Cins (eşey)

Vikipedi, özgür ansiklopedi
Şuraya atla: kullan, ara
Dişi gametini (ovum) dölleyen eril gameti (sperm)

Birçok türün canlıları her biri cins veya eşey olarak bilinen dişi ve eril çeşitlerine özelleşmiştir.[1] Eşeyli üreme genetik özelliklerin karışımı ve birleşimini içerir: Gamet olarak bilinen özelleşmiş bu hücreler her bir ebeveynden özelliklerini kalıtsal yolla alan yavrular oluşturmak için birleşir. Gametler form ve fonksiyonda özdeş (izogami) olabilir, fakat birçok durumda iki cinse özgü gamet (heterogamet) tiplerinin oluşması (anizogami) gibi bir asimetri evrilebilir. Eril gametleri küçüktür, hareket edebilirler ve genetik bilgilerini bir mesafe boyunca taşıyabilmeye uyum sağlamışlardır; dişi gametleri ise büyüktür, hareket edemezler ve genç canlının ilk gelişimi için gerekli olan besini barındırırlar. İnsanlar ve diğer memeliler arasında, eriller genellikle XY kromozomlarını taşırken, dişiler ise genellikle XX kromozomlarını taşırlar ve XY cins belirleme sisteminin bir parçasıdır.

Bir canlı tarafından üretilen gamet onun cinsini belirler: Eriller eril gametlerini (hayvanlarda sperm veya sperm hücresi, bitkilerde polen) üretirken dişiler ise dişi gametlerini (ova veya yumurta hücreleri) üretirler; hem eril hem de dişi gametlerini üreten canlılar ise erdişi terimiyle adlandırılır. Çoğunlukla, fiziksel farklılıklar farklı canlı cinsleriyle ilişkilendirilir; bu cinsel dimorfizm cinsiyetlerin yaşadığı farklı üreme baskılarını yansıtabilir.

Evrim[değiştir | kaynağı değiştir]

Eşeyli üremenin ilk olarak yaklaşık bir milyar yıl önce görüldüğü ve atasal tek hücreli ökaryotlardan evrildiği düşünülmektedir.[2] Cinsin ilk evrim gerekçesi ve günümüze kadar hayatta kalma gerekçeleri halen tartışma konusudur. Birçok akla yatkın teoriden birkaçı: Cinsin yavrular arasında çeşitlilik oluşturduğu; yararlı özelliklerin yayılmasında, zararlı özelliklerin ise yok olmasında yardımcı olduğudur.

Eşeyli üreme ökaryotlara, yani hücrelerinde bir çekirdek ve mitokondrisi bulunan canlılara, özgül bir işlemdir. Hayvanlara, bitkilere ve mantarlara ek olarak, diğer okaryotlar (örn. malaria paraziti) da eşeyli üremede bulunabilir. Bazı bakteriler hücreler arası genetik madde aktarmak için konjugasyon kullanır; eşeyli üreme ile aynı olmamakla birlikte bu da genetik özelliklerin karışımı ile sonuçlanır.

Ökaryotlardaki eşeyli üreme tanımlamasında düşünülen şey gametler ile döllenmenin ikili doğası arasındaki farktır. Bir tür içerisindeki gamet tiplerinin çoğulluğu yine de bir eşeyli üreme biçimi olarak düşünülecektir. Ancak üçüncü bir gamet tipi çok hücreli hayvanlarda bilinmemektedir.[3][4][5]

While the evolution of sex itself dates to the prokaryote or early eukaryote stage, the origin of chromosomal sex determination may have been fairly early in eukaryotes. The ZW sex-determination system is shared by birds, some fish and some crustaceans. Most mammals, but also some insects (Drosophila) and plants (Ginkgo) use XY sex-determination. X0 sex-determination is found in certain insects.

No genes are shared between the avian ZW and mammal XY chromosomes,[6] and from a comparison between chicken and human, the Z chromosome appeared similar to the autosomal chromosome 9 in human, rather than X or Y, suggesting that the ZW and XY sex-determination systems do not share an origin, but that the sex chromosomes are derived from autosomal chromosomes of the common ancestor of birds and mammals. A paper from 2004 compared the chicken Z chromosome with platypus X chromosomes and suggested that the two systems are related.[7]

Cins belirlemesi[değiştir | kaynağı değiştir]

Cins üreme boyunca yararlı özelliklerin yayılmasına yardımcı olur. Diyagramlar eşeysiz bir popülasyon (altta) ile eşeyli bir popülasyondaki (üstte) alel evrim frekansını karşılaştırmaktadır. Dikey eksen frekansı, yatay eksen ise zamanı göstermektedir. a/A ve b/B alelleri rastgele oluşmaktadır. Bağımsız olarak ortaya çıkan yararlı A ve B alelleri eşeyli üreme tarafından hızlı bir şekilde en yararlı birleşim olan AB'ye birleşebilmektedir. Eşeysiz üremenin bu birleşimi başarması için daha uzun süre gerekmektedir, çünkü AB yalnızca bireyde A ortaya çıkarken B önceden varsa, veya tam tersi geçerliyse, üretilebilir.

En basit cinsel sistem tüm canlıların erdişi olduğu, yani hem eril hem de dişi gametlerinin üretildiğidir. Bu durum bazı hayvanlarda (örn. salyangozlar) ve çiçekli bitkilerin büyük çoğunluğunda geçerlidir.[8] Birçok durumda, ancak cinsin özelleşmesi bazı canlıların yalnızca eril veya yalnızca dişi gametlerini üretmesi gibi evrilmiştir. Bir canlının bir cinste veya diğerinde gelişmesinin biyolojik nedeni cins belirlemesi olarak adlandırılır.

Cins özelleşmesinin olduğu türlerin büyük çoğunluğunda, canlılar ya er (yalnızca eril gametlerini üreten) ya da dişidir (yalnızca dişi gametlerini üreten). İstisnalar yaygındır —örneğin, C. elegans yuvarlak solucanında cinsler erdişi ve erildir (androdioecy denilen bir sistem).

Bazen bir canlının gelişimi dişi ile eril arasındadır, bu duruma interseks denir. Bazen interseks bireyler "erdişi" olarak adlandırılır; fakat biyolojik erdişilerden farklı olarak, interseks bireyler alışılmadık durumlardır ve hem dişi hem de eril açısından genellikle doğurgan değildir.

Kaynakça[değiştir | kaynağı değiştir]

  1. ^ sex. CollinsDictionary.com. Collins English Dictionary – Complete & Unabridged 11th Edition. Retrieved 3 December 2012.
  2. ^ "Book Review for Life: A Natural History of the First Four Billion Years of Life on Earth". Jupiter Scientific. 27 Eylül 2015 tarihinde kaynağından arşivlendi. http://web.archive.org/web/20150927024158/http://www.jupiterscientific.org/review/life.html. Erişim tarihi: 7 Nisan 2008. 
  3. ^ Schaffer, Amanda (updated September 27, 2007) "Pas de Deux: Why Are There Only Two Sexes?", Slate.
  4. ^ Hurst, Laurence D. (1996). "Neden Yalnızca İki Cins Var?". Proceedings: Biological Sciences 263 (1369): 415–422. DOI:10.1098/rspb.1996.0063. JSTOR 50723. 
  5. ^ Haag ES (2007). "Neden iki cins? Çok hücreli canlılarda cins belirlemesi ve protist birleşme tipleri". Seminars in Cell and Developmental Biology 18 (3): 348–9. DOI:10.1016/j.semcdb.2007.05.009. PMID 17644371. 
  6. ^ Stiglec R, Ezaz T, Graves JA (2007). "A new look at the evolution of avian sex chromosomes". Cytogenet. Genome Res. 117 (1–4): 103–109. DOI:10.1159/000103170. PMID 17675850. 
  7. ^ Grützner, F.; Rens, W., Tsend-Ayush, E., El-Mogharbel, N., O'Brien, P.C.M., Jones, R.C., Ferguson-Smith, M.A. and Marshall, J.A. (2004). "In the platypus a meiotic chain of ten sex chromosomes shares genes with the bird Z and mammal X chromosomes". Nature 432 (7019): 913–917. DOI:10.1038/nature03021. PMID 15502814. 
  8. ^ Kaynak hatası: Geçersiz <ref> etiketi; dellaporta_1993 isimli refler için metin temin edilmemiş (Bkz: Kaynak gösterme)

Daha fazla okuma[değiştir | kaynağı değiştir]

  • Arnqvist, G. & Rowe, L. (2005) Sexual conflict. Princeton University Press, Princeton. ISBN 0-691-12217-2
  • Alberts B, Johnson A, Lewis J, Raff M, Roberts K, and Walter P (2002). Molecular Biology of the Cell. 4. New York: Garland Science. ISBN 0-8153-3218-1. 
  • Ellis, Havelock (1933). Psychology of Sex. London: W. Heinemann Medical Books. xii, 322 p. N.B.: One of many books by this pioneering authority on aspects of human sexuality.
  • Gilbert SF (2000). Developmental Biology. 6. Sinauer Associates, Inc.. ISBN 0-87893-243-7. 
  • Maynard-Smith, J. The Evolution of Sex. Cambridge University Press, 1978.

Dış bağlantılar[değiştir | kaynağı değiştir]