Brezilya sineması

Vikipedi, özgür ansiklopedi
Brezilya sineması
Salon sayısı 3.005 (2015)[1]
 • Kişi başına 100 binde 1,6 (2015)[1]
Ana dağıtıcılar Universal (%20,8)
Disney (%17,3)[2]
Üretilen filmler (2015)[3]
Toplam 129
Kurmaca 79
Animasyon 0
Belgesel 50
Seyirci sayısı (2015)[4]
Toplam 172.943.242
 • Kişi başına 22.485.736 (%13)
Gişe hasılatı (2015)[4]
Toplam R$2.35 milyar
Yerli film R$278 milyon (%11,8)

Brezilya sineması, Brezilya'daki film endüstrisine dayanmaktadır. Brezilya sineması, Brezilya ulusunda veya Brezilyalı film yapımcıları tarafından yurt dışında yapılan film ve yaratıcı film sanatını da içermektedir.

Brezilya film endüstrisi tarihsel olarak Meksika ve Arjantin’de üretilenlerle birlikte Latin Amerika sinemasında en gelişmiş üç sinemasından biridir.[5] 20. yüzyıl boyunca, Brezilya’daki film endüstrisi devlet tarafından desteklenmektedir ve oldukça kalabalık bir yönetmen ve oyuncu listesiyle Portekizce konuşulan yerlerdeki ana film endüstrisinden biri hâline geldi.

Tarihi[değiştir | kaynağı değiştir]

Başlangıç[değiştir | kaynağı değiştir]

Brezilya’da ilk sinema salonu 31 Temmuz 1897'de Rio de Janeiro'da açıldı.[6] Bu salonda bir yandan Avrupa'dan gelen filmler gösterilirken bir yandan da güncel olayları filme aldı. Bu filmlerin ilki Fortalezas e Navios de Guerra ne Baia de Guanahana (1898) oldu.[6]

1907 yılında Rio de Janeiro'da yirmi dolayında sinema salonu varken São Paulo aynı yılda ilk sinema salonu olan Eldorado'ya kavuştu.[6]

İlk kurmaca filmlerin çekildiği 1909-1910 döneminde çevrilen iki yüz film arasında Francisco Serrador'un O Crime da Mala (1909), Antonio Campos'un O Diabo (1909), Edoardo Leite'nin Dona Ines de Castro (1909) bulunur.[6]

I. Dünya Savaşı yılları, Brezilya sinemasının bu üretken dönemini sona erdirdi.[6] Altyapısı olmayan, sermaye birikimi yetersiz Brezilya sineması yabancı filmlere yenik düştü.[6] Yapımcılar yabancı filmlerin dağıtımcılığını üstlenmeye başladılar.[6] Böylece 1924 yılına gelindiğinde, Hollywood sineması Brezilya pazarının %80'ine egemen oldu.[6] Yerli üretimin piyasa payı ise %2'nin altına düştü.[6] Bu arada sinema üretiminin merkezi olmaya başlayan São Paulo'da bir sinemacılık okulu açıldı (1919).[6]

Sessiz dönem[değiştir | kaynağı değiştir]

São Paulo'da tarihî bir sinema salonu

Sessiz dönemin ilk önemli yönetmeni genellikle yoksul mahalle insanlarını konu edinen ve Inocência (Masumiyet, 1915) ve Iracema (1918) filmleriyle tanınan José Medina (1894-1980) oldu.

Dönemin en üretken yönetmeni ise Amerikan sinema anlayışını yerel öğelerle bağdaştıran Humberto Mauro (1897-1983) oldu.[7] Brasa Dormida (Sönmüş Ateş, 1928), Sangue Mineiro (Madenin Kanı, 1930) dışında yoksulluk ve erotik öğelere yer veren başyapıtı Ganga Bruta (Kötü Çete, 1933) ile tanınır.[7]

Sessiz dönemde bini aşkın belgesel ile 348 kurmaca film çekilen Brezilya sinemasının son sessiz filmi Mario Peixoto’nun Fransız öncü akımlarının da etkisiyle yönettiği Limite (1929) oldu. Film karamsar bir şekilde dalgalarla boğuşan bir teknede yol alan bir erkekle iki kadının ilişkilerini anlatır.

1930lar ve 1940lar[değiştir | kaynağı değiştir]

Acabaram-se os otários (1929) Brezilya sinemasının ilk sesli filmi oldu.[8]

Luiz de Barros’un yönetmenliğini yaptığı Acabaram-se os otários (1929) Brezilya sinemasının ilk sesli filmi oldu.[8] Sesli filme geçiş, Brezilya sinemasına canlanma getirdi.[8] Seyircinin kendi dilindeki filmlere daha büyük ilgi göstereceğini düşünen girişimciler Adhemar Gonzaga'nın 1930'da kurduğu Cinédia gibi yeni yapımevleri kurdular.[8] Carmen Miranda gibi dönemin ünlü radyo yıldızlarının rol aldıkları ve "chanchada" adı verilen bir şarkılı filmler büyük ilgi görmeye başladı.[8]

Dönemin önde giden şarkıcı ve kadın oyuncularından olan Carmen Miranda A voz do Carnaval (1933) ve Alô, Alô, Brasil! (1936) gibi filmlerde oynadıktan sonra Hollywood'da Down Argentine Way (Arjantin Yolu, 1940), That Night in Rio (Rio’da bir gece, 1941) ve Weekend in Havana (Havana'da Haftasonu, 1941) gibi filmlerle dünya çapında üne kavuştu.[8]

Yine aynı bu dönemde Brezilya'da da Hollywood filmleri, altyazılı olarak gösterilmelerine karşın üstünlüğü ele geçirmeye başladı.[8] Hem üretilen filmlerin sıradanlığı hem de ülkenin ana dili Portekizce'nin yaygın bir dil olmayışı dışsatımı zorlaştırıyordu.[8] Sinemanın dışa açılması isteği, 1949 yılında São Paulo'da Amerikan stüdyo sistemini benimseyen Vera Cruz adında bir yapımevinin kurulmasına yol açtı. Yapımevi Fransa'da çalışmakta olan yönetmen Alberto Cavalcanti'yi Brezilya'ya getirdi.[8] Ancak beş yıl içinde 17 film üretmeyi başaran Vera Cruz, gösterişli yapımlara yönelince iflas etti.[8]

1950ler[değiştir | kaynağı değiştir]

Adolfo Celi'nin yönettiği, Vera Cruz'un ilk filmi Caiçara (Koru, 1950) Brezilya gerçekliğine oldukça yakın bir filmdi.[8] Lima Barreto'nun yönettiği ve Cannes Film Festivali’nde en iyi serüven film ödülünü alan O cangaceiro (1953) yapımevinin ve dönemin en iyi filmleri arasında yer alır.[8]

Cavalcanti'nin Brezilya'da yönettiği ilk film olan Simão, o caolho (Kör Simão, 1952) ise burjuvaziyi ele alan ve Fransız öncü sinemasının etkilerini taşıyan bir güldürü oldu.[8] Cavalcanti daha sonra en önemli filmlerinden biri olan O canto do mar'ı (Denizin Türküsü, 1954) yönetti.[8] Büyük kentin dışladığı insanları ele alan film, doğaya da önemli bir yer vererek, yoksulluk üzerine şiirsel ve hüzünlü bir çalışma oldu.[8] Yönetmenin ülkesinde yönettiği son film Mulher de verdade (Gerçek Bir Kadın, 1954) adlı güldürü oldu.[8]

Cinema Novo[değiştir | kaynağı değiştir]

Cinema novo (Türkçe: Yeni sinema) 1960'larda Brezilya'da çıkan ve Brezilya toplumunu mercek altına alan sinema akımı.[9] Akımın tohumlarını 1950'lerde İtalya'da sinema öğrenimi gördükten sonra Brezilya'ya geri dönen yönetmenler attı.[9] Sıradan insanların yaşamlarına belgeselci bir anlayışla yaklaşan yönetmenler, Yeni Gerçekçi anlayışa uygun filmler çekmeye başlamıştı.[9]

1960'larda Glauber Rocha, Ruy Guerra, Carlos Diegues, Paulo Cesar Saraceni gibi yönetmenler sıradan insanlar yerine Brezilya toplumundaki yoksulluğa, şiddete ve gelir dağılımındaki eşitsizliklere belgeselci bir anlayışla yaklaştılar.[9] Ortaya çıkan "yeni" ulusal sinema anlayışına cinema novo denilmeye başlandı.[9]

Cinema novo'nun başyapıtları olarak kabul edilen Pereira dos Santos'un yönettiği Kuru Hayatlar, Glauber Rocha'nın yönettiği Deus e o diabo na terra da sol (Kara Tanrı ile Sanşın Şeytan, 1964), Ruy Guerra'nın yönettiği Os fuzis (Tüfekler, 1963)'in stüdyolardan bağımsız ve gerçekçiliğe öncelik tanıyan bir sinema anlayışını savunmaları Brezilya sinemasına yeni bir soluk getirdi.[9] Yeni Gerçekçi anlayış, 1960'ların başında Cinema novo (yeni sinema) anlayışına ulaşacaktır.[9] Yeni Gerçekçi anlayışın manifesto filmi, Nelson Pereira dos Santos'un yönettiği Rio quarenta graus'tur (Rio Kırk Derece, 1958).[10]

Nelson Pereira dos Santos[değiştir | kaynağı değiştir]

Komünist dünya görüşünü benimsediği bilinen Nelson Pereira dos Santos (1928-2018) ilk kurmaca filmi Rio, 40 graus (Rio Kırk Derece, 1955)'de gecekondularda yaşayan çocuk kahramanlar, stüdyo dışı çekimler ve profesyonel olmayan oyuncu kullanımasıyla İtalyan Yeni Gerçekçiliği'nin etkilerini gösterdi.[9] Bu filmin ardından çektiği Rio, Zona Norte (Rio Kuzey Bölgesi, 1957), O grande momento (Büyük An, 1958) ve Boca de ouro (Altın Ağız, 1962) São Paulo'nun, İtalyan ve İspanyol göçmenlerin yaşadığı yoksul mahallelerde çekildi.[9] Graciliano Ramos'un romanından uyarlanan ve fakir bir ailenin kuraklık nedeniyle göç etmesini konu edinenVidas secas (Kuru Hayatlar, 1963) Cinema novo'nun da ilk önemli örneği ve yönetmenin başyapıtı oldu.[9] Santos'un son filmleri Fome de amor (Aşk Susuzluğu, 1968) ve Come era gustoso o meu frances (Fransızcam Ne Tatlıydı, 1971) ve Gabriel García Márquez'den uyarlanan O veneno da madrugada (Madrugada Zehiri, 2004) deneysel yönleri ağır basan filmler oldu.[10]

O grande momento (Büyük An, 1958)’ın yönetmeni Roberto Santos (1928-1987) da A hora e a vez de Augusto Matraga (Augusto Matraga'nın Sesi ve Saati, 1966) ve Vozes do medo (Korkunun Sesi, 1971) adlı filmleriyle cinema novo'ya katkıda bulundu.[10]

Yoksulluğun ve şiddetin egemen olduğu, zenginliğin belirli bir zümrenin elinde toplandığı bir toplumu mercek altına aldı.[10] Ama 1964'te bir darbeyle iktidara el koyan askeri yönetimin baskısı, 1968 yılından sonra yeni sinemacıların etkinliğini sınırladı.[10] Glauber Rocha ve Ruy Guerra'nın da aralarında bulunduğu kimi yönetmenler yurt dışına çıkmak zorunda kaldı.[10] "Yeni sinema" anlayışı uzun ömürlü olmasa da, Latin Amerika sinemalarının tümünü etkilediği gibi, Arjantin'de Solanas ve arkadaşlarının ortaya attıkları ve daha önce değinilen "üçüncü dünya sineması" kavramının da tohumlarını attı.[10]

Glauber Rocha[değiştir | kaynağı değiştir]

Glauber Rocha (1939-1981) Pátio (Avlu, 1958), Cruz na praça (Meydandaki Haç, 1958) ve Barravento'yi (1962) çektikten sonra[11] balıkçıların yaşamını ele alan Deus e o diabo na terra do sol (Kara Tanrı ile Sarışın Şeytan, 1964) ve aydınlarla iktidar arasındaki ilişkiyi konu edinen Terra em transe (Dönüşen Toprak, 1967) büyük ilgi uyandırdı.[11][12] Yönetmenin vasıyet filmi sayılan A idade da terra (Dünyanın Yaşı, 1980) ise Üçüncü Dünya ülkelerini de kurtaracak bir "mesih" beklentisini yine şiirsel ve mistik bir anlatımla aktardı.[11]

Ruy Guerra[değiştir | kaynağı değiştir]

Ruy Guerra (d. 1931) ilk filmi Arzu Kumsalı'nda (Os cafajestes, 1962) varlıklı aile çocuklarının avareliklerini konu edindi.[11] Bu filmi izleyen ve yeni sinema akımını başyapıtlarından biri olan Tüfekler ülkedeki yoksulluğu, açlığı ve askerlerin acımasızlığını konu edinir.[11] Sineması gerçekçilikle simgeselcilik arasında gidip gelen Ruy Guerra, anlatım ustalığı ve toplumsal ve siyasal gerçekliği çözümleme eğilimiyle önem kazanır.[11] A queda (Düşüş, 1976) ise Tüfekler'deki kahramanları bu kez büyük kentte ele aldı.[13] Gabriel García Márquez uyarlaması Eréndira (1983), büyülü gerçekçilik anlayışının sinemadaki en başarılı örneklerinden biri oldu.[13] Güzel Kırlangıcın Masalı (Fábula de la bella palomera, 1988) sevdiği evli kadınla güvercinler aracılığıyla haberleşen varsıl bir erkeğin öyküsünü anlattı.[13] Estorvo'yu (Engel, 2000) yönetti. Cannes Film Festivali'ne de katılan Engel, tanımadığı birinden kaçan bir erkeğin karabasanını, yakın planların öne çıktığı bir anlatımla aktardı.[13]

Joaquim Pedro de Andrade[değiştir | kaynağı değiştir]

Joaquim Pedro de Andrade (1932-1988) de, "yeni sinemanın" önemli yönetmenleri arasında yer alır.[13] Garrincho Ormanlar Kralı (Garrincha, alegria do povo, 1963) bir futbolcunun yaşam öyküsünü verirken, fanatizm olgusu üzerinde durdu.[13] Rahip ile Kız (O padre e a maça, 1966) genç bir rahiple genç bir kızın bir mağarada yakınlaşmalarını.[13] Dalton Trevisan'ın öykülerinden uyarlanan Evlilik Savaşı (Guerra Conjugal, 1974) karı koca çekişmelerini ele aldı.[13] Pau-Brasil'li Adam (O homem do Pau-Brasil, 1981) ise bir bilim adamının yaşam öyküsünü gündeme getirdi.[13]

Paulo Cesar Saraceni[değiştir | kaynağı değiştir]

Paulo Cesar Saraceni Porto das Caixas (1963) ve Meydan Okuma (O desafio 1965) gibi insanın iç dünyasına eğilen filmleriyle tanınır.[14] Bu filmlerden sonra gelen Öldürülen Ev (A casa assassinada, 1971) bir ailenin parçalanmasını ve Vücudumun Güneyinde (Ao sul do meu corpo, 1982) aydınların tutarsızlığını konu aldı.[13]

A Grande Cidade (Büyük Kent, 1966) iş bulmak amacıyla Rio de Janeiro'ya gelen dört göçmenin öyküsünü ele aldı.

Cacá Diegues (d. 1940) A grande cidade (Büyük Kent, 1966) iş bulmak amacıyla Rio de Janeiro'ya gelen dört göçmenin öyküsünü ele aldı.[11] Mirasçılar (Os herdeiros, 1969) bir ailenin çelişkilerinden yola çıkarak, ülkenin yakın tarihine eğildi.[11] Liberal bir aydının, Vergas diktatörlüğünün olanaklarından yararlanarak, arsa spekülatörü oluşunu anlattı.[11]

Leon Hirszman[değiştir | kaynağı değiştir]

Leon Hirszman (1937-1987) Garota de Ipanema (1967) bu kez aynı kentin daha varlıklı yörelerinden bir kadının öyküsünü perdeye getirdi.[15] They Don't Wear Black Tie (Eles não usam black-tie, 1981) bir grev ortamında kuşak ve dünya görüşü çelişkilerini gündeme getirdi.[15] (Film, Venedik Film Festivali'nde Jüri Özel Ödülü kazandı.) Hirszman aynı yıl, ABC da Greve (ABC da Greve, 1981) adlı bir belgesel de çekerek işçi sorunlarına ilgisini sürdürdü.[15] Bilinçaltı İmgeleri (Imagens do inconsciente, 1986) ise bir doktorun hastalarının ruh dünyalarına ve ürettikleri sanat yapıtlarına eğilen bir belgesel oldu.[16]

Arnoldo Jabor[değiştir | kaynağı değiştir]

Arnoldo Jabor (d. 1940) belgesellerle sinemaya girdi.[15] İlk kurmaca filmi Pindorama'da (1970), Portekiz egemenliği günlerine eğilerek, iktidar ve başkaldırı sorunlarını Barok bir anlatımla perdeye getirdi.[15] All Nudity Shall Be Punished (Toda nudez será castigada, 1973) burjuvazinin ahlak ve cinsellik konularındaki ikiyüzlülüğünü eleştiren bir güldürü oldu.[15] Bu filmin gördüğü ilgi üzerine, yönetmen Evlilik'da (O casamento, 1975) ikinci kez karı-koca ilişkilerine eğildi.[15] Her Şey Yolunda (Tudo bene, 1977) adlı güldürüde bir apartman dairesinde kapalı kalan küçük burjuvalarla dalga geçti.[15] Eu te amo (Seni Seviyorum, 1980) ise Rio'da varlıklı ailelerin oturduğu bir mahallede, aşk hayalleriyle gerçeklik arasındaki çelişkiyi, alaycı bir erotizmle işledi.[15] Beni Ya Hep Ya Hiç Sev (Eu sei que vou te amar, 1986) yeni boşanmış genç bir çiftin, büyük bir evde karşılaşınca geçmişin tartışmasını yapmalarını konu edindi.[15]

1964'te bir darbeyle iktidara el koyan askeri yönetimin baskısıyla 1968 yılından sonra yeni sinemacıların etkinliğini sınırlandı.[15] Glauber Rocha ve Ruy Guerra'nın da aralarında bulunduğu kimi yönetmenler yurt dışına çıkmak zorunda kaldı.[15] "Yeni sinema" anlayışı uzun ömürlü olmasa da dönemin Arjantin sineması ile birlikte "üçüncü dünya sineması" kavramının tohumlarını attı.[15]

Çağdaş sinema[değiştir | kaynağı değiştir]

Claudio MacDowell (d. 1946) bir Evli bir çiftin birbirlerine itiraflarını konu edinen Eu Sei que Vou Te Amar (Bana Aşktan Söz Et, 1985) Fernanda Torres'e Cannes Film Festivali'nde En İyi Kadın Oyuncu ödülünü kazandırdı.[17]

Arjantin kökenli Héctor Babenco (1946-2016), büyük kentlerin sokak çocuklarına eğilen Pixote (1980) ile dikkati çekti.[17] Film, bir ıslah evinden üç arkadaşı ile birlikte kaçan yeniyetme Pixote'un bir uyuşturucu satıcısının eline düşmesini konu edinir.[17] Sokak çocuklarının rol aldığı ve Buñuel'in Unutulmuşlar'ını çağrıştıran film, São Paolo'nun sahipsiz çocuklarını çarpıcı bir biçimde perdeye getirir.[17] Babenco, bu filmin ardından çektiği ve seyirci rekoru kıran Lúcio Flávio, o Passageiro da Agonia (Lucio Flavio Can Çekişme Gezgini, 1977) adlı filminde güvenlik güçlerinin iç yüzüne eğildi.[17] Manuel Puig'in romanından uyarladığı O Beijo da Mulher Aranha (Örümcek Kadının Öpücüğü, 1984) ise bir eşcinselle (William Hurt) faşist düzene yazıları ile de karşı çıkan bir militanı (Raul Julia) bir Güney Amerika cezaevinin hücresinde bir araya getirdi.[18] Yönetmenin başyapıtı sayılan bu filmde, birbirlerine karşıt iki kimliğin zorunlu birlikteliği, hem karşıdakini kabul etmeyi öğretecek hem de tutsaklık ve özgürlük kavramlarını irdeleyecektir.[17] (Bu filmdeki rolüyle William Hurt, hem En İyi Erkek Oyuncu Oscarı'nı, hem de Cannes Film Festivali'nde Cannes’da En İyi Erkek Oyuncu ödülünü kazandı.) Yönetmenin Hollywood'da William Kennedy'nin Pulitzer Ödülü kazanan romanından uyarladığı ve başrolleri Jack Nicholson ile Meryl Streep'in oynadıkları filmi lronweed (Sonsuz Matem, 1987) işlediği bir cinayetten sonra terk ettiği Albany'ye yıllarca sonra dönen bir erkeğin öyküsünü aktardı.[19] Film uzunluğuna ve ağır anlatımına karşın, Jack Nicholson'ın geçmişinin baskısından sıyrılmaya çalışan erkeği canlandırmadaki ustalığı ile dikkati çekti.[17] Coração Iluminado (Tutuşmuş Kalp, 1996) ölüm döşeğindeki babasını görmek için yirmi yıl önce ayrılmış olduğu Buenos Aires'e dönen ve gençlik aşkı kadını da aramaya koyulan bir erkeğin öyküsünü anlattı.[20] Bu hüzün yüklü film Maria Luísa Mendonça'nın başarılı oyunculuğu ile de dikkati çekti. Babenco'nun son filmi Carandiru (2002) São Paulo'nun bu adı taşıyan ünlü cezaevinde çalışan bir doktorun gözünden, acımasız bir biçimde bastırılan bir başkaldırıyla sonuçlanan bir dönemi aktardı.[17] Film, sevecen bir doktorun, iğrenç koşullar altında yaşamak zorunda bırakılan, çoğu uyuşturucu bağımlısı, bir bölümü eşcinsel, bir bölümü AIDS'li mahkumlara insancıl yaklaşımını aktarırken, geriye dönüşlerle kimi mahkumların öyküsünü de verir.[17]

Anselmo Duarte’nin Dias Gomes’in oyunundan uyarladığı O Pagador de Promessas ’ın (Verilen Söz, 1962) Cannes'da Altın Palmiye kazanması o yıllar için önemli bir başarı oldu.[17]

1967-73 yılları arasında yaşanan düşük enflasyonlu hızlı kalkınma döneminin ardından, sinemada yapım giderlerinin yükseldiği ve dolarla ölçülmeye (dolarização) başladığı görüldü.[17] Sinema bileti fiyatlarının iki dolara yükselmesi, ortalama geliri ayda 100 dolar civarında olan geniş kitleler için, sinemaya gitmeyi zorlaştıran bir etken oldu.[21] Amerikan sinemasının pazar payının %95'i aşmasının da etkisiyle, 1975 ile 1983 yılları arasında yerli film seyircisi sayısında 15 milyonluk bir azalma oldu.[22] Başta Latin Amerika ülkelerinde de olduğu gibi, seyircinin kendi ülkesinin filmlerine ilgisi kalmadı.[22] 1987 yılında çevrilen 73 filmden 43'ünün, pornografinin sınırlarını zorlayan bir erotizm içermesi, yapımcıların bunalıma nasıl kolaycı bir çözüm aradıklarını gösterir.[22] 1992 yılında Kültür Bakanlığı'nın sinemayı desteklemek için 25 milyon dolarlık bir destek fonu ayırması ise bir kalite sıçramasına yol açmadı.[22] Ülkenin ekonomik koşullarının bozulmasının da etkisiyle, ülkedeki sinema salonu sayısı azaldı.[22]

Venedik Film Festivali'ne, André Klotzel'in yönettiği Memórias Póstumas 'ın (Ölümden Sonra Anılar, 2000) Berlin Film Festivali'ne katılması ise Brezilya sinemasının yaratıcı gücünü sürdürdüğünün göstergesi sayılabilir.

Kaynakça[değiştir | kaynağı değiştir]

  1. ^ a b "Table 8: Cinema Infrastructure - Capacity". UNESCO Institute for Statistics. 29 Temmuz 2017 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 1 Ocak 2018. 
  2. ^ "Table 6: Share of Top 3 distributors (Excel)". UNESCO Institute for Statistics. 17 Ocak 2014 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 1 Ocak 2018. 
  3. ^ "Table 1: Feature Film Production - Genre/Method of Shooting". UNESCO Institute for Statistics. 5 Kasım 2013 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 1 Ocak 2018. 
  4. ^ a b "Table 11: Exhibition – Admissions & Gross Box Office (GBO)". UNESCO Institute for Statistics. 5 Kasım 2013 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 1 Ocak 2018. 
  5. ^ Carl J. Mora, "Mexican cinema: reflections of a society, 1896-1980" (1982) 0520043049
  6. ^ a b c d e f g h i j Johnson, Randal (1987). The Film Industry in Brazil: Culture and the State. Pittsburgh: University of Pittsburgh Press. 
  7. ^ a b Davis, Jon (1979). Humberto Mauro and the Historical Position of Brazilian Cinema. Londra, Birleşik Krallık. ss. 5-8. 
  8. ^ a b c d e f g h i j k l m n o p Araújo, Vicente de Paula (1996). A Bela Época do Cinema Brasileiro. São Paulo: Perspectiva and Secretaria da Cultura, Ciencia e Tecnologia. 
  9. ^ a b c d e f g h i j Vieira, João Luiz (1998). Cinema Novo and Beyond. New York: Museum of Modern Art. 
  10. ^ a b c d e f g Xavier, Ismael (2003). A Revolução do Cinema Novo. Rio de Janeiro: Alhambra. 
  11. ^ a b c d e f g h i Bernadet, Jean-Claude (1979). Cinema Brasileira: Propostas Para Uma Historia. Rio de Janeiro: Paz e Terra. 
  12. ^ Ciment, Michel (1970). Second Wave: Ruy Guerra and Glauber Rocha. New York: Praeger. 
  13. ^ a b c d e f g h i j Cavalcanti de Paiva, Salvyano (1989). História Ilustrado dos Filmes Brasileiros, 1929–1988. Rio de Janeiro: Francisco Alves. 
  14. ^ Stam, Robert (1995). The Rise and Fall of Brazilian Cinema, 1960–1990. New York: Columbia University Press. ss. 387-482. 
  15. ^ a b c d e f g h i j k l m Ramos, Fernão (2000). Enciclopédia do Cinema Brasileiro. São Paulo: SENAC. 
  16. ^ Johnson, Randal (1995). The Rise and Fall of Brazilian Cinema, 1960–1990. New York: Columbia University Press. ss. 362-386. 
  17. ^ a b c d e f g h i j k Moura, Hudson (2011). Trajectoires contemporaines du cinéma brésilien. ss. 7-148. 
  18. ^ Thomas, Erika (2009). Le cinéma brésilien du Cinema Novo à la Retomada: 1955–1999. Paris: L’Harmattan. 
  19. ^ Cacilda, Rêgo (2011). The Fall and Rise of Brazilian Cinema. Bristol, Birleşik Krallık: Intellect. ss. 35-49. 
  20. ^ Dennison, Stephanie (2004). Popular Cinema in Brazil, 1930–2001. Manchester, Birleşik Krallık: Manchester University Press. 
  21. ^ Xavier, Ismael (1988). Recent Brazilian Cinema. Allegory. ss. 15-30. 
  22. ^ a b c d e Jean-Thomas, Bédard (1989). Brésil: Cinéma des années 80. Montréal: Cinémathèque québécoise.