Cumhurbaşkanlığı Hükûmet Sistemi

Vikipedi, özgür ansiklopedi

Cumhurbaşkanlığı hükûmet sistemi, Türkiye'de 16 Nisan 2017 Referandumu'yla kabul edilen ve 9 Temmuz 2018 tarihinden itibaren uygulanmaya başlanan bir hükûmet sistemidir.[1] Türkiye Cumhuriyeti Anayasası'nın sekizinci maddesine göre, yürütme yetkisi ve görevi, cumhurbaşkanı tarafından, anayasaya ve kanunlara uygun olarak kullanılır ve yerine getirilir.[2]

Cumhurbaşkanlığı, cumhurbaşkanlığı teşkilatı hakkındaki 1 sayılı cumhurbaşkanlığı kararnamesi ile düzenlenmiştir. 1 sayılı cumhurbaşkanlığı kararnamesi, 539 maddelik mufassal bir kararnamedir. Bu kararname, cumhurbaşkanlığının her yönünü ayrıntılarıyla düzenlemektedir.[3]

Bu sisteme geçişle beraber Türkiye Büyük Millet Meclisi'nin kimi yetkileri, cumhurbaşkanına aktarıldı.[4] Cumhurbaşkanı, devletin başıdır. Yürütme yetkisi, cumhurbaşkanına aittir. Cumhurbaşkanlığı hükûmet sisteminde, cumhurbaşkanı partili olabilir.[4] 2007 yılında yapılan anayasa değişikliğinden sonra 2014 yılından itibaren cumhurbaşkanı, halk tarafından seçilmektedir. Cumhurbaşkanlığı hükûmet sisteminde bakanlar da cumhurbaşkanı tarafından meclis dışından atanabilmektedir.[5] Cumhurbaşkanlığı Başdanışmanı Mehmet Uçum’un, 16 Nisan başlıklı kitabında belirttiği gibi, cumhurbaşkanlığı hükûmet sistemi “tek kişilik hükûmet”tir:

“Cumhurbaşkanı siyasî kararları verme konusunda tek yetkilidir. Bakanların hiçbir siyasî yetkisi ve meclise karşı sorumluluğu yoktur, cumhurbaşkanının 'teknik çalışma ekibi'dirler."[6]

Cumhurbaşkanının görev süresi beş yıldır. Bir kimse en fazla iki defa cumhurbaşkanı seçilebilir.[7] Değişen sistemle birlikte meclis tarafından çıkarılan yasalar azalmış, kararnamelerin sayısı ise artmıştır.[8] Cumhurbaşkanı kararnameler yoluyla yasama yetkisini de kullanmaktadır.[9] Türkiye’deki bütün kanun, kanun hükmünde kararname, cumhurbaşkanlığı kararnamesi, tüzük ve yönetmeliklere Mevzuat Bilgi Sistemi'nden ulaşılabilir.

Eleştiriler[değiştir | kaynağı değiştir]

Cumhurbaşkanlığı hükûmet sistemi, anayasa hukuku literatüründe daha önce uygulanmış bir sistem değildir ve ilk defa Türkiye Cumhuriyeti'nde uygulanmıştır.[10] Bu sistem, başkanlık sisteminden farklıdır ve dünyada daha önce uygulanmamış, yepyeni bir idarî sistemdir. Başkanlık sistemi, bir kuvvetler ayrılığı sistemidir. Başkanlık sisteminde yasama ve yürütme organları birbirinden bağımsız olarak seçilir ve birbirinden bağımsız olarak görevlerini sürdürürler. Cumhurbaşkanlığı hükûmet sisteminde ise, cumhurbaşkanı veya Türkiye Büyük Millet Meclisi (TBMM), diğerinin görevine son verebilme imkanına sahiptir. Cumhurbaşkanlığı hükûmet sisteminde, yasama ve yürütme kuvvetleri arasında bir denetleme ve kısıtlama mekanizması bulunmamaktadır. TBMM’ye verilen cumhurbaşkanının seçimlerini yenileme yetkisi, ancak üye tamsayısının beşte üç çoğunluğuyla kullanabilir. TBMM’de bu çoğunluğa ulaşılma ihtimali pratikte yoktur. Cumhurbaşkanı ise istediği her zaman TBMM’yi feshedebilir. Bu şekilde TBMM, cumhurbaşkanını denetleyemez ve yetkilerini sınırlandıramazken; cumhurbaşkanı TBMM'nin yetki ve etkinliğini denetleyebilir ve devre dışı bırakabilir.

Milliyetçi Hareket Partisi Genel Başkanı Devlet Bahçeli, 5 Mayıs 2021'de cumhurbaşkanlığı hükûmet sisteminde iyileştirilmeler yapılmasını önerdi.[11] Bahçeli, iki başkan yardımcısı tayin edilmesini ve başkan yardımcılarının da halk tarafından seçilmesini; Merkez Bankası'nın anayasal bir kuruluş hâline getirilmesini; Hâkimler ve Savcılar Kurulu'nun yerine Yüksek Yargı Kurulu adında yeni bir organ oluşturulmasını, uluslararası anlaşmaları sona erdirme yetkisinin TBMM'ye verilmesini de içerin bir değişiklik teklifi sundu. MHP'nin anayasa değişikliği teklifi, cumhurbaşkanlığı hükûmet sisteminin “kurumsallaşmış başkanlık sistemi” adı verilerek iyileştirilmesini de öngörüyor.[12]

Karar gazetesi yazarı Taha Akyol, cumhurbaşkanlığı hükûmet sisteminin yetkileri bir tek kişiye verdiğini ve “şahsî yönetim”i teşvik ettiğini ifade etti.[13] Akyol, sık sık ele aldığı cumhurbaşkanlığı hükûmet sistemini "...yanlış çıkarılıp düzeltilen kararnameler, kararlardaki kurumsal zaaflar, hukuki güven indeksindeki gerilemeler önemli verilerdir." ifadeleriyle başarısız olarak nitelendirdi.[14] Akyol, bir başka yazısında da cumhurbaşkanlığı hükûmet sisteminin şahsî politikaları anayasallaştırdığını ve bu şekilde yapılan yanlış uygulamaların düzeltme imkanının da ortadan kaldırıldığına dikkat çekti.[13]

Cem Akaş, Alman-İspanyol siyaset bilimci Juan Linz'in Başkanlık Sisteminin Tehlikeleri başlıklı makalesine atıfla, bir elde aşırı yetki toplanmasının yaratacağı “Kibirlenme… bir tür popülizm… muhalefete karşı açıkça husumet… sistemin frenleyici erklerden yoksun kalması… merkez-kenar kutuplaşması…” gibi tehlikelere dikkat çekti.[15]

6 muhalefet partisi CHP, İYİ Parti, DEVA, GP, SP ve DP, Cumhurbaşkanlığı Sisteminin ekonomik ve siyasal krizlere yol açtığını öne sürerek parlamenter sisteme geri dönülmesi için çalışmalar başlattı.[16] Bu 6 parti ortak komisyon kurarak güçlendirilmiş parlamenter sistem adında yeni bir sistem tasarlamaya başladılar.[17]

Dış bağlantılar[değiştir | kaynağı değiştir]

Kaynakça[değiştir | kaynağı değiştir]

  1. ^ Yıldız Yazıcıoğlu (9 Temmuz 2018). "Cumhurbaşkanlığı Hükümet Sistemi Resmen Başladı". Amerika'nin Sesi. 2 Aralık 2020 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 26 Nisan 2020. 
  2. ^ "Mevzuat Bilgi Sistemi". www.mevzuat.gov.tr. 24 Temmuz 2021 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 24 Ekim 2021. 
  3. ^ "Mevzuat Bilgi Sistemi". www.mevzuat.gov.tr. 20 Temmuz 2020 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 24 Ekim 2021. 
  4. ^ a b Nurullah Sarac (10 Temmuz 2018). "Türkiye'nin yeni yönetim sistemi hakkında bilmek istediğiniz her şey". 12 Temmuz 2018 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 26 Nisan 2020. 
  5. ^ Beraat Gokkus (9 Temmuz 2018). "'Yeni Türkiye' yürürlükte: Yeni sistem ile değişecek 10 şey". 30 Kasım 2019 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 26 Nisan 2020. 
  6. ^ Uçum, Mehmet (2018). 15 - 16 Temmuz'dan cumhurbaşkanlığı sistemine Türkiye'nin demokratik birliği mücadelesinde yeni aşama 16 Nisan. 1. Basım. Cağaloğlu, İstanbul. ss. 79-80. ISBN 978-605-171-783-8. OCLC 1066742383. 
  7. ^ "T.C.CUMHURBAŞKANLIĞI : Görev ve Yetkiler". www.tccb.gov.tr. 21 Temmuz 2015 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 28 Mayıs 2021. 
  8. ^ Erem, Onur (28 Haziran 2019). "Cumhurbaşkanlığı Hükümet Sistemi: 24 Haziran 2018'den bugüne kaç kanun çıktı, kaç kararname yayımlandı?". BBC News Türkçe. 29 Haziran 2019 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 26 Nisan 2020. 
  9. ^ Öztürk, Fundanur (1 Ekim 2018). "Cumhurbaşkanlığı hükûmet sisteminde TBMM'nin yetkileri ve görevleri ne olacak?". BBC News Türkçe. 21 Mayıs 2019 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 26 Nisan 2020. 
  10. ^ Gözler, Kemal (2017). Elveda anayasa : 16 Nisan 2017'de oylayacağımız anayasa değişikliği hakkında eleştiriler. Makale 4. Birinci baskı. Bursa. ISBN 978-605-327-461-2. OCLC 1000563246. 
  11. ^ Welle (www.dw.com), Deutsche (5 Mayıs 2021). ""Bahçeli cumhurbaşkanı yetkilerini sınırlamak istiyor"". DW.COM. 5 Mayıs 2021 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 24 Ekim 2021. 
  12. ^ "MHP lideri Devlet Bahçeli'den '100 maddelik' yeni anayasa önerisi". euronews. 4 Mayıs 2021. 4 Mayıs 2021 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 24 Ekim 2021. 
  13. ^ a b Akyol, Taha. "CB sistemi reforma engel! - Taha Akyol". KARAR. 11 Ekim 2021 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 24 Ekim 2021. 
  14. ^ Akyol, Taha. "CB sistemi Türkiye'ye yaramadı - Taha Akyol". KARAR. 4 Ekim 2021 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 24 Ekim 2021. 
  15. ^ Kritik kavşak : parlamenter sistem - başkanlık sistemi. 1. baskı. Cem Akaş. Beyoğlu, İstanbul. 2015. ISBN 978-605-5250-51-5. OCLC 953142161. 
  16. ^ Erdölen, Yunus Emre (18 Ekim 2021). ""Güçlendirilmiş Parlamenter Sistem" 101". serbestiyet.com. 18 Ekim 2021 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 12 Ocak 2022. 
  17. ^ "6 muhalefet partisinden parlamenter sistem açıklaması". Cumhuriyet. 23 Eylül 2021. 23 Eylül 2021 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 4 Ocak 2022.