet po Planirovaniyu
Государственный комитет по планированию
State Emblem of the Soviet Union.svg
Genel bilgiler
Kuruluş Tarihi 22 Şubat 1921 (1921-02-22)
Önceki kurum
  • RSFSR Devlet Planlama Komitesi
Kapanış Tarihi 1 Nisan 1991
Türü Sovyetler Birliği Devlet Komitesi
Bağlılığı Sovyetler Birliği Hükümeti
Üst Kuruluş Sovyetler Birliği Bakanlar Konseyi
Adres Duma Eyalet Binası, Moskova, RSFSR
55°45′27″K 37°36′55″D / 55.7575°K 37.61528°D / 55.7575; 37.61528
Alt birimler
  • Merkezi İstatistik Müdürlüğü

Devlet Planlama Komitesi, bilinen adıyla Gosplan (Russian: Госпла́н, Rusça telaffuz: [ɡɐsˈplan]),[1] Sovyetler Birliği'nin ekonomik planlamasından sorumlu olan ajanstır. 1921 yılında kurulmuştur ve 1991 yılında Sovyetler Birliği'nin dağılmasına kadar varlığını sürdürmüştür, Gosplan temel olarak Sovyet Sosyalist Cumhuriyetler Birliği ekonomisine bağlı olan Sovyetler Birliği Ulusal Ekonomisinin Beş Yıllık Planlarını kurmuş ve yönetmiştir.

Tarihi[değiştir | kaynağı değiştir]

Ekonomik arka planı[değiştir | kaynağı değiştir]

Yaşanan Ekim Devrimi ve Rus İç Savaşı dönemlerini takip eden ekonomik çöküş dönemiydi. Gerekli malların üretimi ve dağıtımı, fabrikaların kapatılması sonucu Sankt-Peterburg gibi büyük kentlerin nüfusu azaldıkça, kent sakinleri kırsal alana işsizlikten kurtulmak için yeniden yerleştiler ve yiyecek ve yakıt eksikliği yaşandı. 1919 yılında, Sovyet Rusyasının kurulma zamanlarında, hiperenflasyon ortaya çıktı ve Sovyet Rusya'nın zor durumda olan ekonomik sistemini tümüyle çökme yoluna doğru itti.

Bunun sonucunda, Askeri Komünizm olarak hatırlanan "geçici" bir sistem ortaya çıkmıştır. Sovyet hükümetinin İşçi ve Köylü Savunması Konseyi, Kızıl Ordu adına Rus sanayisinin kurtulmasını sağlamak için çılgınca bir çaba sarf ederek ekonomik darboğazdan, İngiltere, Fransa, Japonya, Amerika Birleşik Devletleri'nin askeri müdahalesinin desteğiyle, Bolşevik karşıtı Beyaz Ordu'ya karşı kurtarmaya çalıştı. Çoğu kez askeri güçle desteklenen Prodrazvyorstka, kırsal alanda Tarım ve Gıda Bakanlığı (Sovyetler Birliği)'nin nominal himayesinde gerçekleşti.

Bu kaosun ortasında, uzun vadeli ekonomik planlama fikri, Sovyet Rusya'nın var olduğu ilk yıllar boyunca ütopik bir rüya gibi kaldı. 1920'de iç savaşın Bolşevikler adına başarılı bir sonuca ulaşmasına kadar değildi, çünkü Sovyet ekonomisi için sistematik planlama sorununa ciddi olarak dikkat edildi. Mart 1920'de İşçi ve Köylü Savunması Konseyi yeni bir isimle, (Çalışma ve Savunma Konseyi (STO)) ve daha geniş bir planlama misyonu ile kuruldu.[2]

STO, önde gelen Halk Komiserleri'nin, Rus sendikalarının temsili ve Merkezi İstatistik Kurumu başkanlığının düzenleneceği Sovnarkom komisyonu olarak kuruldu.[3] STO, Sovyet Rusyası için bir ekonomik plan oluşturacak şekilde ve bireylerin çalışmalarını bu planın yerine getirilmesi sağlayacak şekilde yönlendirdi. Edward Hallett Carr, gözlemleri sonucu "İlk kez SSCB'nin açıkça tanımlanmış işlevlere sahip bir planlama organı vardı" diye açıklama bulundu.[3]

"Gosplan" olarak bilinen Planlama için Devlet Komitesi, detaylı ekonomik soruşturma yapma ve karar verme amacıyla STÖ'nin kalıcı bir alt danışma komitesi olarak başlatıldı.[4]

Kuruluşu[değiştir | kaynağı değiştir]

Gleb Krzhizhanovsky, Gosplan'ın ilk başkanı, 1972'de Sovyet posta pulunda göründüğü gibi.

Gosplan, resmi olarak 22 Şubat 1921 tarihli bir Sovnarkom kararnamesiyle kuruldu.[5] İronik bir şekilde kararname, Pravda'da Vladimir Lenin, "boş konuşma" ve "sıkıcı pedantrion" için "tek ekonomik plan" savunucularını eleştirerek ve GOELRO ulusal elektrifikasyon planını "tek ekonomik plan sorusu üzerinde ciddi bir çalışma olduğunu" savunarak yayınlanması ile aynı gün geçti.[5] Sovnarkom'un diğer üyeleri daha iyimserdi. Ancak Lenin, başka bir planlama birimi olan Gosplan'ın kurulmasıyla yenilgiye uğradı.[5] İki planlama biriminin görevini birleştiren bir uzlaşma önlemi olarak, Gleb Krzhizhanovsky başkanlığında, GOELRO Gosplan'e atandı.[5]

Başlangıçta Gosplan'ın bir danışma fonksiyonu vardı,[4] Nisan 1921'de kurulduğu zaman tüm personeli 34 kişiden oluşuyordu.[6] Bunlar, endüstrideki uzmanlaşmış yönleriyle, akademik uzmanlıklarına dayanarak seçilmiş kişilerdi; Sovyetler Birliği Komünist Partisi'nin üyeleri sadece 7 kişi idi.[6] Yeni Ekonomi Politikası (NEP) kapsamında pazar temelli bir üretim sistemine devam etmekle birlikte, Gosplan'ın kurumsal yaşamının ilk aşamasında merkezi planlamanın olası boyutuyla ilgili gerçek kısıtlamalar vardı.

Gosplan, acentenin önde gelen siyasi koruyucularından olan Leon Trotsky ile birlikte, merkezi planlama ve ağır sanayide genişletilmiş yatırım için hızlı bir şekilde lider bürokratik savunucularından biri haline geldi.[7] Haziran 1922'de, yeni bir kararname, Gosplan'ın amaçlarını genişletti; ajans, hem "uzun vadeli" hem de "acil" üretim planlarını oluşturmak üzere değiştirildi.[7] Çeşitli Ekonomik Halk Komiserleri tarafından Halk Komiserleri Konseyi'ne sunulan ekonomik ve mali kararnameler konusunda Gosplan'a danışılacaktı.[7] Gosplan ve Sovyetler Birliğ Maliye Bakanlığı arasında (Narkomfin) idari bir rekabet başladı; ikincisi, düzenlenen serbest piyasa ile genel ekonominin genişlemesi ve para birimi dengelenmesi lehine sonuçlanan ajans.[7]

Gosplan, bu erken dönemde herhangi bir zorlama gücüne sahip değildi, ancak öneri kararnamesi ile uygulanması için Sovnarkom, STO veya Halk Komiserliği aracılığıyla çalışmaya zorlandı.[8] Ajansın ekonomik hesaplamaları ve politika önerileri, 1920'lerin ilk yarısı boyunca soyut kaldı, Gosplan'ın arzuları ve gerçek politikası büyük ölçüde birbirinden ayrıldı.[8]

İç savaş yıllarında merkezi ekonomik planlama yapan Çalışma ve Savunma Konseyi Ağustos 1923'te Gosplan'a bağlandı.

Yükseliş[değiştir | kaynağı değiştir]

Narkomfin ve Gosplan arasında gerginlik devam etti; Narkomfin, ithalatı ve ihracatı dengeleyerek para birimini güçlendirmek için tahıl ihracatını artırmayı savunurken, aynı zamanda köylü refahınının güçlendirilmesini savunuyordu; Gosplan ise ucuz gıdaların baş savunucusuydu ve sanayinin planlanmış gelişimi olarak ortaya çıktı.[9]

1925 yılı boyunca, Gosplan yıllık ekonomik planlar hazırlamaya başladı, "kontrol sayıları" olarak da bilinir.(контрольные цифры).

Ajansın çalışması boyunca, SSCB Merkezi İstatistik Müdürlüğü, Halkın Finans Komiserliği, Ulusal Ekonomi Yüksek Sovyeti (Vesenkha) ve daha sonra Gosbank ile Gossna kordine edildi.

Beş-yıl planı[değiştir | kaynağı değiştir]


1928'deki Birinci Beş Yıllık Plan tanıtımıyla Gosplan, Sovyetler Birliği Komünist Partisi tarafından kabul edilen hedeflere göre ekonomik planların yaratılış ve denetiminden sorumlu oldu.

1930'da İstatistik Müdürlüğü, Gosplan ile birleştirildi ve 3 Şubat 1931'de Gosplan Sovnarkom'dan yeniden bağımsızlığını kazandı.

Mayıs 1955'te Gosplan iki komisyona ayrıldı: SSCB Bakanlar Kurulu ile İleri Planlama Devlet Komisyonu ve SSCB Bakanlar Kurulu Güncel Planlama Ekonomik Komisyonu. Bunlar sırasıyla tahmini ve acil planlama ile görevlendirildi. İkincisinin çalışması, Gosplan'ın önümüzdeki 10-15 yıl planlamasıyla birlikte Gosplan tarafından sunulan beş yıllık planlara dayanıyordu.

Gosplan'ın merkezi Moskova'da, Devlet Duması tarafından işgal edilen binadaydı.

Gosplan'ın yöneticileri[değiştir | kaynağı değiştir]

Adı Tarihler Dönemin bakanlar kurulu başkanı
Başlangıç tarihi Sona erme tarihi
Devlet Planlama Komisyonu
Gleb Krzhizhanovsky (1. dönem) 13 Ağustos 1921 11 Aralık 1923 Vladimir Lenin
Alexander Tsuryupa 11 Aralık 1923 18 Kasım 1925 Vladimir Lenin, Alexey Rykov
Gleb Krzhizhanovsky (2. dönem) 18 Kasım 1925 10 Kasım 1930 Alexey Rykov
Valerian Kuibyshev 10 Kasım 1930 25 Nisan 1934 Vyacheslav Molotov
Valery Mezhlauk (1. dönem) 25 Nisan 1934 25 Şubat 1937 Vyacheslav Molotov
Gennady Smirnov 25 Şubat 1937 17 Ekim 1937 Vyacheslav Molotov
Valery Mezhlauk (2. dönem) 17 Ekim 1937 1 Aralık 1937 Vyacheslav Molotov
Nikolai Voznesensky (1. dönem) 19 Ocak 1938 10 Mart 1941 Vyacheslav Molotov
Maksim Saburov (1. dönem) 10 Mart 1941 8 Aralık 1942 Joseph Stalin
Nikolai Voznesensky (2. dönem) 8 Aralık 1942 9 Ocak 1948 Joseph Stalin
Devlet Planlama Komitesi
Nikolai Voznesensky 9 Ocak 1948 5 Mart 1949 Joseph Stalin
Maksim Saburov (2. dönem) 5 Mart 1949 5 Mart 1953 Joseph Stalin
Grigory Kosyachenko 5 Mart 1953 29 Haziran 1953 Georgy Malenkov
Maksim Saburov (3. dönem) 29 Haziran 1953 25 Mayıs 1955 Georgy Malenkov
İleri Düzey Planlama için Devlet Ekonomik Komisyonu
Nikolai Baibakov (1. dönem) 25 Mayıs 1955 3 Mayıs 1957 Nikolai Bulganin
Joseph Kuzmin 3 Mayıs 1957 10 Mayıs 1957 Nikolai Bulganin
Mevcut Planlama için Devlet Ekonomik Komisyonu
Maksim Saburov 25 Mayıs 1955 25 Aralık 1956 Nikolai Bulganin
Mikhail Pervukhin 25 Aralık 1956 10 Mayıs 1957 Nikolai Bulganin
Devlet Planlama Komitesi
Joseph Kuzmin 10 Mayıs 1957 20 Mart 1959 Nikolai Bulganin, Nikita Khrushchev
Alexei Kosygin 20 Mart 1959 4 Mayıs 1960 Nikita Khrushchev
Vladimir Novikov 4 Mayıs 1960 17 Temmuz 1962 Nikita Khrushchev
Veniamin Dymshits 17 Temmuz 1962 24 Kasım 1962 Nikita Khrushchev
Pyotr Lomako 24 Kasım 1962 2 Ekim 1965 Nikita Khrushchev, Aleksey Kosigin
Nikolai Baibakov (2. dönem) 2 Ekim 1965 14 Ekim 1985 Aleksey Kosigin, Nikolai Tikhonov, Nikolay Rıjkov
Nikolai Talyzin 14 Ekim 1985 5 Şubat 1988 Nikolay Rıjkov
Yuri Maslyukov 5 Şubat 1988 1 Nisan 1991 Nikolay Rıjkov, Valentin Pavlov

Kaynakça[değiştir | kaynağı değiştir]

  1. ^ "Gosplan" kelimesi Gosudarstvenniy Komitet po ve Planirovaniyu kısaltmasının birleşmesinden oluşur.(Государственный комитет по планированию, "Planlama için Devlet Komitesi".)
  2. ^ Alec >Nove, An Economic History of the USSR. New Edition. London: Penguin Books, 1989; pg. 61.
  3. ^ a b E.H. Carr, A History of Soviet Russia: The Bolshevik Revolution, 1917-1923: Volume 2. London: Macmillan, 1952; pg. 375.
  4. ^ a b Maurice Dobb, Russian Economic Development Since the Revolution. New York: E.P. Dutton, 1928; pg. 241; fn. 1.
  5. ^ a b c d Carr, A History of Soviet Russia, vol. 2, pg. 376.
  6. ^ a b Carr, A History of Soviet Russia, vol. 2, pg. 377.
  7. ^ a b c d Carr, A History of Soviet Russia, vol. 2, pg. 379.
  8. ^ a b Carr, A History of Soviet Russia, vol. 2, pg. 381.
  9. ^ Carr, The Interregnum, pp. 13-14.

Dış bağlantılar[değiştir | kaynağı değiştir]

Ayrıca bakınız[değiştir | kaynağı değiştir]

Planlı ekonomi