Basmacı Hareketi

Vikipedi, özgür ansiklopedi
(Basmacı Ayaklanması sayfasından yönlendirildi)
Şuraya atla: kullan, ara
Basmacı Ayaklanması
I. Dünya Savaşı ve Rus İç Savaşı
Bandera del Turquestan.svg
Ayaklanmacıların bayrağı
Tarih 1916-1934
Bölge Türkistan
Sebep Türkçülük-İslamcılık ayaklanması
Sonuç Sovyet zaferi
Taraflar
 Rusya (1916-1917)
Rusya Cumhuriyeti (1917)
 Rusya SFSC
Flag of Turkestan ASSR (1919-1921).svg Türkistan ÖSSC

Harezm SSC
Buhara HSC


 Sovyetler Birliği (30 Aralık 1922'den itibaren[1])

Bandera del Turquestan.svgBasmacılar


Bandera de Khiva 1917-1920.svg Hive (1918-1920)

Flag of Russia.svg Beyaz Ordu (1919-1920)
Flag of the Emirate of Bukhara.svg Buhara Emirliği (1920)

Flag of Afghanistan (1929).svg Afganistan Emirliği (1929)
Komutanlar ve liderler
Rusya Sovyet Federatif Sosyalist Cumhuriyeti Mihail Frunze
Rusya Sovyet Federatif Sosyalist Cumhuriyeti Magaza Masançi
Feyzullah Hocayev

Bandera del Turquestan.svg Enver Paşa 
Bandera del Turquestan.svg İrgaş Bey
Bandera del Turquestan.svg Medamin Bey
Bandera del Turquestan.svg İbrahim Bey 
Bandera del Turquestan.svg Muhiddin Bey


Flag of the Emirate of Bukhara.svg Muhammed Alim Han
Flag of Afghanistan (1929).svg Habibullah Kalakani 
Güçler
120,000-160,000[2] 20,000-30,000[3]
Kayıplar
1635 ölü, 2332 yaralı[4] Bilinmiyor

Basmacı Ayaklanması, (Rusça: Басмачество, Basmaçestvo), Sovyet yönetimine karşı Orta Asya'da 1917'de başlayan ve aralıklı olarak 1931'e değin süren ayaklanma hareketi. Ruslar Basmak ve Baskın kelimesinden yola çıkarak ayaklanmaları Basmacı Ayaklanması olarak nitelendirdiler. Ancak, bu hareket Türkistan'ın genelinde Korbaşılar Hareketi olarak milli bir direniş hareketi olarak kabul edilir.

Çarlık döneminde Türkmenistan, Başkurdistan ve Kırım'da Rus kolonizatörlere karşı saldırılar, soygunlar düzenleyen çeteler yaygındı. Bu çetelere Başkırtlar Ayyar, Türkmenler Basmacı adını veriyordu. 1917 Sovyet Devrimi'nden sonra Türkmenistan'da, Fergana Vadisinde Ruslara başkaldıran siyasal amaçlı örgütlere de Basmacı adı yakıştırıldı. Özbek ve Kazak basınında bu anlamda, Cezayir Basmacıları, Hint Basmacıları gibi, sömürge yönetimine başkaldıran, özgürlük yanlısı direnişçiler için de kullanıldı.

1917 Sovyet Devrimi sırasında Fergana'da Mehmet Emin Bey, Hokand'da Kiçkine Irgeş önderliğinde bağımsızlık yanlısı Basmacı çeteleri örgütlendi. Bolşevikler Şubat 1918'de Hokand'ı ele geçirip Hokand Milli Hükümeti'ne son verince Mehmet Emin Bey Margilan'a çekilip direnişini sürdürdü.

Basmacılar 1921'de Buhara'da da örgütlendiler. Lakay aşireti reislerinden İbrahim Bey gibi Buhara emirine bağlı tutucu Basmacılar yenilik yanlısı Cedidcileri de düşmanları sayıyorlardı. Enver Paşa, Hacı Sami ve arkadaşları TürkmenistanSovyetler'e karşı ayaklandırmak için Ekim 1921'de Buhara'ya gittiklerinde İbrahim Bey, Jön Türk hareketinin önderi olarak Osmanlı padişahlarının otoritesini sarstığı ve II. Abdülhamid'in devrilmesini sağladığı gerekçesiyle Enver Paşa'yı tutsak etti. Basmacıları ikna etmeyi başaran Enver Paşa, aşiret reislerinden Devletmend'in desteğiyle örgütlediği Basmacılarla küçük başarılar kazandı; ama Ağustos 1922'de Belcivan'a (bugün Tacikistan) çekilmek zorunda kaldı ve orada Kızıl Ordu'yla girdiği çatışmada öldürüldü. Orta Asya Türklerini bir Turan bayrağı altında birleştirme ülküsünü gerçekleştiremedi.

Enver Paşa'nın ölümünden sonra arkadaşları Hacı Sami'nin önderliğinde Basmacıları yeniden örgütlediler. Lakay reisi İbrahim Bey'i de yardıma zorlayan Hacı Sami, sayı ve donanım bakımından üstün Kızıl Ordu birliklerine karşı Haziran 1923'e kadar savaştıktan sonra Türkiye'den gelen arkadaşlarının tümünü yitirdi; Afganistan'a geçti. Kızıl Ordu Türkmenistan'ı ele geçirince yakaladığı Basmacı önderlerini idam etti. Bu kez Hive Hanı Cüneyd Bey, yönetimindeki Basmacılarla 1924'te Hive'yi yeniden ele geçirdi, 1927'ye değin mücadeleyi sürdürdü. 1873'ten beri Ruslara karşı direnen ve Rus uyrukluğuna geçmeyi kabul etmeyen Cüneyd Bey, 1927'de Ruslarla barış yaptı ama onların Basmacıları tutukladığını, kendisini de ele geçirmek istediklerini görünce çete savaşını 1929'a değin sürdürdü; bütün Karakum Türkmenleri ayaklandırdı. Sonra İran'a, oradan da Afganistan'a geçti. Ruslar Buhara'da Şerefeddinof adlı Kazanlı bir komünist yönetiminde özel yetkili bir mahkeme kurarak her Basmacı için bütün kabilesinin sorumlu tutulacağını bildirdiler ve bu kararlarını uygulamaya koydular. 1931'de Lakaylı Ali Bey'in yakalanmasıyla Basmacı direnişi sona erdi.

Basmacı Ayaklanması Türkistan ulusal dernekleri, partileri; Başkurdistan, Buhara ve Hive hükümetleri üyeleri, Kırgız ve Kazak aydınları, Türkiye'den gelen subaylar, Paştunların ve Kaşgarlıların desteğiyle sürdürülmüştü. 16. yüzyıldan sonra Türkistan ve Orta Asya'da böylesine farklı grupları kapsayan ve bu denli uzun süren başka bir halk hareketi gerçekleşmemişti.

Kaynakça[değiştir | kaynağı değiştir]

  1. ^ SSCB Yaratılış Antlaşması
  2. ^ Moscow's Muslim Challenge: Soviet Central Asia, Michael Rywkin, page 35
  3. ^ Soviet Disunion: A History of the Nationalities Problem in the USSR, By Bohdan Nahaylo,Victor Swoboda, pg. 40, 1990(İngilizce)
  4. ^ Борьба с басмачами в Средней Азии{{Ülke veri {{{1}}} | flaglink/core | variant = | size = | name = | altlink = Millî Ragbi Birliği Takımı | altvar = ragbi birliği }}

Dış bağlantılar[değiştir | kaynağı değiştir]